Morgunblaðið - 06.02.2005, Blaðsíða 28

28 SUNNUDAGUR 6. FEBRÚAR 2005 MORGUNBLAÐIÐ
7. febrúar 1995: „Sjónvarps-
mynd þeirra Árna Snævars og
Vals Ingimundarsonar sem
sýnd var í fyrrakvöld stað-
festir flest það, sem haldið
hefur verið fram hér í Morg-
unblaðinu á undanförnum ára-
tugum um samskipti sósíalista
á Íslandi og kommúnista í
Austur-Evrópu og þá sér-
staklega Austur-Þýzkalandi,
en aldrei var hægt að sanna
fyrr en nú. Stasískjölin sanna,
að peningum var veitt til Sósí-
alistaflokksins á Íslandi frá
Austur-Þýzkalandi og að ís-
lenzkir námsmenn í Austur-
Þýzkalandi áttu samskipti við
yfirvöld þar í landi, sem ekki
þoldu dagsins ljós.
Þær upplýsingar, sem
dregnar hafa verið fram í
dagsljósið úr skjalasöfnum í
Moskvu og Austur-Þýzka-
landi, staðfesta náin tengsl
kommúnista og sósíalista á Ís-
landi við kommúnistaflokka í
Sovétríkjunum og Austur-
Þýzkalandi og raunar víðar.
Þessar upplýsingar sýna, að
kommúnistar og sósíalistar á
Íslandi ráku erindi ráða-
manna í kommúnistaríkjunum
í pólitískum átökum hér inn-
anlands.
Þær sýna, að komm-
únistaflokkur Austur-
Þýzkalands veitti fjármagni til
sósíalista á Íslandi með því að
prenta bækur og bæklinga
fyrir Mál og menningu með
þægilegum greiðslukjörum.
Þær staðfesta, að sósíalistar
leituðu eftir aðstoð frá skoð-
anabræðrum sínum austan
járntjalds til þess að kaupa
prentvél fyrir Þjóðviljann.“
. . . . . . . . . .
6. febrúar 1985: „Aðalfundur
verkalýðsmálaráðs Alþýðu-
bandalagsins um síðustu helgi
leiddi í ljós klofning innan
flokksins. Þar börðust þeir
sem vilja heyja verkalýðsbar-
áttuna á flokkspólitískum for-
sendum og hinir sem vilja að
dregin séu mörk á milli „fag-
legra“ sjónarmiða og flokks-
pólitískra í starfi verkalýðs-
hreyfingarinnar. Slagnum
lauk með því að þeir sem vilja
grímulaust beita verkalýðs-
hreyfingunni fyrir vagn Al-
þýðubandalagsins báru sigur
úr býtum.
Þessi átök eru síður en svo
háð án tilfinningahita og sárs-
auka, eins og sjá má af yfirlýs-
ingum Bjarnfríðar Leósdótt-
ur, nýkjörins formanns
verkalýðsmálaráðsins, og
Þrastar Ólafssonar, fráfarandi
formanns ráðsins, í Morg-
unblaðinu í gær. Þröstur telur
niðurstöðuna á fundi verka-
lýðsmálaráðsins stórslys sem
haft geti alvarlegar afleið-
ingar. Bjarnfríður telur sigur
sinn í kosningunni staðfesta
gagnrýni alþýðubandalags-
manna á forystusveit verka-
lýðshreyfingarinnar; for-
ystumennirnir séu búnir að
missa af strætisvagninum.“
6. febrúar 1975: „Sú spurning
brennur nú á vörum fólks um
land allt, hvað gert verði í
efnahagsmálum. Um þessa
einu spurningu snúast í raun
allar umræður í landinu um
þessar mundir, á götuhornum,
í kaffihúsum, á vinnustöðum.
