Morgunblaðið - 17.11.2001, Side 44

UMRÆÐAN
44 LAUGARDAGUR 17. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Við Krösos auðga sagði Sólon,
er sá hann allt hans veldi:
Auður manns er eins og ryk
við endi lífsins. –
Því miður veit umsjónar-
maður ekki um höfund þess-
arar vísu. Líklega er hún gam-
alt skólasveina gaman. Vísuna
mætti lesa: Við Krösos auðga
sagði Sólon/er sá hann allt
hans veldi, kólon. Auður (sum-
ir segja ævi) manns er eins og
ryk/við endi lífsins, punktur,
strik.
Ísleifur Gíslason á Sauðár-
króki mun hafa verið mest les-
merkjaskáld hér á landi:
Ferskeytla ef rétt er lesið
– – Þóroddur
þjónaði ... Tomma
„Guðmundur
og Gudda;
Kannski á að lesa þetta:
Þankastrika Þóroddur/þjón-
aði Punkta-Tomma/Gæsa-
lappa-Guðmundur og Gudda
semíkomma.
Og enn kvað hann:
Þórður sat á – – þægilega,
sló með , og : sig um.
Karlinn hafði (-).
Þetta mætti ef til vill lesa:
Þórður sat á þankastrikum
þægilega/sló með kommu og
kólon sig um/Karlinn hafði
strik í svigum.
Og enn:
Tómas barði á : :
tældur svikum.
Síðan henti ’ann []
í haus á strikum.
Þetta mætti e.t.v. lesa svo:
Tómas barði á tvípunktum/
tældur svikum/síðan henti
’ann hornklofum í haus á
strikum.


Þanki er gamalt tökuorð
(16. öld) talið komið til okkar
úr dönsku danke, en þ sett
fyrir d. Í dönsku var þetta
komið úr þýsku (ge)danke.
Strik er sama og lína og á
sér fjölda frændyrða í skyld-
um málum, t.d. striks á got-
nesku. Punktur hefur ýmsar
merkingar, til dæmis greinar-
merki sem biður um hljóð-
hvíld. Orðið á rætur að rekja
til latínu (punktus, punktum)
af sögninni pungere sem
merkir að stinga eða höggva.
Við segjum stundum punktur
og basta. Basta er tökuorð úr
ítölsku (19. öld) og merkir nóg
komið, stopp.
Komma og kólon eru komin
úr grísku og þaðan í latínu. Í
grísku merkir komma eigin-
lega högg eða afhöggvinn bút-
ur, sbr. sögnina koptein =
höggva af, slá. Kólon er svo til
eins í grísku og latínu. Það er
aðgreiningarmerki, en fer
ekki fram á eins mikla hvíld og
punktur. Komma var fyrr
meir oft kölluð broddur eða
högg, og punktur depill. Semí-
komma var þá auðvitað dep-
ilhögg.


Maður var nefndur Magnús
Jónsson (1828–1901). Hann
var faðir Jóns forsætisráð-
herra og Sigurðar yfirlæknis.
Hann var prestur, síðast í
Laufási. Mjög fjölhæfur, vel
hagmæltur og annálaður
læknir.
Með góðri hjálp Orðabókar
Háskólans og Amtsbókasafns-
ins á Akureyri hafði ég upp á
lítilli bók eftir hann sem ég
hafði hvorki heyrt né séð áður:
Stuttur leiðarvísir fyrir al-
þýðu til þess að skrifa ís-
lenzku rjett og greinilega.
Prentuð í Reykjavík 1856.
Skemmst er af því að segja, að
þetta er skemmtileg bók og
prýðilega skrifuð. Nú skal
taka dæmi af nafngiftum hans:
fyrir kommu skrifar hann
högg, fyrir tvípunkt depil-
högg, punktur heitir depill,
upphrópunarmerki köllunar-
merki, svigar heita innilokun-
armerki eða sveigar. Og svo
segir hann: „tilgreiningar-
merki eða gæsarlappir (sign-
um citati onis) er sett báðu
megin við orð eða setningar,
sem eru tilfærð orðrjett ...“
Ég er ekki frá því að þessi
bók hafi gleymst ómaklega.
Þarna er til dæmis elsta dæmi
um gæsa(r)lappir í ritmáls-
safni Orðabókar Háskólans.


Haraldur Blöndal sendi mér
lesmál, og í því er meðal ann-
ars þetta:
„Bárður vinur okkar Hall-
dórsson heyrði í morgun,
föstudag, í ríkisútvarpinu, að
þáttagerðarmaður (Í þættin-
um söguslóð) talaði um ill-
bleika úlfa með strengdan
kvið, og var vel kveðið að. Þá
sagði mér ágætur kunningi
minn, að sonur hans 10 ára
gamall fékk það verkefni heim
frá kennaranum að yrkja ljóð.
