Tíminn - 15.12.1972, Blaðsíða 13

Tíminn - 15.12.1972, Blaðsíða 13
Föstudagur 15. desember 1972 TÍMINN 13 Þráinn Bertelsson, rithöfundur. „KÓPAMAROS — saga af ó- unnum sigri" heitir þriöja skáld- saga Þráins B.ertelssonar, og kom hún út i desemberbyrjun. Þráinn hefur komið sér fyrir viö heimavistarskóla einn noröur i landi — og hríöardag einn fyrir skömmu rakst undirritaður inn hjá Þráni og skaut þá fáeinum spurningum að rithöfundi þess- um. Og rithöfundur er hann, þótt hann sjálfur vilji fremur láta kalla sig kennara, reikningskenn- ara við Þelamerkurskóla í Eyja- firði. — Þessi bók, KOPAMAROS, fjallar um samtimaviðburði, eða svo gott sem, Þráinn? — Að minnsta kosti vona ég, að hún fjalli ekki einvörðungu um liðna atburði, heldur um atburði, sem eru að gerast og eiga eftir að halda áfram að gerast. — Er það rétt, að þessi saga þin byggist á frægu sakamáli úr Kópavogi, þar sem piltar rændu sprengiefni og ætluðu að sprengja upp stjórnarbyggingar og ræna ráðherrum? — KÓPAMAROS er skáldsaga, hrein skáldsaga, annað ekki. Aftur á móti er sjálfsagt að taka fram, að ef nokkrir unglingar hefðu ekki komizt i blöðin fyrir það framtak sitt að stela sprengi- efni og hafa á prjónunum óljós áform um að taka til fanga Jóhann Hafstein, þáverandi for- sætisráðherra, og einhvern heild- sala, sem heitir Rolf Johansen, þá hefði þessi saga min verið öðruvisi skrifuð. Hún hefði heitiB öðru nafni, en hún hefði samt veriðsama sagan. Þessi voðalega frétt um unglingana með dynamitið og byltingar- hugsjónina vakti athygli mina. Ég var að leggja drög að bók, og allt i einu voru bollaleggingar minar út af bókinni runnar saman við bollaleggingar minar út af þessu máli. Það er allt og sumt. — Ef þú styðst við það fræga KÓPAMAROS-mál, sem svo var nefnt i dagblöðunum, eru þá persónur sögunnar raunveruleg- ar? Hefurðu átt viðtöl við piltana, sem stálu sprengiefninu og ætl- uðu sér að fremja einhvers konar byltingu á íslandi? — Bókin er skáldsaga og persónur hennar skáldsagna- persónur. Dagsdaglega veit ég varla hvar raunveruleikinn endar og skáldskapurinn tekur við — og miklu siður veit ég að hve miklu leyti skáldsögur eru raunveru- leiki og að hve miklu leyti skáld- skapur. Við drengina hef ég ekki talað augliti til auglitis, en með þessum athyglisverða verknaði sinum töluðu þeir við mig; með þessari bók minni tala ég við þá. Þetta eru samræður.sem allir geta tekið þátt i. — úr þvi að þú notar samtimaviðburði,staðreyndir, og rekur þær að einhverju leyti, tek- ur þú þá sjálfur ákveðna afstöðu i málinu? Hefur þú samúð með „byltingar-piltunum? " — Ég hef sjálfur ákveðna heildarafstöðu til lifsins, svoleiðis afstaða er nú til dags kólluð pólitisk afstaða. Þessi afstaða min mótast af þvi, sem gerist og hefur gerzt, og þessi afstaða min er breytileg eins og atburðir lið- andi stundar. Ég er, eins og svo margir mér betri menn hafa ver- ið, hræddur við „einnarbókar- menn". En hvað samúðinni viðkemur þá hef ég samúð með sögupersón- um minum og samúð með drengjunum, „byltingar-piltun- — Þú tekur fyrir vandamál unglinga i okkar þjóðfélagi, vandamál unglinga eða ungs fólks, telur þú,að við eigum við sérstaka erfiðleika að etja i sam- bandi við uppeldi barna okkar? — Ég veit afskaplega litið um uppeldi. Sonur minn er ekki nema tæpra fimm mánaða, og hann er mér einungis til gleði, hefur aldrei verið vandamál. En þegar framhjá þeim, er kominn lít á breiða veginn, sem liggur þú veizt hvert. Ein af þessum takm. felst i þvi, að þegar lesendurnir koma eins og gestir til að skoða sig um, þá má maður ekki láta þeim leiðast, þvi þá fara þeir ann- að næst og koma aldrei aftur og verða kannski sjónvarpinu að bráð. Ég hef ekkert viö þessa tak- mörkun að athuga, ég vil heldur reyna að vera skemmtilegur en leiðinlegur. — Hefurðu áhyggjur af gagn- rýni? — Nei. Gagnrýnendur eru eflaust eins og ég að reyna að gera sitt bezta. É&vildi,að