Þetta er fagnaðarefni, því að
þetta sýnir, að loksins hefur
þjóðin vaknað. Loksins hafa
augu almennings opnast fyrir
því, að nú verðum við að
staldra við og skoða okkar
gang. Misserum saman hefur
Morgunblaðið og talsmenn
Sjálfstæðisflokksins varað við
því hvert setefndi en allt sl. ár
má í raun segja, að landsmenn
hafi neitað að trúa.“
Fory s tugre inar Morgunb laðs ins
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
B
orgarmenning og borgar-
skipulag eru hugtök sem
mikið hafa verið rannsökuð
um heim allan á undanförn-
um áratug, enda talið að
mannkynið sé að stefna inn í
það tímabil í þróun sinni sem
einkennist umfram annað af
borgarlífi. Samkvæmt upplýsingum sem finna má
á heimasíðu UNESCO, Menningarmálastofnun-
ar Sameinuðu þjóðanna, á um helmingur mann-
kyns nú heima í borgum.
Vöxtur borga jókst svo mjög á síðustu öld í öll-
um heimsálfum að óhætt er að tala um byltingu á
því sviði, en sá vöxtur á sér enn stað, enda aug-
ljósustu sóknarfærin í flestum samfélögum oftast
að finna innan borgarmarka, bæði fyrir einstak-
linga og atvinnufyrirtæki.
Þessa þróun í heiminum má sjá endurspeglast
hér á landi sem annars staðar, því að jafnvel þótt
hér sé einungis að finna einn þéttbýliskjarna sem
stendur undir nafni sem borg, hefur hlutfallið á
milli þeirra sem búa úti á landsbyggðinni og í
borginni breyst mjög mikið borginni í vil.
Þróun sem þessi, einkum er hún gerist hratt,
leiðir af sér flóknar forsendur sem taka þarf tillit
til, er lúta að bæði daglegu lífi fólks og öllu ytra
umhverfi þess. Og til þess að borgin standi undir
þeim væntingum sem fólk gerir sér um gæði
borgarumhverfisins og þau tækifæri sem þar er
að finna er nauðsynlegt, bæði fyrir yfirvöld og
borgarana sjálfa, að öðlast skilning á þeim marg-
víslegu og flóknu ferlum sem að verki eru í borg-
inni. Þau skara nánast öll svið mannlegra athafna
og lúta til að mynda að menningu, félagslegu um-
hverfi, byggingarlist, skipulagsmálum, sam-
göngum, útivist, menntun, tækni, stjórnskipulagi,
heilbrigðisþjónustu, vistfræði og atvinnumögu-
leikum, svo einungis fátt eitt sé nefnt. Þá eru
ótaldir óræðari þættir sem einnig hafa víðtæk
áhrif; svo sem hugmyndir um sjálfsímynd þjóðar
(í það minnsta hvað höfuðborgir varðar) lífsstíl og
lífsgæði.
Áhrif borga
á baklandið
Eins og sagan sannar
hafa borgir ekki ein-
ungis áhrif á þá sem
þær byggja eða sækja
heim í einum eða öðrum tilgangi. Áhrif þeirra eru
mjög víðtæk á allt nánasta umhverfi sitt – bak-
landið – bæði efnahagslega og vistfræðilega. Sú
staðreynd einskorðast ekki við risastórar borgir á
borð við New York eða Mexíkóborg, né heldur við
þær sögufrægu, svo sem Feneyjar eða Aþenu.
Áhrif borgarmenningar og útþenslu borga geta
verið margvísleg og ófyrirsjáanleg, eins og raunin
hefur til að mynda orðið í Kanada, þar sem nú er
rætt um vanda sem stafar af því að vöxtur borga
hefur orðið á kostnað þess lands sem best er fallið
til landbúnaðar. Á vefsíðu Globe and Mail í Kan-
ada, var fjallað um það sl. mánudag að „stór hluti
borgaruppbyggingar í Kanada hafi átt sér stað á
landi sem sögulega séð hefur verið álitið vel til
landbúnaðar fallið [...] svo mikið, að landið sem
hefur tapast myndi hylja Prins Edwards-eyju
þrisvar sinnum“. En þess má geta að eyjan er um
5.700 ferkílómetrar að stærð og um er að ræða
þróun sem hefur átt sér stað á stuttum tíma; þrjá-
tíu árum. Vegna útþenslu borga hafa bændur
neyðst til að hörfa til landsvæða sem ekki eru
jafnvel fallin til landbúnaðar, en einungis 5% af
landsvæði Kanada teljast henta til landbúnaðar
og borgirnar sneiða sívaxandi hluta þar af. Bent
er á í þessu samhengi að sögulega séð hafi borg-
arþróun augljóslega hafist á stöðum þar sem land
var frjósamt og fólk vildi setjast að. Það hafi ekki
skapað vanda fyrr en á seinni tímum þar sem út-
þensla borga hafi ekki hafist að ráði fyrr en bílar
komu til sögunnar og varð á allra færi að eignast
þá.
