Morgunblaðið - 17.11.2001, Blaðsíða 37

UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 17. NÓVEMBER 2001 37
Í KOSNINGABARÁTTUNNI
1999 komu til mín tveir galvaskir
sjómenn og spurðu: „Veistu hvern-
ig við förum að þegar kallinn vill að
við komum eingöngu með 5 kg
þorsk í land?“ Ekki
vissi ég það. „Við veið-
um bara 5 kg þorsk,“
sögðu þeir og hlógu
stórkarlalega. En svo
urðu þeir alvarlegir og
báru sig illa undan því
að vera settir í þessa
stöðu. Að verða að
henda fiski og brjóta
lög.
Hátt verð
veiðiheimilda
Mikil umræða fer
nú fram um brottkast í
kjölfar fréttamyndar
af brottkasti. Koma
sumir af fjöllum yfir þessum ósköp-
um. Aðrir trúa enn ekki og tala um
sviðsetningu. Sumir kalla eftir refs-
ingum og tala um fangelsi. En flest-
ir þeir sem vildu vita vissu af þessu
brottkasti. Enda segir það sig
sjálft. Þegar útgerð þarf að kaupa
eða getur selt heimild til að veiða
eitt kíló af þorski á 150 kr. þá verð-
ur hún að fá 250 kr. fyrir landaðan
afla því að það kostar minnst 100
kr. að veiða eitt kíló. Þetta á við
bæði þær útgerðir, sem þurfa að
kaupa veiðiheimildir og eins hinar
sem eiga veiðiheimildir en gætu
leigt þær frá sér á 150 kall. Og sjó-
menn þurfa að taka þátt í kaup-
unum. Dæmið gengur bara upp fyr-
ir dýrasta aflan. Stóra þorskinn.
Hinu verður rökfræðilega að
henda. Orsök vandans er hátt verð
á veiðiheimildum og stíf lög.
Ég hef áður spurt að því hvers
vegna stórútgerðir leigi ekki frá sér
veiðiheimildir á 150 kr./kíló því þær
skila varla meira en 30 kr. hagnaði
á kíló með því að gera út. Hvort út-
gerðin vilji ekki græða. Ef þær
hlýddu kalli skynsem-
innar og leigðu frá sér
veiðiheimildir í stórum
stíl mundi leiguverðið
stórlækka. Hvatinn til
brottkasts mundi
minnka og staða
landsbyggðarinnar
stórbatna. Ekkert
svar hefur fengist.
En fiski er hent af
öðrum ástæðum.
Plássleysi um borð,
verðlítill fiskur, gamall
eða ónýtur sem borgar
sig ekki að flytja í
land.
Rökleysan
Samkvæmt lögum eiga sjómenn
að koma með allan veiddan fisk að
landi en þeir verða jafnframt að
eiga veiðiheimildir fyrir þeim fiski,
sem þeir koma með. Svo afdrátt-
arlaus ákvæði virðast ganga út frá
því að kvikindin í sjónum syndi um
á skipulögðum svæðum. Þorskur
hér, ufsi þar, koli annars staðar
o.s.frv. Svo eigi skipstjórinn að vita
hvernig skipulagið er hjá kvikind-
unum og geti pillað út þorsk eða
ufsa eða ýsu. Allt eftir því hvað
hann á mikið eftir af veiðiheimild-
um í þessum tegundum.
Þetta er fjarri öllum raunveru-
leika. Þeir sem veitt hafa fisk vita
að þar ægir öllu saman hverju inn-
an um annað. Menn geta jafnvel
fengið síld þegar þeir ætla að veiða
þorsk. Það er útilokað að eiga veiði-
heimildir fyrir öllum fiskum, sem
menn kunna að veiða. Þessi lög eru
því rökleysa. Þegar sjómenn
krækja óvart í fisk, sem þeir eiga
ekki veiðiheimildir fyrir, þá eiga
þeir fjóra kosti. Henda fiskinum í
sjóinn, landa honum framhjá vikt,
koma með hann að landi og fara í
fangelsi eða ét’ann. Þeir verða að
brjóta lög eða borða á sig gat.
