Lesbók Morgunblaðsins - 06.11.2004, Blaðsíða 6
6 | Lesbók Morgunblaðsins ˜ 6. nóvember 2004
S
viðið: höfuðstöðvar Foringjans í
Austur-Prússlandi, „Úlfsvígið“
(Wolfschanze), skömmu fyrir lok
ársins 1942. Nokkrar ungar stúlk-
ur klöngrast með erfiðismunum í
fylgd varðmanna í gegnum dimm-
an skóg.
Skömmu seinna eru þær komnar í fordyri
hins allra helgasta: íbúðarbyrgis Foringjans
sjálfs. Eftir að þær hafa fengið að vita að þær
eigi að ávarpa Foringjann með orðunum „mein
Führer“ birtist hann sjálfur í biðstofunni. Hann
er ljúfmennskan holdi klædd, heilsar þeim öll-
um með handabandi og af-
sakar að hann skuli hafa
kallað á þær í starfsviðtal
að næturlagi. Það sé nú
einu sinni svo, bætir hann við, að í stríði riðlist
allar venjulegar tímasetningar. Hann veitir síð-
ustu stúlkunni sem hann heilsar sérstaka at-
hygli; hún er áberandi fríðust og heitir Traudl
Humps. Foringinn brosir sínu blíðasta, þegar
hún segist vera frá München, enda lét hann
sjálfur fyrst til sín taka í þeirri borg og veitti
henni seinna sérstakan virðingarsess í ríkinu
með því að gera hana að „höfuðborg hreyfingar-
innar“.
Hann biður hina brúneygu Bæjaradís að
koma með sér og eftir að hún hefur hamrað fyr-
ir hann fáeinar línur á ritvél eftir upplestri er
hún ráðin einkaritari Foringjans.
Þannig hefst kvikmynd þýska leikstjórans
Olivers Hirschbiegels, Der Untergang, eða
Endalokin sem var frumsýnd í Þýskalandi á
haustdögum og hefur vakið gríðarlega athygli
og mikil viðbrögð.
Það kemur svo sem ekki á óvart að kvikmynd
um Þriðja Ríkið fái misjafnar undirtektir hjá
þýskum bíógestum. Eftir rúma hálfa öld er
þessi kapítuli þýskrar sögu ennþá opin og blæð-
andi und í þjóðarsálinni.
Það sem gerir Endalokin þó að líkindum erf-
iðari fyrir þýska áhorfendur en flestar aðrar
kvikmyndir um þetta tímabil er sú staðreynd að
hér er þeim sýndur sjálfur Foringinn, Adolf
Hitler, í grímulausri nærmynd.
Óhugnanleg dramatík
Handrit kvikmyndarinnar Der Untergang er
að stærstum hluta byggt á endurminningum
Traudl Humps, sem í upphafi myndar er ráðin
einkaritari Hitlers og gegndi því starfi í raun
allt „til hinstu stundar“. Auk þess er stuðst við
skrif þýska sagnfræðingsins Joachims Fest um
síðustu daga Hitlers.
Frásögn Traudl, sem seinna giftist og tók
upp eftirnafn eiginmanns síns Junge, var gefin
út í Þýskalandi ekki alls fyrir löngu og vakti þá
mikið umtal og sterk viðbrögð hjá lesendum.
Enda kannski ekki að furða þegar haft er í huga
að Traudl lýsir í smáatriðum samvistum sínum
við Hitler, allt frá því að hún byrjar að vinna
sem einkaritari Foringjans undir lok ársins
1942 og þar til hann, ásamt konu sinni Evu
Braun, sviptir sig lífi í neðanjarðarbyrginu í
Berlín 30. apríl 1945.
Kvikmyndin Der Untergang fjallar um síð-
ustu vikurnar í lífi Hitlers og nánustu sam-
verkamanna hans sem þeir vörðu í neðanjarð-
arbyrgi undir kanslarahöllinni í Berlín.
