Fréttablaðið - 04.01.2006, Síða 36

MARKAÐURINN 4. JANÚAR 2006 MIÐVIKUDAGUR12
Ú T T E K T
Björgvin Guðmundsson
Skrifar
Alan Greenspan er þrettándi í röðinni til að gegna
embætti seðlabankastjóra Bandaríkjanna frá stofnun
bankans árið 1913. Í opinberri umræðu hafa margir
haldið því fram að hann sé sá valdamesti í sögunni
og hafi stýrt peningamálastefnu Bandaríkjanna
með prýði. Nokkur áföll hafa riðið yfir bandarískt
efnahagslíf frá því hann tók við árið 1987. Aðeins
tveimur mánuðum eftir embættistökuna varð verðhrun
á hlutabréfamörkuðum í Bandaríkjunum, árið 2000
sprakk netbólan og svo mátti hagkerfið þola áfall í
kjölfar hryðjuverkaárásanna 11. september 2001. Eru
flestir sammála um að orð og athafnir Greenspan á
þessum tímum hafi frekar dregið úr skaðanum en
aukið á hann.
SVIPUÐ VANDAMÁL OG Á ÍSLANDI
Baráttan fyrir stöðugu efnahagslífi verður seint unnin
þótt Greenspan hafi staðið sig vel að flestra mati
síðastliðin átján ár. Þegar hann lætur af embætti
31. janúar næstkomandi eru vandamál í bandarísku
efnahagslífi ekkert ósvipuð þeim sem þekkjast á Íslandi.
Ójafnvægi er nokkuð í nokkrum lykilhagstærðum.
Fasteignaverð hefur hækkað mikið og skuldasöfnun
aukist, einkaneysla og viðskiptahallinn eykst og
vaxtahækkanir Seðlabankans hafa haft lítil áhrif á
langtímavexti eins og hér á landi. Því til viðbótar, og
það á ekki við um Ísland, er mikill halli á fjárlögum
ríkisins.
George W. Bush hefur tilnefnt Ben Bernanke,
virtan prófessor í hagfræði við Princeton-háskóla,
sem eftirmann Greenspan. Verðbólga er lítil og
trúverðugleiki bandaríska seðlabankans mikill. Fyrsta
verkefni Bernanke verður að viðhalda þeirri stöðu.
Miðað við viðbrögð markaðsaðila þá ætti það að takast
fyrst um sinn þar sem hlutabréfaverð hækkaði og gengi
Bandaríkjadalsins hélst stöðugt þegar Bush tilkynnti
hver tæki við af Greenspan. Létti það nokkurri spennu
af mörgum í viðskiptalífinu því óvissan er mörgum
erfið. Bush sagði Barnanke rétta manninn til að taka
við af goðsögninni.
Verðbólguvæntingar í Bandaríkjunum eru samt að
aukast og ekki er vitað hversu mikið Seðlabankinn þarf
að hækka vexti til að slá á þær væntingar. Þar reynir
á innsæi nýja seðlabankastjórans, sem Greenspan er
hvað þekktastur fyrir. Í vikuritinu The Economist sagði
í október að Bernanke hefði þekkinguna og svo virtist
sem hann hefði pólitísku innsýnina. Stóra spurningin
væri hvort hann hefði góða dómgreind. Allt þetta þyrfti
að prýða góðan seðlabankastjóra.
GEGNSÆRRI STEFNA SEÐLABANKANS
Margt hefur breyst í starfi bandaríska seðlabankans
síðan Greenspan tók við starfi sínu árið 1987. Þá var
starfsemi og ákvarðanataka seðlabankans ekki eins
gegnsæ og hún er í dag, enda hefur þróunin verið í þá
átt við stjórnun peningamála vestrænna landa.