Hugmynd að lausn
Fyrir tæpum 6 árum sendi ég
sjávarútvegsnefnd Alþingis hug-
mynd um hvernig leysa mætti
þessa rökleysu í lögunum. Hún
gekk út á það að skipstjóri skips
ákvæði fyrir löndun hvað af afla
skips skuli dragast frá veiðiheim-
ildum skipsins. Aflinn, sem eftir
yrði, væri eign Hafrannsóknastofn-
unar. Fyrir flutning þess afla í
land, löndun og sölu á markaði
fengi áhöfnin 5% til 15% af sölu-
verði eftir tegundum. Væri það haft
nægilega mikið til að hvetja sjó-
menn til að að koma með þennan
afla að landi en of lítið til að þeir
færu að gera út á þann afla. Sig-
hvatur Björgvinsson þingmaður
greip þessa tillögu á lofti og flutti
hana sem breytingatillögu og gat
höfundar skilmerkilega. Þar sem
sjómenn og útgerðarmenn, sem
áttu að vinna eftir tillögunni höfðu
ekki gefið álit sitt, greiddi ég at-
kvæði gegn eigin hugmynd, sem
var felld. Seinna flutti ég tvisvar
þingsályktun um þessa hugmynd
1997 og loks frumvarp til laga árið
2000. Engin umræða hefur orðið
um hugmyndina, galla hennar og
kosti og engar aðrar hugmyndir
hafa komið fram.
Umsagnir
hagsmunaaðila
Í umsögn Fiskistofu um þings-
ályktunartillöguna 1997 kom fram
að brottkast væri alltaf til staðar en
myndi eflaust minnka með þessari
tillögu en flókið yrði að halda utan
um þessa eign Hafró. Sjómanna-
samband Íslands hafnaði þeirri
hugsun að sjómenn almennt virði
ekki lög og vildi hert eftirlit. Vél-
stjórafélag Íslands sagði að ekki sé
líkt því eins miklum fiski hent í sjó-
inn og kemur fram í kjaftasögum.
Mat félagsins var að engu þyrfti að
breyta. Hafró tók ekki efnislega af-
stöðu til tillögunnar. LÍÚ benti á
þessa galla: Aukin flokkun fisks
kalli á stóraukið eftirlit, aukin
vinna sjómanna fyrir litla umbun,
fiskmarkaðir ráði ekki við þetta
fyrirkomulag og veiðiaðili geti einn
boðið í aflann og hagnaður vinnslu
geti skapað hvata til veiða þótt út-
gerðin fái lágt verð. Fátt kom fram
í umsögnum um lagafrumvarpið ár-
ið 2000 en þó voru Farmanna- og
fiskimannasambandið, Hafró og
Þjóðhagsstofnun frekar jákvæð.
Fjölmargir aðrir aðilar gáfu enga
umsögn. Brottkast virtist vera lítið
vandamál og allt í himnalagi. Aðrar
betri tillögur hafa ekki komið frá
þessum aðilum og ekkert hefur
gerst frekar.
Breytingar
á síðasta ári
Ekki er sanngjarn að segja að
ekkert hafi verið gert til að laga
þessa rökleysu. Í nýjustu breyting-
artillögum ráðuneytisins er að finna
pínulitla opnun í þessa veru og er
það vel. Allt að 5% af afla hvers
veiðitúrs má vera eign Hafró. Fyrir
þann hluta fær áhöfnin 10 kr. óháð
gæðum. Enginn hvati er fyrir
áhöfnina að fara vel með þetta hrá-
efni eða selja það háu verði. Hvað
gerist ef söluverðið er 8 kr.? Fær
áhöfnin sinn tíkall? Hvað gerir svo
áhöfnin sem lendir í stóru ýsu- eða
ufsakasti en ætlaði að veiða þorsk?
Þá duga engin 5% af afla.
Á síðasta þingi voru gerðar
nokkrar lagfæringar á kerfinu. Út-
gerðin getur t.d. keypt sér veiði-
heimildir eftirá innan þriggja daga.
Þær breytingar milda rökleysuna.
En þessar aðgerðir ganga of
skammt og áfram munu sjómenn
horfa skelfingu lostnir á afla koma
úr djúpinu, sem þeir mega ekki
hafa veitt. Með sama hraða tekur
líklega hálfa öld að laga rökleysuna
að fullu. Á meðan hendum við fiski-
stofnunum í sjóinn. Dauðum.
Brottkast rökfræðinnar
Pétur H. Blöndal
Kvótinn
Svo afdráttarlaus
ákvæði virðast ganga út
frá því, segir Pétur H.
Blöndal, að kvikindin í
sjónum syndi um á
skipulögðum svæðum.
Höfundur er alþingismaður.
Á DÖGUNUM var
ég viðstödd athöfn er
einkarekinn háskóli
hér í borg var að taka í
notkun glæsilegt hús-
næði þar sem ekkert er
til sparað og var sann-
arlega ánægjulegt að
sjá hvað þar er búið vel
að nemendum og
starfsfólki. Ég óska að-
standendum skólans
hjartanlega til ham-
ingju með aðstöðuna.
