Morgunblaðið - 31.08.2004, Qupperneq 22

22 ÞRIÐJUDAGUR 31. ÁGÚST 2004 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
Norræn ungmenni lifa kreditlífi ogsafna skuldum án þess að gera sérgrein fyrir afleiðingunum. Rann-sókn sem miðstöð neytendarann-
sókna í Finnlandi gerði og byggðist á viðtölum
við 32 skuldum vafin ungmenni frá Íslandi,
Danmörku, Noregi og Finnlandi gefur til
kynna að ungt fólk fái ekki næga fræðslu um
fjármál. Eina fræðslan sem það fær sé frá lán-
veitendum sjálfum.
Anna-Riitta Lehtinen, sem vann rannsókn-
ina ásamt Johonnu Leskinen í samstarfi við
neytenda- og námsmannasamtök á Norður-
löndunum, kynnti niðurstöður rannsóknarinn-
ar á málþingi um neyslustaðla og lífsstíl ungs
fólks á Grand hóteli í gær. Rannsóknin bygg-
ist á viðtölum við 28 einstaklinga á aldrinum
18–30 ára í Danmörku, Finnlandi, Noregi og á
Íslandi. Upphaflega áttu að vera tólf þátttak-
endur frá hverju landi fyrir sig, sex konur og
sex karlar, en full þátttaka náðist einungis frá
Íslandi. Af íslensku ungmennunum sem fóru í
viðtöl vegna rannsóknarinnar voru tíu náms-
menn, ýmist í hlutastörfum eða ekki.
Þátttakendur áttu það sameiginlegt að hafa
safnað skuldum og eiga erfitt með að standa
skil á greiðslum. Spurningarnar sem lagðar
voru fyrir fjölluðu um það hvers vegna þau
töldu sig hafa komist í þessa stöðu, hvernig
þau hygðust koma sér út úr henni og hvort
þau gætu nefnt einhverja samfélagsþætti sem
gætu borið einhverja ábyrgð á stöðunni. Þá
voru þeir inntir eftir því hver ábyrgð þeirra
sjálfra væri.
Gera sér illa grein fyrir afleiðingum
Spurð að því hvað í niðurstöðunum hefði
komið mest á óvart svarar rannsakandinn
Anna-Riitta því til að það sé hversu illa þátt-
takendur virtust gera sér grein fyrir afleið-
ingum þess að taka lán og skulda. Hún segir
niðurstöður gefa til kynna að veita þurfi
áhættu við lántökur ungs fólks og fjárhags-
legum skuldbindingum meiri athygli til að
koma í veg fyrir skuldasöfnun ungs fólks.
Anna-Riitta segir unga fólkið sem tók þátt í
könnuninni ekki hafa gert sér grein fyrir því
hvernig það hefði getað komið í veg fyrir að
safna skuldahala. Hún segir lítinn mun á því
milli landa hvernig fólk hafi stofnað til skulda.
Yfirleitt sé um neysluskuldir að ræða. Hún
talar um kreditmenningu og kreditsamfélag
og segir skuldsetningu ungs fólks á Norður-
löndum vaxandi vanda.
Þátttakendur eru flokkaðir í þrjá hópa eftir
því hvernig þeir svöruðu spurningunum.
Ungt fólk á N
unum safnar
Íslenskir framhaldsskólanemar. Aukin skuldsetning ung
skólafólks, er m.a. rakin til aukins framboðs á neyslulán
Þátttakendur kenna sjálfum
sér um skuldasöfnun en
rannsakendur telja að efla
þurfi fræðslu um fjármál
Finnsk rannsókn byggð á viðtölum við norræn ung
TÖLUVERT er um að ungt fólk sem safnað
hefur skuldum leiti sér ráðgjafar hjá Tótal-
ráðgjöf sem starfrækt er hjá Hinu húsinu.
Halla Frímannsdóttir, ráðgjafi hjá Tótal-
ráðgjöf, segir greiðslugetuna oft ekki svara
skuldum hjá ungu fólki. „Það virðist vera
ákveðin skammtímahugsun í gangi. Fólk
áttar sig oft ekki á því að 36 mánaða lán er
ekki búið eftir þrjá mánuði. Það virðist
vanta tilfinninguna fyrir því að af lang-
tímalánum þarf að greiða í ákveðinn tíma og
þá þarf að gera ráð fyrir því í mánaðarplan-
inu.“
Þeir sem leita til Tótalráðgjafar eru flest-
ir á aldrinum 16–25 ára og Halla telur að um
10% skjólstæðinga leiti til þeirra vegna fjár-
hagsvandræða, en Tótalráðgjöf veitir
margskonar ráðgjöf, t.d. um nám og störf.