Líkt og á Íslandi er ákvörðun stýrivaxta eitt af
stjórntækjum bandaríska seðlabankans. Einnig reynir
bankinn að hafa áhrif á peningamagn í umferð og
síðast en ekki síst með því að hafa áhrif á væntingar
markaðsaðila. Þar hefur Greenspan gegnt mikilvægu
hlutverki því orð hans hafa vegið þungt. Þeir sem eiga
mikið undir leggja við hlustir þegar Greenspan heldur
ræðu eða flytur vitnisburð fyrir stjórnvöldum um
ástand efnahagsmála.
Alan Greenspan hefur verið þekktur fyrir að
gefa ýmislegt í skyn án þess að segja það berum
orðum. Hafa margir tekjur af því að túlka orð hans
í fjölmiðlum á eftir og segja hinum hvað hann átti
eiginlega við. Sjálfur hefur Greenspan sagt í gamni að
ef hlustendur hafi áttað sig vel á því hvað hann var að
tala um hafi þeir líklega misskilið hann!
FYLGJANDI VERÐBÓLGUMARKMIÐI
Samhliða því að gera starfsemi seðlabanka gegnsæja
hafa margir tekið upp svokallað verðbólgumarkmið eins
og gert var á Íslandi árið 2001. Bandaríski seðlabankinn
hefur þó ekkert formlegt verðbólgumarkmið að vinna
að. Hefur þetta auðvitað leitt til umræðu meðal
fræðimanna, hvort rétt sé að taka það upp. Myndi það
gera starfsemina enn gagnsærri, sem margir telja
æskilegt.
Nýi seðlabankastjórinn hefur verið fylgjandi þessu
í fræðigreinum sem hann hefur skrifað. Greenspan
hefur verið fullur efasemda og vill að seðlabankastjóri
horfi fyrst og fremst á áhættuþættina í efnahagslífinu
og taki ákvarðanir út frá þróun þeirra. Innan þeirrar
stefnu rúmast margar stefnur hvað varðar markmið
peningamálastefnunnar.
Í erlendum fjölmiðlum hafa verið vangaveltur um
það að Bernanke muni vilja taka upp verðbólgumarkmið
eftir að hann kemst til valda. Þess ber að geta að
það hefur verið hluti af stöðugleika og þá stefnu
seðlabankans að halda verðbólgu í skefjum þó að
stefnan sé ekki samþykkt formlega. Fáir spá því þó að
þetta verði snögg breyting heldur muni þróunin verða
í þá átt að verðbólgumarkmið verði tekið upp. Líklegt
sé að nýr yfirmaður peningamála Bandaríkjanna láti
lítið fyrir sér fara til að byrja með.
TILNEFNDUR AF REAGAN
Ronald Reagan, þáverandi forseti Bandaríkjanna,
var gagnrýndur fyrir að tilnefnda Greenspan sem
yfirmann Bandaríska seðlabankans árið 1987.
Kjör á bandarískum skuldabréfum féllu meira á
einum degi en þau höfðu gert fimm árin á undan.
Óttuðust margir að Greenspan yrði pólitískari í
störfum sínum en fyrirrennarar hans enda tengdur
Repúblikanaflokknum. Hann hafði unnið fyrir Nixon
fyrir kosningarnar 1968 og unnið að stefnumótun í
efnahagsmálum þegar Reagan var kjörinn forseti
1981.
Greenspan deildi þeirri hugsjón með Reagan
að frjálst markaðshagkerfi væri réttlátasta kerfið
sem hægt væri að búa einstaklingunum. Það ætti
að berjast gegn viðskiptahindrunum. Í ræðu í New
York University 14. desember 2005 sagði Greenspan
opin hagkerfi vinna gegn ofbeldi í heiminum. Frjáls
viðskipti byggðust meðal annars á trausti gagnvart
þeim sem við ættum í viðskipti við.
Þrátt fyrir að hafa hneigst til tónlistar og spilað
á klarinett í sveiflubandi snemma á lífsleiðinni lagði
Greenspan tónlistina til hliðar þegar hann hóf nám í
viðskiptafræði tæplega tvítugur að aldri. Rúmum fimm
árum seinna kynntist hann í gegnum fyrri eiginkonu
sína rússneska rithöfundinum og heimspekingnum
Ayn Rand. Það hafði mikil áhrif á hugmyndafræði
Greenspan og siðferði.