Foreldrar hans vildu fá nánar
um þetta, og dró þá drengur-
inn upp blað. Á því stóðu þau
fyrirmæli að ljóðið ætti að
vera um „kýrina“. Þá var ort
af ókunnum höfundi:
(Vísan er til í tveimur gerð-
um og birtist hér sú sem okk-
ur þótti skárri:)
Ef ég hefði eitthvað næði
(vitanlega má ekki segja eitt-
hvert!)
ég öslaði niðrí mýrina
og þar mundi yrkja kvæði
um ærina, hestið og kýrina.
Mér skilst, að maður hafi
verið að lýsa hughrifum sínum
og sagt: Maður nagar sig í
handarkrikann út af þessu!“
Kærar þakkir frá umsjónar-
manni. Um ilbleikur og „ill-
bleikur“ síðar.
Ath. vel: Af vangá umsjón-
armanns var vísa eftir Jón
Helgason prentuð sem óbund-
ið mál. Beðist er velvirðingar á
þessu.
ÍSLENSKT MÁL
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
1.136. þáttur
NÚ NÁLGAST sá
tími ársins þegar
heimilin í landinu fá
sendan lítinn söfnun-
arbauk og gíróseðil
frá Hjálparstarfi
kirkjunnar með hóg-
værri hvatningu um
að leggja hjálpar-
starfinu lið með fram-
lagi. Jólasöfnunin er
mikilvægur þáttur í
hjálparstarfinu allt
árið. Ákveðið hefur
verið að eyða ekki
peningum í dýrar
auglýsingar til að
vekja athygli á jóla-
söfnuninni, heldur að
treysta fremur á þá hefð sem fjöl-
margir hafa skapað sér, að líta á
það sem hluta af jólaundirbúningi
sínum, að leggja Hjálparstarfi
kirkjunnar lið með því að greiða
gíróseðilinn eða safna í baukinn.
Aðstoð heima
og erlendis
Hjálparstarf kirkjunnar hefur
unnið gríðarlega gott starf víða um
lönd bæði með margvíslegri aðstoð
til sjálfshjálpar ekki síður en neyð-
araðstoð þegar hungursneyð og
hörmungar hafa steðjað að. Meðal
árangursríkra verkefna Hjálpar-
starfsins má t.d. nefna það starf
sem unnið er á Indlandi meðal
þeirra lægst settu og fátækustu,
þar sem fjöldi barna hefur verð
leystur úr þrælavinnu og þeim gef-
inn kostur á að sækja skóla.
En Hjálpastarf kirkjunnar veitir
líka neyðaraðstoð hér innanlands
og umsóknum um slíka aðstoð
fjölgar. Einhverjir kynnu að
spyrja hverjir séu þurfandi hér á
landi? Búum við ekki í velferð-
arþjóðfélagi? Vissulega hafa flestir
nóg til hnífs og skeiðar á okkar
góða landi, en alls ekki allir. Hvað
veldur?
Innanlandsaðstoð efld
Skv. upplýsingum úr starfs-
skýrslu Hjálparstarfs kirkjunnar
fyrir árið 2000–2001 kemur í ljós
að á síðasta starfsári barst 1.641
umsókn til hjálparstarfsins um að-
stoð frá einstaklingum og fjöl-
skyldum sem beinlínis áttu ekki
fyrir næstu máltíð. Þegar nánar er
litið á ástæður fyrir neyðinni kem-
ur í ljós að 62% umsókna innan-
lands koma frá öryrkjum, 14% frá
láglaunafólki og afgangurinn frá
öldruðum, sjúkum og atvinnulaus-
um. Flestir umsækjenda leita að-
stoðar vegna þess að
endar ná ekki saman,
og það hvenær sem er
árs, ekki bara í des-
ember. Í ljósi þess
ætlar Hjálparstarf
kirkjunnar að jafna
aðstoð sína yfir árið,
meira en hefur verið
gert. Verður matar-
gjöfum því úthlutað
nú í desember með
sama hætti og aðra
mánuði ársins. Einnig
er ætlunin að ráða fé-
lagsfræðing í fullt
starf til að leita heild-
stæðra lausna á vanda
skjólstæðinga þar sem
þess er nokkur kostur.
Framlög með
greiðslukorti
Til þess að Hjálparstarf kirkj-
unnar geti veitt þessa neyðarað-
stoð sem og sinnt þróunarverk-
efnum er mikilvægt að framlög
gefenda berist reglubundið allt ár-
ið. Margir velunnarar Hjálpar-
starfs kirkjunnar gefa mánaðar-
lega ákveðna upphæð. Hægt er að
láta bankann sinn sjá um slíkar
millifærslur eða að láta skuldfæra
greiðslukort sitt mánaðarlega. Út-
sending gíróseðla til þeirra sem
vilja gefa reglulega hefur í för með
sér kostnað fyrir Hjálparstarfið
sem hægt væri að spara ef gef-
endur nýttu sér greiðsluþjónustu
bankanna. Þá er hægt að senda
aðeins einn seðil þótt greiðslur
jafnist yfir árið. Ég hvet alla sem
eru aflögufærir að gerast styrkt-
arfólk Hjálparstarfsins með föstu
framlagi mánaðarlega og sömu-
leiðis að muna eftir jólasöfnuninni
þó svo að auglýsingar á henni
verði ekki háværar. Munum að
sælla er að gefa en þiggja.