Mikið áreiti frá bönkum
„Auðvitað leggst þetta oft á sálarlíf fólks
þegar það áttar sig á því að staðan er mjög
svört,“ segir Halla. Hún kveðst vita dæmi
um að ungt fólk sem safnað hefur skuldum
þjáist af vanlíðan, kvíða og þunglyndi og
jafnvel treysti sér ekki til að mæta til vinnu
vegna fjárhagserfiðleika.
„Oft byrjar þetta smátt, það á aðeins að fá
lánað til að redda sér, og svo vefur það upp á
sig. Það er kannski líka ákveðið samfélags-
legt dekur í gangi sem gengur ekki upp,
mikill þrýstingur á að eiga allt. Svo er mikið
áreiti frá bönkum til ungs fólks, alls konar
gylliboð,“ segir Halla, sem ásamt Birni Vil-
hjálmssyni sér um Tótalráðgjöf sem starf-
rækt hef
Tótalráð
„Hann
hala upp
voru ney
kaupalán
ir 23 ára
Hún seg
syni hen
bíl átján
verið ko
Hún s
itkort en
að fá ney
hafi feng
tölvukau
arheimil
aukahlu
neyslulá
anirnar
hafi skul
„Til að
ráða, fék
eina mill
una og n
ellefu þú
irin, sem
að safna
af þessar
ungt fólk
en það k
enda haf
að takas
Skuldasöfnun leggst
ALGENGT er að nemendafélög
framhaldsskólanna geri samninga
við banka um styrki gegn því að fé-
lögin auglýsi merki bankanna á efni
sem gefið er út og í sumum tilfellum
er þess krafist að aðrir skólar fái
ekki að kynna sig í skólanum. Þá að-
stoða nemendafélögin bankana við
að fá aðstöðu til kynninga í skólan-
um og að hengja upp veggspjöld.
Ingólfur Guðmundsson fram-
kvæmdastjóri einstaklings- og
markaðssviðs Landsbanka Íslands
segir bankakynningar í framhalds-
skólum og samninga við nemenda-
félög enga nýbreytni. „Við byrjuð-
um á þessum samningum við
nemendafélögin samhliða markaðs-
setningu á Námunni fyrir 15 árum
en Náman var fyrsta fjármálaþjón-
ustan sem var sérsniðin að þörfum
námsmanna. Aðrir bankar fetuðu
svo í fótspor okkar. Þetta virkar
þannig að við erum að styrkja fé-
lagsstarfið í skólunum alveg eins og
við styrkjum félagsstarf hjá íþrótta-
félögunum. Það er gagnkvæmni í
því að nemendur geta verið að
styrkja sitt nemendafélag með því
að beina viðskiptum til bankans.
Þetta eru styrktarleiðir sem þykja
sanngjarnar og eðlilegar þar sem
allir aðilar njóta ávinnings,“ segir
Ingólfur. Hann segir enga einstak-
linga hafa tekjur af þessum samn-
ingum heldur renni þeir beint í fé-
lagsstarf nemenda sjálfra. „Þarna
er ekki um háar fjárhæðir að ræða.
Það er greidd ákveðin krónutala á
hvern nemanda sem bætist í hóp
viðskiptamanna,“ segir Ingólfur en
bendir á að samningarnir séu marg-
þættir og fyrrnefndar greiðslur á
hvern nemanda séu aðeins einn
þáttur samninganna.
Nemendafélag Kvennaskólans í
Reykjavík, Keðjan, er með samning
við Landsbankann og fær styrk frá
bankanum, til viðbótar við ýmsa
styrki t.d. auglýsingar í skólablað,
náist tiltekinn fjöldi nemenda í við-
skipti við bankann. Þær upplýsingar
fengust hjá Keðjunni að ekki mætti
gefa upp upphæð styrksins né held-
ur hversu margir nemendur
að skrá sig í viðskipti við
bankann til að styrkurinn fá
sögn nemendafélagsins setur
inn það sem skilyrði að engin
ar banki fái að vera með kyn
Kvennó.