FYLGISMAÐUR HLUTHYGGJUNNAR
Ayn Rand talaði fyrir frelsi einstaklingsins til athafna og
gegn ofríki stjórnvalda. Hún lagði fæð á félagshyggju,
sem hún sagði brjóta á rétti einstaklingsins til lífs og
eigna.
Frægasta bók Rands er Atlas Shrugged. Greenspan
var í hópi fólks sem hittist seint á laugardagskvöldum
heima hjá Rand til að lesa yfir kafla í bókinni áður en
hún var gefin út. Það var fólk sem Rand taldi vera sér
samboðið hvað gáfur varðar.
Bill Bradford, sem var ritstjóri mánaðarritsins
Liberty, tók viðtöl við marga sem sóttu þessa fundi
hjá Ayn Rand. Í grein sem hann skrifaði kemur fram
að Greenspan hafi verið í innsta kjarna þeirra sem
aðhylltust stefnu Rands, sem kallast hluthyggja (e.
Objectivism). Í greininni kemur fram að Greenspan
hafi þá strax verið frekar dulur - eins og honum hefur
verið lýst sem seðlabankastjóra. Erfitt hafi verið að
átta sig á hvað honum lægi á hjarta. Hann hafi ekki
tekið þátt í almennum umræðum heldur frekar lagt
í púkkið þegar verið var að ræða alvarlegri málefni.
Fyrrverandi kona hans, Joan Mitchell Blumenthal,
segir hann vita margt um milljón hluti, vera vel
gerðan og með góða kímnigáfu.
Hvað varðar hagfræðina fólst í hluthyggjunni
stuðningur við austurríska skólann, sem svo er
kallaður, og kenningar Ludwig von Mises. Hann er
frægur fyrir ritið Sósíalismi þar áætlunarbúskapur
er gagnrýndur fyrir að taka verðmyndunarkerfið á
frjálsum markaði úr sambandi. Í verði felist mikilvæg
skilaboð sem auki hagkvæmni og lífsgæði fólksins.
Ekki töldu allir að Greenspan hefði verið
samþykkur öllu sem austuríski skólinn í hagfræði
hafði fram að færa. Hann hefur þó sagt vera almennt
fylgjandi austurrísku hagfræðinni og alltaf frjálsu
markaðshagkerfi.
Á MÓTI SAMKEPPNISLÖGUM
Bradford bendir á að margir hafi verið reknir úr
þessum félagsskap ef þeir fóru ekki eftir þeirri lífsspeki
sem Ayn Rand boðaði. Meðal þeirra var þekktur
hagfræðingur að nafni Murray Rothbard. Sömu leið fór
helsti talsmaður hennar og samstarfsmaður Nathaniel
Branden og var sá viðskilnaður dramatískur. Skrifaði
Greenspan undir yfirlýsingu þar sem Branden var
sagður svikari. Rand sótti athöfn þegar Greenspan var
skipaður í ráðgjafanefnd Gerald Ford um efnahagsmál.
Hann sótti svo minningarathöfn um hana eftir að hún
lést 1982.
Á þessu tímabili skrifaði Greenspan nokkrar greinar
í málgagn þeirra sem aðhylltust hluthyggjuna. Meðal
annars gagnrýndi hann samkeppnislög harkalega,
sagði þau óþörf og gera meira ógagn en gagn. Löngu
síðar, þegar þetta var rifjað upp og hann hafði tekið
við opinberri stöðu, sagðist hann vera sömu skoðunar
þó ólíklegt væri að lögin yrðu afnumin. Í greininni
segir hann meðal annars að engin ástæða hafi verið
fyrir því að skipta Standard Oil upp ólíkt því sem enn
heyrist í fjölmiðlum.