Þarna er um að ræða
skóla sem fær sama
fjármagn til síns
rekstrar á nemanda frá
ríkinu og Háskóli Ís-
lands, stolt þjóðarinnar sem við ger-
um endalausar kröfur til um fram-
boð á námi og kennslu. Í slíkri
stofnun sem Háskóli Íslands er, þar
sem ætlast er til að boðnir séu fram
hinir smæstu áfangar t.d. í grísku og
latínu, er erfitt að nýta sér hag-
kvæmni stærðarinnar eins og hægt
er að gera í skólum sem einkum
kenna vinsæl fög þar sem fólk hefur
á vísan að róa með hálaunastörf að
námi loknu. Nemendur taka þess
vegna lán fyrir skólagjöldum til að
greiða að námi loknu.
Það reiknilíkan sem notast er við
þegar fjármagn er ákveðið til rík-
isháskóla er ekki óskeikult frekar en
önnur slík mannanna verk. Í Svíþjóð,
þaðan sem það er ættað, eru 30 nem-
endur á bak við hverja kennsluein-
ingu en hjá okkar litlu þjóð hefur
ekki reynst unnt að hafa nema 20
nemendur að baki hverri einingu að
meðaltali þótt sumar séu auðvitað
mun fjölmennari. Þess vegna þyrft-
um við að áætla í þetta um þriðjungi
meira fjármagn en gert er þar sem
um það er þjóðarsátt, ef ég hefi skilið
það rétt að innheimta ekki skóla-
gjöld í ríkisreknum háskólum. Því
miður er það ekki gert. Því er staðan
sú að til að létta örlítið á fjárhagnum
á nú að reyna að freista þess að
draga sem flest undir þann hatt að
það geti kallast kostnaður við inn-
ritun til að réttlæta
hækkun á skráningar-
gjöldum. Þessu mót-
mæli ég og skora á
hæstvirtan ráðherra að
gera betur í fjárfram-
lögum til ríkisreknu
háskólanna þannig að
þá megi reka með fullri
sæmd.
Ef við ætlum að
tryggja jafnrétti til
náms á Íslandi er nauð-
synlegt að námsmenn
geti valið um fjölbreytt
nám sem styrki innviði
samfélagsins, ekki að-
eins þá sem geta borg-
að rífandi laun fyrir há-
skólamenntað fólk. Það er ekki hægt
að vísa til þess að allir geti fengið lán
fyrir skólagjöldum því að til að fá lán
eins og málum er nú háttað á Íslandi
þarf ábyrgðarmenn sem kerfið tekur
gilda. Því miður hafa ekki allir náms-
menn aðgang að slíkum. Raunar er
mjög brýnt að hætt verði að krefjast
ábyrgðarmanna á námslán og hver
námsmaður standi sjálfur ábyrgur
fyrir sínum lánum. Samfylkingin
hefur áður lagt fram tillögur þess
efnis sem því miður voru felldar.
Þær verða aftur lagðar fram innan
tíðar og vonandi sjá nú fleiri þing-
menn réttlætið í því að ungu efnilegu
námsfólki verði ekki meinað að læra
það sem hugur þeirra og hæfileikar
beinast að vegna fjárhagsástæðna
ættingja.
Fjármögnun háskóla
Sigríður
Jóhannesdóttir
Nám
Ég skora á hæst-
virtan ráðherra, segir
Sigríður Jóhannes-
dóttir, að gera betur
í fjárframlögum til
ríkisreknu háskólanna.
Höfundur er þingmaður
Samfylkingarinnar í
Reykjaneskjördæmi.
Gjafavaran
er komin
Glæsilegt
úrval
afsláttur
af öllum
vörum til
jóla
Sófar
25%
O P I Ð
M Á n - F Ö S 1 0 - 1 8
L A U G A R D A G 1 1 - 1 6
S U N N U D A G 1 3 - 1 6

BÆJARLIND 6
200 KÓPAVOGI
SÍMI 554 6300
netfang: mira@mira.is
heimasíða: www.mira.is
AUGLÝSIR
Veislan
í Míru
heldur
áfram
i l
í í
l
Ungbarnafatnaður
Komdu í bæinn og skoðaðu úrvalið og
verðið. Allt fyrir mömmu.
Þumalína, Pósthússtr. 13, s. 551 2136.
KVEN-
SÍÐBUXUR
3 SKÁLMALENGDIR
Bláu húsin við Fákafen.
Sími 553 0100.
Opið virka daga 10-18,
laugardaga 10-16.