Hjá nemendafélagi Menn
ans í Kópavogi, sem einnig
samning við Landsbankann
ust þær upplýsingar að bank
að vera með kynningu á þj
sinni í hvert skipti sem sel
miðar á böll hjá skólanum.
Nemendafélag Fjölbrau
ans við Ármúla er með samn
Sparisjóð vélstjóra (SPV) sem
ekki bundinn við ákveðinn
nemenda sem kemur í viðsk
SPV. Samningurinn hljóðar
eina greiðslu á ári auk þe
fulltrúar frá SPV koma í s
einu sinni á hvorri önn til að
starfsemi sína, og er sú kyn
viðbótar kynningu sem SPV
Algengt að félögin
Nemendur framhaldsskóla styr
með því að beina viðskiptum
ÁHÆTTUSAMT STARF
Fyrir helgi bárust þau tíðindi tilÍtalíu, að ítalskur blaðamaðurhefði verið tekinn af lífi í Írak.
Þar voru að verki íraskir mannræn-
ingjar.
Í gær var frá því skýrt, að Chirac,
forseti Frakklands, hefði sent utanrík-
isráðherra landsins til Mið-Austur-
landa til þess að aðstoða við samninga
við íraskan skæruliðahóp um að láta
lausa tvo franska fréttamenn.
Þetta eru nýjustu dæmin um að
blaða- og fréttamennska er áhættu-
samt starf. Það eru út af fyrir sig engin
ný tíðindi.
Athyglisvert er í þessu sambandi, að
frönsku blaðamennirnir eru teknir og
þeim hótað lífláti ef ekki verði fallið frá
lögum í Frakklandi þess efnis, að
bannað skuli að nota höfuðklúta í
frönskum ríkisskólum.
Frakkar hafa ekki átt samleið með
Bretum og Bandaríkjamönnum í
Íraksstríðinu eins og allir vita. Þeir
hafa ekki sent herlið til Íraks. Þeir
voru andvígir innrásinni í Írak.
Enda er skæruliðahópurinn ekki að
hóta að lífláta blaðamennina tvo vegna
þess heldur ætla þeir að knýja löglega
og lýðræðislega kjörið þing í Frakk-
landi til þess að falla frá löggjöf, sem
sett hefur verið með löglegum hætti í
Frakklandi.
Það er auðvitað ekki hægt að verða
við kröfum sem þessum. Hugsanlega
geta Frakkar notfært sér þau sam-
bönd, sem þeir hafa frá gamalli tíð í
Mið-Austurlöndum, til þess að fá gísl-
ana leysta úr haldi. En eina aðferðin,
sem fjölmiðlar á Vesturlöndum hafa til
þess að koma í veg fyrir að starfsmenn
þeirra verði teknir af hópum hryðju-
verkamanna og líflátnir, er sú, að
senda þá ekki á staðinn.
Það er auðvitað erfitt fyrir fjölmiðla
að taka slíka ákvörðun. En það er
ennþá erfiðara fyrir þá að sjá starfs-
menn sína tekna og drepna.
Frá hagsmunasjónarmiði hryðju-
verkahópanna er ekkert vit í þessum
aðgerðum. Trúi þeir á málstað sinn
hafa þeir auðvitað hag af því, að upp-
lýsingar um þann málstað og stöðu
mála í Írak komist til skila til almenn-
ings á Vesturlöndum. Þeir kunna að
hafa ástæðu til að tortryggja blaða-
menn frá Bandaríkjunum en þeir hafa
enga ástæðu til að tortryggja blaða-
menn frá Frakklandi.
Blaðamenn víða um heim leggja sig í
mikla hættu til þess að afla frétta af
átakasvæðum. Það hafa þeir alltaf gert
frá því að stríðsfréttamennska hófst að
ráði. Og margir þeirra hafa misst lífið
af þeim sökum.
Fjölmiðlar munu seint taka ákvörð-
un um að senda sína menn ekki á vett-
vang í átökum, sem þeim sem nú
standa yfir í Írak. En það hlýtur að
vera áleitin spurning, hvort ekki sé
tímabært og nauðsynlegt að gera meiri
ráðstafanir en gerðar eru til þess að
vernda líf manna sem gegna mikil-
vægu starfi við að koma upplýsingum
áleiðis til umheimsins um þróun mála á
átakasvæðum víða um heim.
