Heimilistíminn - 02.12.1976, Blaðsíða 26

Heimilistíminn - 02.12.1976, Blaðsíða 26
Jónas Guðlaugsson: Var Island jarlsdæmi 1262-1309 og síðar hertogadæmi á fyrri helming 14. aldar? 1 fornrisögu vorri er margt litt eða ekki rannsakað, sem betur gæti varpað ljósi á ýmisleg ihugunarefni varðandi hana. Einn er sá þáttur, sem varðar sögu vora, eftir að landsmenn gengu á hönd Noregs- konungi og sóru honum trú og hollustu, er staða og embættisskipun islenzkra höfðingja innan Noregsveldis og gagnvart konungi þess. Telja má, að tsland hafi verið jarlsdæmi innan rikjasambandsins frá 1262 og að rannsökuðu máli, allt fram á 14. öld. bað er mjög liklegt, aö „hertogadæmi" hafi tekið við af jarls- dæminu, sem siðar mun vikið að. Islendingar lifðu á svonefndri þjóðveldisóld 930-1262 i sinu konungslausa landi, sem vakti undrun margra erlendra manna i þann tið, og undir nokkurs konar demókratiskri höfðingjastjórn goða- veldisins, 36 eða 39 goða eða goðorðs- manna. Siðar mun þó goðaveldið hafa mjög riðlazt að skipun, og goðorð og héraðsstjórn, og siðar heilir landsfjórð- ungar, orðið að valdasviði einstakra höfðingja, eins og málum háttaði á Sturlungaöld. Seinustu áratugi valda- baráttu Sturlungaaldar stóð i raun glíma um, hvaða islenzkur höfðingi næði valdi yfir öllu landinu. Sem kunnugt er, studdi Noregskonungur hérlendis ýmsa höfðingja, sem persónulega höfðu allt frá fyrstu tið gerzt handgengnir Noregs- konungum og orðið hirðmenn þeirra og með þvi, gegn friðindum hirðvistarinnar játað konungi hollustu sina, sem herra og yfirboðara. Eru ótalmörg dæmi um hirð- mennsku Islendinga á þjóðveldisöld. Samband þetta var aðeins persónulegt samband viðkomandi aðila og konungs. Var i þessari hirðvist engin frjálsræðis- skerðing i heimalandi þess, sem hér átti hlut að máli. Konungur taldi sér skylt að hefna vigs hirðmanns sins, og þess vegna hlutaðist hann oft til um mál manna á Islandi og á Grænlandi, einnig viðar, þar sem áhrifasvæði hans náði ýfir. Þótt konungur , gerði tilraun aö ná Islandi undir krúnu sina, sbr. á dögum Haralds hárfagra (Uni danski) og í tið Ölafs helga (Þórarinn Nefjólfsson,), mis- tókst honum slikt vegna skeleggrar and- stöðu landsmanna. Vaid konungs yfir hirðmönnum sinum á Islandi bauð heim vissri hættu, þegar einstakir íslenzkir hófðingjar voru i heimalandi sinu orðnir yfirmenn heilla landshluta, en voru jafn- 26 framt handgengnir Noregskonungi. Enda leit konungur þá sem lénsmenn sina og sig, sem yfirmann þeirra, þótt he'r væri um að ræða höfðingja i landi, sem hann átti ekkert tilkall til. Konungur studdi þá Islendinga, sem hann taldi sér vera vandabundnasta og sló þá á strengi skyldieika og sameigin- legrar ættar og fékk þá til að gefa loforð um að koma landinu undir veldi sitt en ekki sjálfrar sin, eins og dæmi i sögu Sturlungaaldar sýna glöggt, sem hér er óþarft að geta nánar. En baráttan, sem stóð um völdin á Islandi á Sturlungaöld, má þó telja að hafi verið i upphafi sú, að einn höfðingi hefur ætlað sér alræðisvöld í landinu og þá mjög liklega konungsdæmi. Eins og dæmin sýna i Apavatnsför, „þegar Sturla Sighvatsson bað Gizur Þor- valdsson ekki efast l.