Fréttablaðið - 28.04.2006, Blaðsíða 61

Vaxtastefna Seðlabankans sætir
nú gagnrýni úr óvæntri átt þar
sem Illugi Gunnarsson, hagfræð-
ingur og fyrrum aðstoðarmaður
Davíðs Oddssonar seðlabanka-
stjóra, telur bankann hafa aukið
verðbólgu með of snörpum vaxta-
hækkunum! Þetta er sannarlega
óvænt útspil enda hefur Illugi
löngum verið talinn ötull talsmað-
ur krónunnar og sjálfstæðrar pen-
ingamálastefnu. Arnór Gunnars-
son, aðalhagfræðingur
Seðlabankans, svarar grein Illuga
ítarlega í Fréttablaðinu 27. apríl
sl. þar sem hann hafnar rökum
hans og vísar í viðteknar kenning-
ar þjóðhagfræðinnar.
Hærri vextir auka einkaneyslu
Þótt hnökrar séu á röksemdum Ill-
uga um áhrif vaxta á verðbólgu er
þó sannleikskorn í þeim. Snarpar
vaxtahækkanir við skilyrði
frjálsra fjármagnsflutninga geta
styrkt gengið mjög líkt og gerðist
með krónuna á síðasta ári. Við það
lækkar verðlag innfluttrar vöru
og þar með dregur úr verðbólgu.
Hins vegar eykst einkaneysla í
kjölfarið enda er um tæpur helm-
ingur einkaneyslunnar innfluttur.
Þannig eykur vaxtahækkun þjóð-
arútgjöld í gegnum aukna einka-
neyslu, þvert á viðteknar kenning-
ar þjóðhagfræðinnar.
Fræðilega ættu vaxtahækkanir
að draga úr neyslu og hvetja til
sparnaðar en vegna smæðar hag-
kerfisins og þess hve háð við erum
innflutningi gerist þetta ekki.
Þetta veikir mjög getu Seðlabank-
ans til að ná verðbólgumarkmiði
sínu. Þessu ferli virðist reyndar
lokið í bili a.m.k. enda ljóst með
gengislækkun krónunnar að und-
anförnu að þetta háa gengi fékk
ekki staðist. Annað sem veikir
peningastefnuna er víðtæk verð-
trygging lána sem eru lítt háð
stýrivöxtum og ótakmarkað
aðgengi að erlendum lánum.
Fallvaltur árangur
Erfitt er að greina árangur pen-
ingastefnunnar frá því að verð-
bólgumarkmið var tekið upp í
mars 2001 og Seðlabankanum
veitt frelsi til að ná markmiði
sínu. Síðan eru liðnir 63 mánuðir
en verðbólga hefur aðeins verið
undir verðbólgumarkmiðinu í 16
mánuði eða 25% þess tíma. Vissu-
lega má segja að verðbólga hafi
stundum verið minni en ella vegna
hærri vaxta. Vandinn er hins
vegar sá að þegar Seðlabankinn
er í vaxtahækkunarferli styrkist
gengið mjög og færist frá lang-
tímajafnvægi sínu. Á tilteknum
tímapunkti fær gengið ekki leng-
ur staðist og fellur þrátt fyrir háa
stýrivexti. Verðbólguskot er óhjá-
kvæmilegt í kjölfarið og því má
segja að vaxtahækkanir og geng-
isstyrking stuðli að frestun verð-
bólgu.
Sagan endurtekur sig
Það sem virðist vera að gerast í
efnahagslífinu nú er nákvæmlega
það sama og átti sér stað árið 2001.
Í apríl það ár stóð gengisvísitala
krónunnar í 122 stigum eftir að
hafa veikst nokkuð mánuðina þar
á undan. Þrátt fyrir vaxtahækkan-
ir Seðlabankans og vonir hans um
að halda gengi krónunnar sterku
til að sporna gegn verðbólgu hríð-
féll gengi krónunnar og vísitalan
fór í 140 stig á einum mánuði.
Kröftugt verðbólguskot fylgdi í
kjölfarið og verðbólgan náði
hámarki í janúar 2002 þegar hún
mældist 9,4%. Þegar gengi krón-
unnar féll árið 2001 höfðu stýri-
vextir Seðlabankans náð hámarki
og voru ekki hækkaðir frekar.