Ekki slapp Greenspan þó við gagnrýni öll þessi ár.
Stuðningsmenn Rand sökuðu hann um að vinna ekki
samkvæmt hugmyndafræðinni, semja um málamiðlanir
og þar af leiðandi yfirgefa þau gildi sem hann hafði
tileinkað sér á yngri árum. Andstæðingar hans hafa
hins vegar haldið því fram að hann notfæri sér stöðu
sína til að hygla þessari stefnu. Markaðsskipulag
sem byggir á afskiptaleysisstefnunni (laissez-faire
capitalism) hafi styrkst í sessi í hans stjórnartíð.
Alan Greenspan aðhylltist
ungur að árum hugmyndafræði
sem rússneskur rithöfundur og
heimspekingur, Ayn Rand, setti
fram. Síðar var fræðin kölluð
hluthyggja eða Objectivism á
ensku.
Hluthyggjan byggir á því að
raunveruleikinn er hlutlægur -
það sem er er óháð því hverjar
tilfinningar okkar eru, óskir,
vonir og þrár. Rökhugsun
og hæfileikinn til að nota
skilningarvitin er eina tækið til að
skynja raunveruleikann, meðtaka
þekkingu og bregðast við á
grundvelli hennar. Það er forsenda
þess að við komumst lífs af.
Einstaklingurinn er grunneining
samfélagsins. Hann er til í þágu
sín sjálfs; fórnar sér ekki fyrir
aðra né á kröfu um að aðrir fórni
sér fyrir hann. Æðsta siðferðisleg
skylda einstaklingsins er að vinna
að rökréttum hagsmunum sínum
og hamingju.
Þegar Ayn Rand talar um
rökrétta hagsmuni á hún við að
einstaklingurinn verður að taka
ákvarðanir um líf sitt sem byggir
á raunveruleikanum, sem hann
skynjar með rökhugsun, og vinna
í þágu sjálfs sín.
Að þessum forsendum
u p p f y l l t u m b y g g i r
fyrirmyndaríkið á laissez-faire
kapítalisma; algjörum aðskilnaði
ríkis og efnahagslífs. Líkti Rand
því við aðskilnað ríkis og kirkju
í Bandaríkjunum. Sömu aðferð
ætti að beita með sömu rökum á
efnahagslífið. Hið kapítalíska kerfi
er í raun leitt af stöðu mannsins í
veröldinni þar sem hann lifir í
þágu sjálfs sín og enginn getur
gert þá kröfu til hans að hann
fórni sér í þágu annarra.
Hlutverk ríkisvaldsins
í algjörlega afskiptalausu
kapítalísku hagkerfi er að gæta
réttar borgaranna. Lögreglan á
einungis að beita þá valdi sem
brjóta á rétti annarra einstaklinga.
Það á t.d. við um glæpamenn
og þá sem ráðast inn í landið.
Reyndar vildi Ayn Rand líka að
ríkið ræki dómstóla til að leysa
deilur sem risu milli manna. Í
þessum tilvikum þyrfti að beita
valdi.
Fylgdi Ayn Rand
HUGMYNDAFRÆÐILEGUR GRUNNUR Alan Greenspan sagðist 1974 ennþá vera
andstæðingur samkeppnislaga eins og kom fram í grein sem birtist í fyrst 1962.
Fréttablaðið/Getty Images
Dýrkeypt orð Greenspans
Margir hafa haldið því
fram að Alan Greenspan,
seðlabankastjóri
Bandaríkjanna, sé
valdamesti maður í
bandarísku efnahagslífi.
Orð hans hafi ekki eingöngu
áhrif þar í landi heldur á
mörkuðum um allan heim.
Greenspan mun láta af
embætti í lok janúar eftir að
hafa gegnt því í rúmlega átján ár. Hann verður áttræður á árinu
og á það sameiginlegt með Ronald Reagan, sem fyrst tilnefndi
hann í stöðuna, að gegna mikilvægu embætti á efri árum.