Hanna
Pálsdóttir
Höfundur er stjórnarmaður
Hjálparstarfs kirkjunnar
Söfnun
Mikilvægt er, segir
Hanna Pálsdóttir,
að framlög gefenda
berist reglubundið
allt árið.
LITPRENTUÐUM
bæklingi frá Bíla-
stæðasjóði hefur að
undanförnu verið
dreift til allra heimila
og fyrirtækja í Reykja-
vík. Í bæklingnum er
að finna ýmsar hagnýt-
ar upplýsingar um
bílastæðamál í mið-
bænum sem ekki er
vanþörf á að miðla til
almennings. Eftir að
R-listinn hækkaði
stöðumælagjöld og
aukastöðugjöld um allt
að 200% í fyrra hefur
viðskiptavinum mið-
bæjarins farið fækk-
andi með þeim afleiðingum að versl-
unarrekstur og önnur starfsemi,
sem þar er stunduð á gjaldskyldu-
tíma bílastæða, á mjög undir högg
að sækja.
Auk hinna hagnýtu upplýsinga er
í bæklingnum umfjöllun og greinar
um bílastæðamál í miðbænum. Er
skemmst frá því að segja að sá texti
er samfelld vörn og áróður fyrir þá
stefnu sem R-listinn rekur í bíla-
stæðamálum. Þá er miklu púðri eytt
til þess að verja um-
rædda hækkun stöðu-
gjalda og aukastöðu-
gjalda sem hefur
reynst illa og fælt fólk
frá miðbænum.
Raunar er það gam-
alt bragð hjá vinstri
mönnum, sem hafa
gengið of langt í skatt-
gleði sinni og gjald-
tökuáráttu, að grípa til
margvíslegra áróðurs-
bragða í því skyni að
telja fólki trú um að
skattgleðin sé nauð-
synleg og jafnvel góð í
sjálfu sér. Í þessu til-
viki á umræddur bækl-
ingur greinilega að sætta almenning
við stóraukna gjaldtöku.
Pólitískar
fullyrðingar
Í bæklingnum segir t.d. að sú um-
ræða, sem farið hefur fram um bíla-
stæðamál miðborgarinnar að undan-
förnu, gefi almenningi dekkri mynd
af stöðunni en tilefni sé til og ræki-
lega gefið í skyn að gagnrýni á
ríkjandi kerfi sé ekki málefnaleg.
Jafnframt er ítrekað leitast við að
réttlæta gjaldskrárhækkanir Bíla-
stæðasjóðs og jafnvel fullyrt að síð-
asta hækkunin muni „stuðla að því
að miðborgin verði bifreiðareigend-
um þægilegri íveru- og viðkomu-
staður en ella“.
Slíkar fullyrðingar eru auðvitað
afar umdeildar og a.m.k. er ljóst að
þorri verslunareigenda og annarra
þjónustuaðila í miðborginni er
ósammála þeim, sbr. t.d. yfirlýsing-
ar Laugavegssamtakanna. Þrátt
fyrir síendurtekið blaður borgar-
stjóra um opna og lýðræðislega um-
ræðu fá önnur sjónarmið en þau sem
eru R-listanum þóknanleg í bíla-
stæðamálum ekkert rými í umrædd-
um bæklingi.
Nú er R-listanum að sjálfsögðu
frjálst að gefa út alla þá áróðurs-
bæklinga sem honum sýnist svo
lengi sem hann borgar þá sjálfur en
veltir ekki kostnaðinum yfir á skatt-
greiðendur. Hins vegar er það ekk-
ert annað en misnotkun á almannafé
þegar borgarstofnun er látin dreifa
„upplýsingabæklingi“ í öll hús borg-
arinnar þar sem aðeins eitt sjón-
armið kemur fram og bein afstaða
er tekin til viðkvæmra pólitískra
deilumála sem engin sátt er um milli
minnihluta og meirihluta.
Hvað kemur næst?
Fróðlegt verður að sjá hvort R-
listinn láti prenta fleiri slík rit á
kostnað borgarbúa fyrir kosningar.
Vissulega væri hægt að prenta
bæklinga um málefni sem erfiðlega
hefure gengið að fá svör við hjá
borgarfulltrúum R-listans, t.d. varð-
andi fjárhagsstöðu Línu.nets, gjald-
skrárhækkanir á aldraða eða
skuldastöðu borgarinnar.
R-listinn misnotar
opinbert fé
Kjartan
Magnússon
Borgin
Það er misnotkun á
almannafé, segir
Kjartan Magnússon,
þegar R-listinn lætur
borgarstofnun prenta
áróðursbækling og
dreifa í hvert hús
í borginni.
Höfundur er borgarfulltrúi.
Innanlands-
aðstoð Hjálpar-
starfs kirkjunnar
Alltaf á þriðjudögum