þvi, að hann ætlaði sér meira hlut en öðrum mönnum á Islandi". En það hcfur i upphafi alls ekki verið ætlunin að koma landi undir Noregskonung, þótt sú yrði þróun mála og þá einkum vegna þess, að flestir islenzkir goðar voru eiðsvarnir og bundnir konungi sem handgengnir og hirðmenn hans, en það verður ekki frekar sundurgreint hér. Hitt verður svo skýrt mál, að höfðingi sá, sem yrðiofan á, hlyti að telja það sinn sterkasta stuðning, að Noregskonungur væri sér hliðhollur I valdabrölti sinu. Sú var lika reyndin, að islenzkir goðorðsmenn leituðu sér stuðnings hjá konungi og sumir töku hér upp merki hans og börðust fyrir að koma landi undir hann, leynt og ljóst. Þegar leið að lokaskeiöi valdaófriðar i landinu lágu málin ljós fyrir, að sá höfðíngi, sem hérlendis hefði meginhluta landsins undir sér að siðustu, mundi verða lénsmaður og undirmaður Noregs- konungs. Sú varð og raun á, að Hákon gamli Hákonarson, Noregskonungur gerði Islendinginn Gizur Þorvaldsson ,,af hinni merku og þjóölegu góðaætt Hauk- dælum. i Arnesþingi, sem vár ei.i sterk" asta stoö undir guðs kristni i landinu", að jarli sinum á Islandi, fékk honum merki og lúður, sem tákn virðingar sinnar og lét skutilsvein sinn skenkja honum sem sjálfum sér. Gizur var einn fjölhæfastur allra höfðingja á Islandi. Hér var þó ekkisopið kálið þótt i áusuna væri komið. 1 þessu máli varð jarlinn að fara bónarferð á hendur landsmönnum, að þeir játuðu Hákoni konungi skatt og þegn, og riki hans gengi hér yfir. Eins og saga timabilsins 1260-64 sýnir, varð konungur að fá hér i lið með sér aðra Islendinga, sem mannaforráð höfðu og áttu mikið undir sér og voru svarnir óvinir jarlsins, eins og t.d. Hrafn Oddsson, og senda hingað til landsins tryggustu vildarmenn og hirðmenn konungserinda. Eins og kunnugt er, fór það svo, að land var svarið konungi 1262- 64 og jarli heitið trúnaði. Og gerður var rnilli rikjanna tveggja innan Noregsveldis svonefndur „Gamli sáttmáli", sem er reyndar næsta fáorður, en gerir bert sjálfstæði íslendinga gagnvart öllum nema Noregskonungi sjálfum, og hér var aðeins um persónusamband að ræða, sem islenzkir forsvarsmenn sfðan bentu á í öllum slnum konungshyllingum. Var hér i raun og veru aðalatriðið að_ koma Islandi undir krúnu Noregs- konungs, en ekki innlenda, með Islending sem konung, en skattgjald leiddi af sjálí'u sér. Islendingar héldu i fyrstu öllum slnum fornu réttindum og lögum og höfðu I landinu jarlinn, handhafa konungs- valdsins innanlands, það atriði hafa sagnamenn Utiö litið á, aö völdin virðast hafa i raun verið öll I höndunum á lands- mönnum sjálfum. Noregskonungur var þó fljótur að færa sig upp á skaftið og krefj- ast meiri valda. Aftur á móti virðist jarls- ins hafa litt gætt þegar I fyrstu, e.t.v. vegna óvinsælda hans hérlendis meðal höfðingja, og þess að landsmenn leituðu beint til konungs með klögunarmál sin, en ekki til handhafa konungsvaldsins innan- lands.- Má og vera, að konungur hafi þeg- ar reynt að skerða vald jarlsins og ekki viljaö ofjarl sinn I landinu. Islendingar gerðu heldur ekkert til að styrkja stöðu jarlsins út á við, þar sem hann var þeim ófrelsistákn. Það er mjög útbreidd söguskoðun og éðlileg, að halda, að jarlsdæmið hafi verið úr sögunni við andlát Gizurar jarls 1268. Að vel athuguðu máli er annað uppi á teningnum, það að iandið hafi verið jarls- dæmi fram á 14. öld. Hinir skarp- skyggnustu fræðimenn I söguvisindum hafa rýnt i gegnum götóttar heimildir og séð þess merki; að svo mun málum hafa' vorið háttað. Mörgum islenzkum fræði- mönnum mun hafa yfirsézt, að nokkrum *'-***—••¦•'-¦•kW }>wl\mVW*'Í&&*IWVGlg&**'f{JM0t& ' - '¦* ¦

x

Heimilistíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Heimilistíminn
https://timarit.is/publication/304

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.