við gætum allir betur, einkum ég, þvi það sem ég skrifa er varðveitt, þvi sem þeir skrifa er hent. — Nú er þetta þriðja skáldsaga þin, Þráinn (hinar fyrri voru SUNNUDAGUR og STEFNU- MOT t DUBLIN — innsk. blm.), ætlarðu þér að halda áfram skáldsögugerð? — Núna er ég ekki lengur rit- höfundur. Ég er kennari. Þessi þjóð okkar hefur ekki efni á að leyfa mér að skrifa fleiri bækur, aftur á móti hefur hún efni á að borga mér þokkalegt kaup fyrir að kenna börnum. Kannski er miklu meiri skortur á góðum kennurum en góðum rithöfund- um, og er þetta þá leið til að leysa dreyma um fleira, um ljóð og smásögur og leikrit og þýðingar og skáldsögur, heilu skáldsagna- bálkana. En ég er kennari... — Sérðu fram á, að aðstæður rit höfunda batni það mikiö á næst- unni, að þeir geti búizt við að fá svipuð laun og aðrar stéttir fyrir vinnu sina? — Nei. — Hvað geta rithöfundar þá gert? — Fengið sér heiðarlega at- vinnu,sem þjóðin kann aö launa og meta, orðið prestar, iögfræð- ingar eða stórkaupmenn, jafnvel læknar. Og þeir, sem ekki geta vanið sig af þvi að skrifa það sem enginn hér á landi vill til nokkurs hlutar nýta, þeir verða að finna einhverja þjóð.,sem ekki er búin að týna bókinni sinni, og fyrir þá þjóð eiga þeir að skrifa. Af tryggð við ættjörðina geta þeir arfleitt Þingvallanefnd og Alþingi að jarðneskum leifum sinum. — Er ekki hugsanlegt, að rit- höfundar geti stundað ritstörf sin jafnhliða annarri vinnu? — Ég svara ekki fyrir aðra en mig. Ég er þvi miður ekki jafn- brattur á nóttunni og Stephan G. sálugi, og mér finnst ekki það auðvelt að skrifa, að ég treysti mér til að stunda ritstörf eins og hvert annað fúsk á kvöldin og um helgar. Sizt af öllu vantar þessa Það fræga Kópamarosmál Rætt við Þráin Bertelsson, rithöfund um nýútkomna bók hans um". Og meira að segja hef ég samúð með Jóhanni Hafstein. — Hvernig stendur á þvi, að þú tengir aftan i bókarheitið undir- titlinum „saga af óunrium sigri?" — Kannski er ég svona glys- gjarn, eða þá að mér fannst það hljóma vel, og svo getur verið, að þeir, sem lesa bókina,sjái ein- hverja skýringu á þessari nafn- gift. — Þú hefur væntanlega kynnt þér alla framvindu hins raun- verulega KóPAMAROS-máls — hvernig fannst þér dómsvaldið standa sig gagnvart ævintýra- drengjunum? — Eins og við var að búast, kannski heldur betur. Ég átti eiginlega von á, að reynt yrði að fá almenning til að fyllast heilagri vandlætingu i þeirra garð.Þaðvarsvosem reynt, svo að é*f\ til vill var það al- menningsálitinu en ekki valdhöf- unum að þakka, að drengirnir urðu ekki verr úti. — Telurðu,að nýtt KÓPAMAR- OS-mál geti skotið upp kollinum á næstunni? — Já, það máttu bóka. Ég á ekki við nákvæma eftiröpun fyrri atburða,heldur áframhald þeirra og afleiðingar. Það er ekki allt ungt fólk á tslandi i tilgangs- og innihaldslausum hassrúsi; sumt af þvi hefur sitthvað að segja, og sumt af þvi lætur ekki sitja við orðin tóm. börnin gerast stálpuð.byrjar fólk oft á þvi að reyna að kúga þau til að vera öðruvisi en þau vilja vera og þeim er eðlilegt að vera — og þá eru þau orðin vandamál. Það, sem fólk getur ekki sveigt til hlýðni við sig, það er vandamál. Vandamál eru yfirleitt heimatilbúin. Eins og ég segi.veit ég litið um uppeldismál, hitt veit ég, að ég þekki erigan mann svo fullkominn að ég óski þess,að bórnin hans verði alveg eins og hann. Börn þurfa frelsi og svigrúm. Frelsi er ekki sama og afskiptaleysi. — Mér finnst KÓPAMAROS vera spennandi bók. Skrifaðirðu hana kannski sem reyfara? — Þetta er skáldsaga, og ég sjálfur nenni ekki að lesa leiðin- legar skáldsögur, hvað þá skrifa þær, og nóg er nú til af þeim, þótt ég sé ekki að burðast við að pissa upp i þann bagga. Frómt frá sagt er ég að reyna að skrifa skemmti- legar sögur. Sumum rit- höfundum finnst það heimtu- frekja i fólki að vera að suða eftir skemmtilegheitum;þeir segja, að það sé takmörkun á listrænu tjáningarfrelsi. Mér