Söguþráðurinn fylgir að mestu frásögn Traudl
Junge af því sem fram fór í þessum innsta hring
forystumanna nasismans, sem hírðust eins og
moldvörpur niðri í jörðinni, á meðan Þriðja Rík-
ið var í dauðateygjunum og höfuðborgin Berlín
stóð í ljósum logum yfir höfðum þeirra.
Þessar aðstæður fela í sér óhugnanlega
dramatík: í þröngu og loftlitlu neðanjarðarbyrgi
situr Foringinn og þingar með æðstu ráða-
mönnum sínum um framvindu styrjaldar sem
öllum hlýtur að vera ljóst að er löngu töpuð.
Enda eiga þau atriði myndarinnar heima í leik-
húsi fáránleikans, þegar Hitler er að skipa her-
foringjum sínum að stöðva sókn rússneska
hersins með fylkingum og hersveitum sem eru
ekki lengur til. Á slíkum stundum tekur ör-
vænting Foringjans og annarra innikróaðra
leiðtoga nasismans á sig nánast skoplega mynd.
Grimmur en jafnframt
ljúfur og tillitssamur
Það er ekki síst leikur Svisslendingsins Bruno
Ganz í hlutverki Hitlers sem veldur því að For-
inginn minnir líka endrum og sinnum á fígúru í
teiknimyndasögu. Þetta á m.a við þegar hann er
að bölsótast yfir slælegri frammistöðu ein-
stakra hershöfðingja sem ekki hafa lengur
neinum hermönnum á að skipa. Þá er ekki laust
við að túlkun svissneska stórleikarans minni á
takta Chaplins í Einræðisherranum forðum.
Bruno Ganz hefur ekki farið leynt með þann
mikla vanda sem hann lenti í þegar hann féllst á
að leika Adolf Hitler. Til þessa hafa menn alla
jafna forðast að sýna Foringjann mikið í leikn-
um myndum um Þriðja Ríkið. Þvert á móti hef-
ur sá kostur oftast verið valinn að láta honum
einungis bregða fyrir, rétt til að leyfa áhorf-
endum að skynja nærveru hans.
Ástæðan er fyrst og fremst sú að menn hafa
ekki talið það gerlegt að „leika“ sjálfan Hitler.
Illska og ómennska einræðisherra Þriðja Ríkis-
ins hafi verið slík að það sé nánast ógjörningur
að túlka hann með trúverðugum hætti á hvíta
tjaldinu.
Það er haft fyrir satt að Chaplin, sem gerði
kvikmyndina Einræðisherrann 1942, hafi feng-
ið alvarlega bakþanka síðar meir, þegar gjörðir
Hitlers urðu lýðum ljósar; hann hafi ásakað
sjálfan sig fyrir að hafa gert of saklaust grín að
þeim grimma og vægðarlausa morðingja sem
Hitler reyndist vera.
Bruno Ganz hefur sagt í blaðaviðtölum að eitt
af því erfiðasta sem hann lenti í þegar hann fór
að æfa hlutverk Hitlers hafi verið að „lifa sig inn
í“ grimmd og mannfyrirlitningu Foringjans. Á
hinn bóginn hafi sér líka verið ljóst að í daglegri
umgengni gat Hitler verið mjög ljúfur og tillits-
samur við þá sem stóðu næstir honum. Þannig
hafi hann ekki getað fundið neina illsku í því
þegar Foringinn reyndi að fá Traudl Junge,
einkaritara sinn, til að yfirgefa byrgið og flýja
til Suður-Þýskalands, eftir að hann hafði sjálfur
tekið þá ákvörðun að stytta sér aldur.