SKAKKUR SKATTUR
Í umræðum um nýja möguleika áhúsnæðislánamarkaði vegna stór-
felldrar vaxtalækkunar bankanna hef-
ur enn einu sinni komið í ljós hvað hið
svokallaða stimpilgjald er óréttlátur
skattur og hversu óheilbrigð áhrif það
hefur á efnahagslífið.
Það er auðvitað rangnefni að kalla
stimpilgjaldið gjald, enda endurspegl-
ar það engan kostnað við þjónustu sem
ríkið lætur í té. Það er skattur, sem
leggst á þá sem taka lán, þar með talin
húsnæðislán. Skatturinn er 1,5% af
lánsupphæðinni í flestum tilvikum, þ.e.
þegar skuldin ber vexti og er tryggð
með veði eða ábyrgð. Skatturinn er um
0,5% af upphæð annarra skulda- og
tryggingarbréfa og um 0,3% af upp-
hæð bréfa vegna afurðalána.
Í nágrannalöndunum er forneskju-
leg skattheimta af þessu tagi ýmist
horfin eða langtum minni að umfangi
en hér. Margoft hefur verið bent á að
með því að stimpilgjaldið leggst ekki á
lán, sem tekin eru hjá erlendum lána-
stofnunum, mismuni það t.d. einstak-
lingum og smærri fyrirtækjum, sem
hafa ekki aðgang að erlendum lánum.
Það skekkir líka samkeppnisstöðu ís-
lenzkra fjármálafyrirtækja gagnvart
erlendum. Þeir, sem á annað borð eiga
kost á erlendum lánum, eru líklegri til
að velja þau en álíka hagstæð lán inn-
lendra lánastofnana vegna stimpil-
gjaldsins. Þá skekkir stimpilgjaldið
samkeppnisstöðu markaðsbréfa inn-
byrðis og hamlar þannig gegn eðlilegri
þróun verðbréfamarkaðar.
Raunar má segja almennt um stimp-
ilgjaldið að það sé skattur, sem skekk-
ir samkeppnisstöðu íslenzks efnahags-
og atvinnulífs gagnvart öðrum hag-
kerfum og hefur sem slíkur t.d. nei-
kvæð áhrif á erlendar fjárfestingar.
Nú hafa enn ein rökin bætzt við fyrir
afnámi stimpilgjaldsins. Þegar bank-
arnir bjóða nú skyndilega miklu hag-
stæðari húsnæðislán en áður hafa
þekkzt hér skoða auðvitað margir
þann möguleika að lækka greiðslu-
byrði sína með því að skuldbreyta eldri
lánum. Þá kemur stimpilgjaldið hins
vegar til sögunnar og spillir fyrir
þeim, sem bjóða nýju lánin. Það getur
hindrað fólk í að taka nýtt lán til að
lækka hjá sér greiðslubyrðina til
lengri tíma, ef það þarf að bæta við
150.000 krónum í stimpilgjald við
100.000 króna lántökugjald, því að
margir hafa slíkar upphæðir einfald-
lega ekki handbærar.
Það er löngu orðið tímabært að af-
nema þennan skatt og um það eru
raunar reglulega flutt þingmál; þannig
liggur nú fyrir Alþingi frumvarp
þeirra Margrétar Frímannsdóttur og
Jóhönnu Sigurðardóttur, þingmanna
Samfylkingarinnar, um að lögin um
stimpilgjaldið verði felld úr gildi.
Ekki verður litið framhjá því að
stimpilgjaldið skilar um 3,5 milljörð-
um króna í tekjur fyrir ríkissjóð. Sú
tala fer reyndar hratt hækkandi, ekki
sízt vegna mikilla umsvifa á fasteigna-
markaði. En skattalækkunum hefur
nú verið heitið, og ekki er óeðlilegt að
þá verði stimpilgjaldið látið fjúka. Ef
menn hins vegar telja ekki fært að
missa þessar tekjur úr ríkissjóði eru
aðrar leiðir færar í tekjuöflun, sem
skekkja síður hagkerfið en þessi úrelti
skattur.