finnst skáld- söguformið hafa ótal takmarkan- ir, án takmarkana væri það held- ur ekki form,heldur formleysa. Listrænar takmarkanir eru listamanninum til að yfirstiga eða brjóta niður, sá.sem læðist þann vanda. Ég vildLað ég væri nógu vitlaus til að trúa þvi. Mér likar vel að vera kennari. Ef ég hefði niu lif eins og köttur- inn.vildi ég gjarna eyða einu þeirra i kennslu. En ég ]ifi ekki nema einu sinni, og það sem ég skrifa hinum megin fæst senni- lega ekki útgefið hér á jörðinni, nema þá kannski að einhverjum miðlinum takist að ná út úr mér stélfjöður til að skrifa með dul- ræna jólabók. Ég sé sem sagt eft- ir þeim tima, sem ekki er varið til að skrifa eða undirbúa skriftir. Þeim degi, sem ég eyði i að kenna börnum að reikna tugabrot, get ég ekki eytt i að búa til bókmennt- ir handa þeim og öllum öðrum. Hvort ég ætli að halda áfram skáldsagnagerð? Já, það ætla ég að gera, hvar og hvenær veit ég ekki. Núna i svipinn nota ég tóm- stundirnar til að taka saman hug- leiðingar um bókmenntir eða bækur og gildi þeirra. t sumar hitti ég að máli ungan og ágætan mann, Tryggva Gislason, skóla- meistara Menntaskólans á Akur- eyri, og hann lét i ljósi áhuga á þvi, að ég kæmi og talaði um bók- menntir og þjóðfélagslegt gildi þeirra út frá minu eigin sjónar- miði við fólkið i skólanum. Kannski verða þessar hugleiðing- ar að þætti i ritgerðabók, sem mig langar til að setja saman um islenzka menningu, kannski kom- ast þær aldrei á blað. Ég læt mig þjóð fleiri fúskara. Svo eru hæfi- leikar minir lika svo takmarkað- ir, að ég treysti mér ekki til að skipta þeim milli margra atvinnugreina i einu. Kannski mundu þó tómstundirnar duga, ef ég væri ljóðskáld. — Hvað viltu segja um framtið islenzkra bókmennta? — Úr þvi þjóðin hefur ekki efni á að eiga rithöfunda, þá hefur hún ekki heldur efni á þvi að eiga bók- menntir. Og þegar hún loks losar um pyngjustrengina, svo að rit- höfundarnir geti keypt sér vitamin og skrifað lif I bók- menntirnar, þá vona ég, að ekki verði komið fyrir þeim eins og geirfuglinum forðum. I þvi falli sé ég ekki önnur ráð en þjóðin skjóti saman lil að senda bókmennta- íræðing til að kaupa einhvers staðar uppstoppaðan rithöfund. En það má kannski benda fjár- málasnillingum þjóðarinnar á, að rithöfundar eru ódýrari lifandi en dauðir. — Og eitthvað að lokum? — Ef til vill er ég alltof svart- sýnn. Þetta stendur sjálfsagt til bóta. Það er aldrei að vita nema einhverjir peningar verði afgangs handa listamönnum, þegar bíiið er að tryggja, að minnkurinn verði langlifur i landinu, og þeir sem á hann trúa hafa þegið hæfi- lega þóknun fyrir fórnarlund og framsýni. — G.G. vegna þess að landið, náttiira þess og saga eru yrkisefni i flest- um ljóöunum.og auk þess eru þau flest stuðluð og rimuð að islenzk- um hætti, þótt út af því sé brugöið smávegis. En ýmsir eru bragar- hættirnir óvenjulegir, en Bragi er mjbg vel hagorður. í sumum ljóðunum er nokkur lifstregi.en hóflega er með það Þakkargleði fyrir gjafír lífs og lands Bragi Sigurjónsson: PÁSKASNJÓR Útgefandi Skjaldborg. Þegar Bragi Sigurjónsson sendi frá sér ljóðabókina Agústdaga ár- ið 1965,þótti mér hann kominn i röð betri skálda, þeirra sem nú eru uppi. Nú kemur enn ljóðabók frá hans hendi, Páskasnjór. Bók- in er 96 bls. og ljóðin 49 talsins. Þessa er ekki getið i þeim til- gangi, að það sé nokkuð mat á höfundinn. Skáld verða ekki met- in eftir fyrirferð framleiðslunnar. Ég tel Braga halda sæmd sinni með þessari bók án þess að ég telji hana betri en Agústdaga. Mér þykir bókin geðþekk og þjóð- leg i bezta lagi. Þjóðleg er hún, farið og haldið á með æðrulausri ró, svo sem samboðið er islenzkri skapgerð. Það er enn eitt hinna þjóðlegu einkenna skáldsins. Þetta er einkum i sambandi við lýsingu á hausti, sem látin er ná Framhald á bls. 23 Bragi Sigurjónsson BjSjgjggMgiSSSgagBgjSKftSS

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.