Tvískinnungur
Og kannski er það einmitt þetta sem er erfiðast
þegar kemur að því að draga upp slíka nær-
mynd af Adolf Hitler. Sagan hefur fært okkur
heim sanninn um að á vissum sviðum var mann-
fyrirlitning einræðisherra Þriðja Ríkisins allt
að því takmarkalaus. Fórnarlömb þessarar
mannfyrirlitningar voru milljónir gyðinga,
ásamt ómældum fjölda sjúklinga, andófsmanna
og annarra sem Hitler hafði sérstaka vanþókn-
un á. Undir lokin skirrist hann heldur ekki við
að láta aflífa menn úr hópi sinna nánustu sam-
starfsmanna, svo sem Hermann Fegelein, sem
er mágur og vinur ástkonu – og síðar eiginkonu
– Hitlers, Evu Braun. Þrátt fyrir að hún grát-
biðji Hitler að hlífa Fegelein, sem hefur ekki
unnið annað til saka en að gefast upp á von-
lausri baráttunni og leggjast í kynsvall og
drykkju, verður Hitler ekki haggað; þetta er
reyndar ein af þeim fáu senum þar sem vægðar-
leysi og mannhatur Foringjans bitnar á því
fólki sem stendur honum næst. Annars fáum við
bæði í bók Traudl Junge Til hinstu stundar og
kvikmyndinni Der Untergang mynd af honum
sem tvíhöfða þurs, einhvers konar geðklofa;
manni sem sýnir einkaritara sínum í þau tvö og
hálft ár sem þau eru samvistum ekkert annað
en hlýju og nánast föðurlega umhyggju; manni
sem dekrar af mikilli alúð við unnustu sína Evu
Braun og – síðast en ekki síst – elskar tíkina
sína Blondie, líkt og hún væri náinn ættingi;
manni sem nánast aldrei segir styggðaryrði eða
hækkar róminn í návist þeirra sem standa hon-
um næst.
Á hinn bóginn er svo æsinga- og ofstopamað-
urinn, sem flytur gífuryrtar og hatursfullar
ræður og hamrar á því til hinstu stundar að
gyðingum og áhangendum bolsévismans verði
slátrað eins og hverjum öðrum skepnum.
Þegar ég tók sjálfur að mér að þýða bók
Traudl Junge, Til hinstu stundar (sem er ný-
komin út á íslensku), var þetta eitt af því sem
sló mig mest: sá óhugnanlegi klofningur eða tví-
skinnungur sem virðist einkenna persónu Hitl-
ers. Og ekki aðeins persónu Foringjans, heldur
líka aðstæður og líf þeirra sem eyddu mestum
tíma með honum síðustu árin.
Eva Braun hafi aldrei áttað
sig til fulls á manninum
Í kvikmyndinni Der Untergang er eins og áður
sagði að miklu leyti stuðst við síðustu kaflana í
endurminningum Traudl Junge, þar sem hún
lýsir síðustu vikunum í lífi Hitlers. Í bók sinni
Til hinstu stundar rekur Traudl hins vegar
samskipti sín og samvistir við Foringjann í tvö
og hálft ár, eða allt frá lokum ársins 1942 til síð-
ustu stundanna sem hún eyðir með honum í
neðanjarðarbyrginu undir kanslarahöllinni í
Berlín.
Lengst af heldur Hitler þeim sið að bjóða
gestum sínum og nánasta samverkafólki í nota-
leg teboð, hvort sem hann er staddur í „Arnar-
hreiðrinu“, „Úlfsvíginu“ eða öðrum bækistöðv-
um sínum í stríðinu.
Þarna mæta gestir Hitlers og hlusta á For-
ingjann skrafa í eins konar „saumaklúbbsstíl“
um hversdagsleg fyrirbæri, svo sem kvef, mat-
aræði, hollustu eða hundahald. Í því sambandi
verður Hitler tíðrætt um tíkina Blondie, sem
hann hefur sérstakt dálæti á, auk þess sem
hann talar oft um heilsusamlegt líferni, enda
var hann sjálfur bæði bindindismaður og græn-
metisæta. Mér fannst þessar lýsingar á mein-
lausu hjali Foringjans um daginn og veginn fela
í sér hljóðlátan óhugnað; það er einhver djúp-
stæður fáránleiki samfara því að þjóðarleiðtogi
sem er búinn að hrinda af stað heimsstyrjöld og
þoka sinni eigin þjóð út á ystu nöf skuli nánast á
hverjum degi gefa sér tíma til að skrafa við
gesti og samverkafólk „á léttum nótum“ um fá-
fengilegustu efni; og reyta jafnvel af sér brand-
ara, ef svo ber undir, á meðan hans eigin her-
menn eru stráfelldir, bæði heima og í framandi
löndum, milljónir manna láta lífið og sífellt fleiri
þýskar borgir brenna til ösku. Öllu meiri kald-
hæðni er tæpast hægt að ímynda sér.
