Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1948, Blaðsíða 29

Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1948, Blaðsíða 29
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS W* 585 GAMLAR JÓLAVENJUR JÓLIN eru elsta hátíð hjer á landi. Þau voru þegar heilög á dögum landnámsmanna, og helgi þeirra má rekja aítur í árdaga, eða svo langt, sem sögur germanskra þjóða ná. Með kristninni breyttist jóla- hald nokkuð, og munu flestir jóla- siðir, sem haldist hafa, varla eldri en hún, en þó geta surrur þeirra átt sjer eldri rætur þótt umbreyttir sje. Hjer skal nú minst á ýmsa siði í sambandi við jólin, siði, sem nú eru af lagðir. Kvöldskattur Með jólaföstu fór að koma jóla- svona í rúminu hans pabba. — Alt í einu var mig farið að dreyma um Jesúbarnið og um ljósin á Betie- hemsvöllum, sem allir voru þaktir í fíflum og sóleyjum. Það var kom- ið sumar og sólin skein svo glatt. Nei, það var ekki sólin, það voru jólaljósin, sem báru svona skæra og fagra birtu um alla baðstcfuna heima. Og englarnir sungu „Dýrð sje guði í hæstum hæðum", sungu svo undur skært og fallega.------- Svefnsins engiil haíði tekið Jitla drenginn á arma sína og vaggaði honum í yndislegum draumum. Síðan þetta var, eru nú iiðin 65 ár. Jeg er orðinn gamall maður og jeg hef síðan lifað mörg jól, miklu íburðarmeiri en þessi voru, en á engum jólum hef jeg átt jafn ein- læga gleði og á þessum fyrstu jól- um, sem jeg man eftir. Þessvegna eru þau mjer svo minnisstæð og bessvegna skráset jeg eudurmir.n- mguna um þau handa barnahcm- unum mínum. $ J. IX. hugur í fólkið. Var það um langt skeið algeng venja, að halda upp á föstuinnganginn. Aðallega mun það hafa komið fram í því, að fólki var þá skamtaður betri matur en ella. En svo var annar siður, að minsta kosti á Norðurlandi, og helst við í Þingeyjarsýslu og Eyaíjarðarsýslu langt fram á 19. öld, en það var að gefa kvöldskatt. Mun þessi siður hafa verið gamall. Kvöldskatturinn varð að koma öllum á óvart og hann var því ekki bundinn við neinn vissan dag, en eitthvert kvöldið í fyrstu viku jóla- föstu skyldi hann gefast. Húsfreyja ljet ekki á neinu bera, en fór á sama tíma og vant var fram í búr til að skamta. En nú skamtaði hún fólki sínu á stór föt eða diska alt hið besta, sem til var: hangikjöt, magál, sperðil, pottbrauð og flatbrauð og nóg við af floti og smjöri. Varð þá jafnan uppi fótur og fit, er slíkar sendingar komu inn öllum að óvör- um. Varpaði fólkið þá í snatri frá sjer rokkum, snældum, prjónum og liverri annari handavinnu, og sett- ist fagnandi að snæðingi. Ekki þótti ærlega skamtað ef menn gátu etið upp um kvöldið, enda geymdu sjer margir af kvöldskattinum og voru að grípa í hann við og við næstu daga. Þar sem margt var vinnufólk sló það sjer saman og gerði sjer og húsbændunum þann glaðning, að gefa kvöldskatt líka. Gat þá farið svo að margir yrði kvöldskattar á sama heimili, en allir urðu þeir að vera á jólaföstunni. Staurvika Aldrei var kepst við innivinnu, emkum ullarvinnu og prjónaskap, eins og á jólaföstunni og kastaði þó tólfunum seinustu vikuna fyrir jól, og gáfu húsbændur þá hvorki sjálf- um sjer nje fólki sínu tíma til að sof a. Var það þá ekki f átítt að f ólk setti á sig svonefnda vökustaura, og af því fekk vikan fyrir jólin nafn og var kölluð staurvika. Vökustaurarnir eða augnatepr- urnar, sem þeir voru 3íka nefndir, voru gerðir úr smáspýtum á stærð við eldspýtur. Stundum var og not- að baulubein úr þorskhöfði eða eyruggabein úr fiski. Var skorið inn í beinið eða spýtuna til hálfs, en haft heilt hinum megin, og gerð á lítil brotalöm og skinninu á augna lokinu smeygt inn í lömina. Stóðu þá endarnir í skinnið og klemdu að, og var þá mjög sárt að láta augun aftur. Á þennan hátt heldu menn sjer vakandi, þegar svefnleysið var að buga þá. Húsbændur gættu þess að setja vökustaura á fólk sitt, þeg- ar það sofnaði yfir vinnunni. En svo fekk það þá stundum auka- skamt af mat, og var hann kallaður staurbiti. Jólaær Gömul venja mun það hafa verið hjer á landi að slátra kind rjett fyrir jólin, til þess að hafa nýtt ket á hátíðinni. Mun sá siður lengst hafa loðað við sunnanlands. Þessi kind var kölluð jólaær, hvaða kind sem það var. Veðurspár Ef hreinviðri er og úrkomulaust á aðfangadag og jólanótt, átti það að boða frostasamt ár, en ef öðru vísi viðraði, vissi á betra. Ef fagurt sólskin og heiðviðri var á jóladag- inn, átti það að boða gott ár. En ef sams konar veður var á annan jóladag, átti það að boða harðindi. Ef gott var veður um jólin mátti ganga að því vísu að ilt mundi um páskana, og öfugt. Að því lýtur málshátturinn: Eauð jól, hvítir páskar — hvít jól, rauðir páskar. Sums staðar var bað trú, að jóla-

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.