Frjáls verslun


Frjáls verslun - 01.02.1952, Blaðsíða 7

Frjáls verslun - 01.02.1952, Blaðsíða 7
sönnun um það, hver eiturbyrlarinn haí'i verið, því að ekki virðast miklar Iíkur vera til þess, að stúlkan hafi ráðið sér sjálf bana. Það var, eins og vant var og lengi var síðan, að málsmeðferðin var þunglamaleg og lagakrókum og flækjum var beitt af hálfu aðilja og jafnvel annars dómarans, að því er höf. segir, og varð það auðvitað til þess að tef ja og torvelda rann- sókn málsins. Gefur höfundur bæði mynd af málsmeð- ferð, svo sem hún var hér á þeim dögum, og af heima- lífi á Bessastöðum um þær mundir, og er ritgerðin yf- irleitt hin fróðlegasta og ljóst og vel rituð. Þó virðist höfundur túlka umboðsskrána til síra Þorleifs Arason- ar og Hákonar sýslumanns Hannessonar, sem skipað var að rannsaka málið, of þröngt. Þeir áttu að rann- saka það, hverir kynnu að vera valdir að dauða stúlk- unnar. Poul nokkur Kinch hafði borið vitni í Kaup- mannahöfn um samta] sitt við stúlkuna og um líðan hennar á Bessastöðum. Hér segir, að honum hafi í rannsókn málsins verið stefnt til saka um það, að hann hafi gefið rangan vitnisburð í KaupmanTiahöfn. í stefnunni er þetta að vísu ekki rétt orðað, því að dómendur í máli A])j)olloníu Schwartskopf höfðu, eins og höf. segir, ekki heimild til saksóknar á hendur Kinch vegna vitnisburðar hans, enda kom ekki til þess, en þeir hlutu að hafa heimild til þess að prófa það, hvort hann gæti veitt frekari fræðslu um málið, og hvort hann vildi standa við það, sem hann hafði borið í Kaupmannahöfn fyrir notarius publicús. Það virðist og vera misskilningur höf., að amtmaður og þær mæðgur hefðu getað mótmælt og átt að mótmæla því, að þeim væri stefnt til að hlýða á vætti manna, unz einhver bönd bærust aS þeim í rannsókn málsins. Stefnan bar þaS meS sér, aS grunur hafSi aS þeim beinzt, og þau voru því gerS aS sökunautum. Því út af fyrir sig gat enginn mótmælt, meS því aS rannsókn- ardómari verSur aS ráSa því, hverja hann telur í öndverðri rannsókn sökunauta og hverja venjuleg vitni. Svo var það þá, og svo er enn í dag. Hitt á rannsókn að leiða í ljós, hvort dómari hefur hitt á réttu mennina. Onnur ritgerdin er um „Þórdísarmáli'8" er höf. nefn- ir svo. Atburðir gerast á tveimur fyrstu tugum 17. aldar. Tómas nokkur Böðvarsson og systir konu hans, Þórdís Halldórsdóttir, eru sökuð um barneign saman. Varðaði slíkt brot þá lífláti samkvæmt stóradómi. Konan sver fyrir mök við alla karlmenn, en barn elur hún nálægt 5 mánuðum síðar. Samt kveðst hún engan karlmann hafa kennt. Verður rekistefna mikil út af þessu. Hún er færð til alþingis, þar sem Herluf Daa höfuðsmaður skipar að pína hana til sagna um faðern- ið, en lögmenn og lögrétta neitar að gera það, með því að það sé andstætt íslenzkum lögum, sem og hárrétt var. Svo gefur höfuðsmaður út heimildarlausa skipun um j)yndíngu kvenna í þessu skyni, og þær jiyndingar ætlar umboðsmaður hans að framkvæma á þingi í héraði. Þegar konunni er hótað pyndingum, og henni er sýnt jiíslartækið, gugnar hún og segir mág sinn vera af valdan þunga hennar, ef nokkur sé. Þá ætlar umboðs- maður að fá dóm um handtöku Tómasar, en Guðbrand- ur biskup narrar (er óhætt að segja) umboðsmann frá, en iþá kemst Tómas undan á hesti sínum og náðist aldr- ei. Konan er loks dæmd af lífi á alþingi 1618 af um- boðsdómurunum tveimur, sem konungur hafSi hingað sent. Og hafði málið þá verið 9 ár á döfinni. Er þarna merkilegt sýnishorn af réttargæzlu þeirra daga. Frænd- semi konunnar við lögmenn og fleiri stórmenni í hér- aði og um land allt og samband Guðbrands biskups við Tómas Böðvarsson mun skýra seinagang máls þessa og undankomu Tómasar. En höf. rekur þessi atriði þó ekki. Annars er yfirlit hans mjög greinagott. Þri&ja ritger&in er um Sunnijumálio*, sem frægt er, bæði meðan það var á döfinni og jafnan síðan. En ekki veit ég til þess, að nokkur hafi að gagni rakið það, fyrr en höf. Hann kannar heimildir rækilega og leiðir af þeim frásögn um sökina og rekstur hennar. Fer ekki hjá því, að hann leiðrétti ýmislegt, sem áður var skráð eftir munnmælum, eins og vant er að þurfa. Systkinin Jón og Sunnifa Jónsbörn eiga barn saman. Það var auðvitað dauðasök samkvæmt stóradómi, enda eru þau dæmd til dauða árið 1740. En seinast á ár- inu 1741 elur Sunnifa annaS barn, sem hún kenndi Hans Wium sýslumanni, en hann synj'aði. Hún var þá sögð hafa lýst Jón bróður sinn föður fyrir sýslumanni, enda játaði Jón sig vera föður að barninu, en stúlkan slóð þó jafnan á því síSan, aS sýslumaSur ætti barniS. I stapjn um þetta og embættisafglöj) sýslumanns í sam- bandi þar viS, stendur síSan alla tíS til 1758. Og er hér enn eitt dæmi um málarekstur á þessum tímum. Voru þau systkin þá bæði dauð. En sýslumaður slapp nokkurn vegnn óhremmdur aS lokum samkvæmt dómi hæstaréttar Danmerkur, en almenningsáli'tiS mun þó hafa dæmt hann brotlegan, enda má segja, að ekki hafi fengizt full vissa um faðerni að seinna barni Sunnifu. Fjór&a ritgerðin nefnist „Mor'Sið í Eyjum". Það mál mun almenningi hafa veriS lítt kunnugt. Var því svo variS, aS um 1690 var kona sökuS um morS á bónda sínum meS aSstoS systur sinnar og annarrra kvensnift- ar. Heimildir eru heldur fátæklegar um mál þetta, og hefur höf. auðvitað rakið málið samkvæmt þeim, og gert það vel ef'tir föngum. Er mál þetta, sem einnig lá allmörg ár á döfinni, spegill af réttargæzlu í lok 17. aldar. FRJÁLS. VERZLUN

x

Frjáls verslun

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Frjáls verslun
https://timarit.is/publication/282

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.