Þó að Íslendingar eigi ekki við sama vanda að
stríða og Kanadamenn, eru þær aðstæður sem
þeir standa frammi fyrir eftir greiningu á því nýt-
anlega landsvæði sem fyrir hendi er í Kanada,
ágæt vísbending um eigindi þeirra lögmála sem
eru ráðandi í borgarþróun samtímans; lögmál
bílamenningar – sem oft og tíðum stríða gegn al-
mennum hagsmunum mannfólks þegar til fram-
tíðar er litið. Þær eru líka ágæt áminning um þá
staðreynd að mjög stutt er síðan bílamenning tók
að móta borgir að svo miklu marki sem raun ber
vitni í dag, og að sá tími spannar einungis brot af
þeim árþúsundum sem borgir hafa verið í þróun.
Reynsla okkar af borgum bílamenningarinnar er
því frekar takmörkuð ef horft er til sögulegs sam-
hengis. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að
ökutæki í eigu almennings eru komin til að vera,
spurningin er bara hvernig hægt er að koma þeim
sem best fyrir í borginni án þess að glata mörgum
þeim hagkvæmu kostum sem borgarmenning
hefur haft upp á að bjóða um langan aldur – ná-
lægðinni við allt það sem flestir þurfa á að halda í
sínu daglega lífi. Krafan um sjálfbæra þróun hef-
ur orðið áberandi í því sambandi á síðari tímum.
Borg á
tímamótum
Í borg á borð við
Reykjavík, sem enn
hefur vart slitið barns-
skónum og er í mikilli
mótun, eru margir möguleikar enn opnir í borg-
arþróun. Segja má að borgin standi á tímamótum
hvað framtíðina varðar, og það er því engin til-
viljun hversu mikil umræða er um skipulagsmál
og önnur málefni borgarinnar í samfélaginu.
Íbúaþing, sem orðin eru algeng, hafa aukið vitund
almennings um það að hvaða marki hver og einn
getur haft áhrif á sitt nánasta umhverfi. Almennir
umræðufundir, málþing og fyrirlestrar – m.a. í
tengslum við nýlegt aðalskipulag fyrir höfuð-
borgarsvæðið – hafa einnig miðlað mikilvægum
upplýsingum til fólks um þá möguleika sem eru í
framtíðarþróun borgarinnar. Slík upplýsing er
mjög mikilvæg, enda ljóst að á síðustu áratugum
hefur andstaða við stofnanavædda borgarþróun
eða -skipulag aukist samhliða því að fólk hefur
krafist leiða til að hafa marktæk áhrif á umhverfi
sitt.