Í ljósi þessa vaknar sú spurning enn og aftur,
hvort það sé yfirleitt hægt að „leika“ slíkan
mann sem Adolf Hitler. Er það á færi nokkurs
manns að „túlka“ þessa óhugnanlegu og marg-
klofnu sögulegu persónu í leik?
Bruno Ganz vinnur ótvíræðan leiksigur í
hlutverki Hitlers í kvikmyndinni Der Unter-
gang. Ganz hefur sem fyrr segir ekki farið leynt
með það, að honum hafi reynst erfitt að „lifa sig
inn í“ persónu Hitlers. Þegar hann fór að
sökkva sér niður í heimildir segist hann hafa
komist að því að það sé ekki hægt að „skilja“
fyrirbærið Hitler; það sé m.ö.o engin leið að
átta sig á „innsta eðli“ þessa manns. Ástæðan sé
ekki síst sú að hann hafi gert sér far um að dylj-
ast, skýla sér á bak við grímuna. Því næst bætir
leikarinn við að með þessu hafi Hitler viljað
breiða yfir tómarúmið sem bjó í sál hans, eftir
að honum mistókst að láta drauma sína rætast
og fá þá viðurkenningu sem hann sóttist eftir
sem ungur maður í Vínarborg.
Hvað sem slíkum sálfræðilegum skýringum
líður er ljóst að það er erfitt að gera sér glögga
heildarmynd af persónu Hitlers. Þrátt fyrir alla
þá vitneskju sem við höfum um orð hans og at-
hafnir, ekki síst frá einkaritaranum Traudl
Junge, er eins og það vanti alltaf eitthvað til að
fullkomna myndina, eitthvað sem við náum
aldrei að fanga, heldur smýgur okkur úr greip-
um, þegar við höldum að við séum búin að
höndla öll brotin. Og það á ekki aðeins við um
okkur sem á eftir komum, heldur virðist nán-
asta samferðafólk Foringjans líka hafa átt í
miklum erfiðleikum að þessu leyti. Þannig kem-
ur t.d. fram í frásögn Traudl Junge að hún hafi
rætt um Hitler við vinkonu sína Evu Braun í
byrginu, skömmu áður en þau hjúin styttu sér
aldur. Þá lætur Eva Braun þau orð falla að jafn-
vel þótt hún hafi þekkt Foringjann í 15 ár hafi
hún aldrei áttað sig til fulls á því hvaða mann
hann hafi að geyma, „jafnvel þótt hann hafi allt-
af talað mikið“ bætir hún við.
Hvað á þessi tepruskapur að þýða?
Kannski má segja að það skipti svo sem ekki
höfuðmáli, hvaða mann Hitler hafði að geyma.
Því hefur jafnvel verið haldið fram að það sé
ekki aðeins þýðingarlaust, heldur líka viðsjár-
vert að einblína um of á persónur þeirra sem
Síðustu dagar Hitlers
AP
Að leika Hiter „Bruno Ganz vinnur ótvíræðan leiksigur í hlutverki Hitlers í kvikmyndinni Der Untergang. Ganz hefur sem fyrr segir ekki farið leynt með
það, að honum hafi reynst erfitt að „lifa sig inn í“ persónu Hitlers.“ Ganz segir ástæðuna þá að ekki sé hægt að „skilja“ fyrirbærið Hitler.
Kvikmyndin Der Untergang eftir Oliver
Hirschbiegel fjallar um síðustu vikurnar í lífi
Adolfs Hitlers. Myndin hefur vakið gríðar-
lega athygli í Þýskalandi en hún þykir gera
Hitler óþarflega mannlegan. Myndin er
byggð á endurminningum einkaritara For-
ingjans Traudl Junge en bók hennar Til
hinstu stundar kemur út í íslenskri þýðingu
greinarhöfundar um þessar mundir.
Eftir Arthúr Björgvin
Bollason
arthur@icelandair.is