Í raun voru vextir lækkaðir í
miðju gengisfalli krónunnar. Þetta
reyndist ágætlega enda minnkaði
verðbólga hratt og var komin í
2,4% í nóvember það ár. Ef sagan
endurtekur sig mun Seðlabankinn
ekki hækka vexti umfram það sem
orðið er og byrjar jafnvel að lækka
vexti fyrr en síðar. Miðað við yfir-
lýsingar bankans eru hins vegar
ekki líkur á því.
Eru mistök í vændum?
Almennt er gert ráð fyrir að Seðla-
bankinn hækki vexti enn frekar.
Davíð Oddsson hefur líka lýst því
ítrekað yfir að til allra mögulegra
aðgerða verði gripið til að hemja
verðbólguna, jafnvel að hækka
stýrivexti í 16%. Það er skiljan-
legt að hinn stefnufasti seðla-
bankastjóri vilji berjast af krafti
við verðbólguna enda löngu ljóst
að einn versti óvinur atvinnulífs
og heimila er þar á ferð. Vandinn
er hins vegar sá að vaxtahækkun
nú stöðvar ekki veikingu krónunn-
ar og mun enn síður takast að
styrkja hana á ný. Gengisleið miðl-
unarferlis Seðlabankans hefur
verið virkasta rásin/leiðin í ferl-
inu en hætt er við að hún hafi nú
lokast.
Vaxtahækkanir í árið 2000 og
nú í ársbyrjun 2006 sýna það
glögglega enda féll krónan þrátt
fyrir vaxtahækkanir. Hins vegar
hafa vextir mikil áhrif á fram-
leiðsluspennu hagkerfisins en það
tekur mun lengri tíma fyrir vext-
ina að draga úr eftirspurn með
þeim hætti. Oft er talað um að það
taki 12-18 mánuði fyrir vaxta-
hækkun að hafa full áhrif. Sam-
kvæmt spám Seðlabankans verð-
ur hagvöxtur á næsta ári lítill og
því væri afar óheppilegt að fá inn
full áhrif vaxtahækkunar einmitt
þegar slaki fer að myndast í efna-
hagslífinu og atvinnuleysi að auk-
ast. Skarpar vaxtahækkanir ofan
á það sem orðið er gætu því reynst
mistök.
Horft frá núverandi stefnu
Þó að Samtök iðnaðarins hafi mikl-
ar efasemdir um ágæti sjálfstæðr-
ar peningamálastefnu á Íslandi og
að nota minnsta og sveiflukennd-
asta gjaldmiðil veraldar er mjög
mikilvægt að Seðlabankanum tak-
ist ætlunarverk sitt. Til skamms
tíma er mikilvægasta verkefni
hagstjórnar að ná verðbólgunni
niður.
Til langs tíma litið er hins vegar
full ástæða til að horfa til þess
sveiflukennda ástands sem hér
hefur ríkt og spyrja hvort við vilj-
um búa við það áfram. Veikleikar í
framkvæmd peningastefnunnar
og árangur hennar hingað til sýna
það glögglega.
Þegar dyggir stuðningsmenn
sjálfstæðrar peningamálastefnu
eru farnir að efast er fullt tilefni
til að horfa til annarra átta og
Samtök iðnaðarins hafa lengi bent
á marga augljósa kosti þess að
hverfa frá núverandi peninga-
málastefnu og ganga í Myntbanda-
lag Evrópu og Evrópusambandið.
Sjálfstæð peningastefna – gagn eða ógagn?
UMRÆÐAN
PENINGASTEFNA
SEÐLABANKA
ÍSLANDS
BJARNI MÁR GYLFASON
HAGFRÆÐINGUR SAMTAKA IÐNAÐARINS
Vandinn er hins vegar sá að
vaxtahækkun nú stöðvar ekki
veikingu krónunnar og mun
enn síður takast að styrkja
hana á ný. SEÐLABANKI ÍSLANDS Greinarhöfundur
telur það sama vera að gerast nú og 2001.
FRÉTTABLAÐIÐ/TEITUR
FÖSTUDAGUR 28. apríl 2006 61