Meðal þeirra sem komu að umhverfismati
vegna aðalskipulags Reykjavíkur 2001–2024, var
Riki Therival, prófessor við Oxford Brookes Uni-
versity School of Planning, en hún er einn af
fremstu sérfræðingum í umhverfismati fyrir
áætlanir og skipulagningu. Markmiðið með slíku
mati er m.a. að reyna að lágmarka neikvæð áhrif
af skipulagningu og síðan framkvæmdum á um-
hverfið og vann Therival með íslenska ráðgjaf-
arfyrirtækinu Alta að umhverfismatinu hér á
landi. Í samtali við Morgunblaðið, í byrjun apríl
2002, ræddi Riki Therival m.a. um samhæfingu
skipulagsstefnu við sjálfbæra þróun. Spurð um
hvaða túlkun búi að baki hugtakinu sjálfbærri
þróun í sambandi við umhverfismat segir hún að í
heimalandi hennar, Bretlandi, liggi þegar fyrir
skilgreining á hugtakinu. „Hvað snertir umhverf-
ismatið þá eru tvær hliðar á hugtakinu,“ segir
hún. „Þegar við metum ástand í umhverfismálum
notum við ákveðna stiku eða mælikvarða til þess,
s.s. loft- eða vatnsmengun svo dæmi séu tekin. En
í annan stað bætum við einnig við mælikvörðum á
heilsufar fólks, öryggi, menntun o.s.frv. Síðan eru
áhrif tiltekinnar áætlunar eða skipulags á alla
þessa þætti metin.“ Therival segir að ef menn
setji markið mjög hátt búi þeir ekki einvörðungu
til lista yfir þessa þætti, heldur reyni einnig að
tengja þá öðrum atriðum eins og til að mynda að-
gengi fólks að vöru og þjónustu. „Það er hag-
kvæmt að bæta aðgengi því þjóðfélagslegu áhrif-
in eru jákvæð og lífsgæði fólks verða meiri fyrir
vikið og hvað umhverfið snertir táknar það jafn-
framt að menn eru að reyna að lágmarka þær
vegalengdir sem fólk þarf að ferðast. Þessi hug-
mynd er að vísu enn að miklu leyti í mótun en
meginatriðið er auðvitað að greina hverjir hafi
hag af tiltekinni áætlun og hverjir ekki eða kunni
jafnvel að „tapa“ gæðum vegna hennar. Þetta eru
samfélagslegir þættir sem menn hafa ekki tekist
almennt á við“.
Tveir valkostir
Eins og flestum er
ljóst hefur borgarþró-
un á höfuðborgar-
svæðinu einkennst af útþenslu. Það svæði sem
Reykjavík þekur er tiltölulega stórt miðað við
höfðafjölda, og hefur sú staðreynd einkennt þró-
un borgarinnar um nokkurt skeið, eða frá því að
uppbygging úthverfa hófst að einhverju marki
um miðja síðustu öld. Sumir hafa viljað rekja or-
sakir þessarar staðreyndar til þess hversu stutt
er frá því að landsmenn fluttu úr sveitum á mölina
– hafa sem sagt leitt að því líkur að vegna sterkr-
ar tengingar sinnar við þá víðáttu sem ríkjandi er
úti á landsbyggðinni hafi Íslendingar tilhneigingu
til að vilja hafa rúmt um sig í borgarsamfélaginu.
Aðrir benda á að uppbygging úthverfa hafi ef til
vill verið mörkuð af kappi fremur en forsjá á tím-
um áranna eftir stríð, þar sem mikið lá á að
byggja sem mest á sem stystum tíma vegna
bráðrar húsnæðiseklu í höfuðborginni.
Hver svo sem ástæðan kann að vera, er ljóst að
borgarþróunin hingað til hefur verið með þeim
hætti að bílaeign hér á landi er orðin með því
mesta sem gerist í heiminum og því komið að
þeim tímapunkti að taka þarf tímamótaákvarð-
anir í samgöngumálum innan borgarmarkanna.
Umræður um framkvæmdir við Hringbraut,
þverun Kleppsvíkur, framtíð Geirsgötu, framtíð
Vatnsmýrarinnar, uppbyggingu við Laugaveg og
styrkingu miðborgarinnar með tilkomu tónlistar-
húss eru til vitnis um það, og vitaskuld sömuleiðis
til marks um áhuga borgarbúa á framtíð Reykja-
víkur.
Vegna þess hversu margir þessir umræðufletir
EIKARBÁTAR OG ARFLEIFÐIN
Eru eikarbátar brennumatur?spurði Rúnar Óli Karlsson í að-sendri grein í Morgunblaðinu sl.
miðvikudag. Og ekki að ástæðulausu,
því eikarbátar hafa vissulega verið
brennumatur á Íslandi um alltof langt
skeið þrátt fyrir að þeir séu mikilvægur
og órjúfanlegur þáttur í menningar- og
atvinnusögu landsins. „Það svíður
manni stundum sárar en orð fá lýst að
mæta á áramótabrennu þar sem meg-
inuppistaðan í brennunni er gamall eik-
arbátur sem hefur mátt muna sinn fífil
fegurri. Maður veltir því fyrir sér hve-
nær búið verði að brenna flesta báta í
landinu sem ekki tókst að sökkva hér áð-
ur fyrr í nafni hagræðingar í sjávarút-
vegi“, segir Rúnar Óli og talar þar fyrir
munn margra sem áhuga hafa á báta- og
skipasögu landsmanna. Hann segir að
til séu margar „sorglegar sögur af fal-
legum bátum og skipum sem hefði verið
hægt að gera upp sem skemmtibáta eða
safnbáta en var frekar kastað og nýir
keyptir í staðinn“. Einnig bendir hann á
að ekki sé til „bátafriðunarsjóður eins
og Húsafriðunarsjóður og í raun enga
peninga að sækja neins staðar til við-
halds gamalla báta og skipa [...]“.
Ýmislegt hefur þó verið gert sem
sómi er að, því áhugi á bátum, uppgerð
þeirra og varðveislu fer vaxandi. Þannig
hafa glæsilegir íslenskir eikarbátar ver-
ið gerðir upp og notaðir við hvalaskoðun
á Húsavík, en óvíst hefði verið um fram-
tíð þeirra ef þeir hefðu ekki fengið þetta
nýja hlutverk. Rúnar Óli vísar í grein
sinni til starfsemi Byggðasafns Vest-
fjarða, sem hann segir brauðryðjanda í
verndun gamalla skipa á floti, en nýj-
asta skipið sem komist hefur undir
verndarvæng þess er björgunarskipið
María Júlía, gamalt eikarskip sem talið
er að hafi bjargað um tvö þúsund
mannslífum á þeim árum sem það var
notað til björgunarstarfa.
Sú umgengni sem hefur tíðkast við
gömlu trébátana og förgun þeirra lýsir
skorti á virðingu fyrir þeirri víðtæku
arfleifð er tengist íslenskum sjávarhátt-
um. Það er kominn tími til að gera átak í
þessum málum og taka stefnumótandi
ákvarðanir til að bjarga því sem vert er
að bjarga.
EINBÝLI FYRIR ALDRAÐA
Ýmsar upplýsingar, sem fram hafakomið að undanförnu um aðbúnað
á öldrunarstofnunum, hljóta að vekja
fólk til umhugsunar um það hvernig við
búum að öldruðum á ævikvöldi þeirra. Í
nýliðinni viku kom fram á Alþingi, í
svari Jóns Kristjánssonar heilbrigðis-
ráðherra við fyrirspurn Björgvins G.
Sigurðssonar alþingismanns, að nærri
þúsund einstaklingar á öldrunarstofn-
unum þyrftu að deila herbergi með öðr-
um, sér óvenzluðum.
Björgvin benti í umræðum réttilega
á að þetta væri langt frá því að vera
viðunandi ástand. „Við eigum að stefna
að því á mjög skömmum tíma, að aldr-
aðir þurfi ekki að búa við það, nema
þeir óski eftir því, að búa með öðrum,
eða deila herbergi á hjúkrunar- og
dvalarheimilum. Þetta snýst um sjálf-
ræði og virðingu fólks.“
Heilbrigðisráðherra tók ekki vel í til-
lögu Björgvins um bann við tvíbýli á
öldrunarstofnunum. Slíkt bann kann
ekki að vera raunhæft við núverandi
aðstæður, en eins og Björgvin G. Sig-
urðsson bendir á þarf að setja markmið
um að búið verði að útrýma tvíbýli á
öldrunarstofnunum innan tiltölulega
stutts tíma. Slíkt á auðvitað líka að
vera reglan við byggingu nýrra dvalar-
og hjúkrunarheimila. Þetta er enn eitt
málið, sem snýst um það hvort við ger-
um nægilega vel við fólkið, sem byggt
hefur upp allsnægtaþjóðfélag samtím-
ans.