Fréttablaðið - 27.01.2007, Page 82

Á
síðasta fjórðungi
19. aldar héldu
margir Íslendingar
til Vesturheims til
að hefja nýtt líf
sökum erfiðra lífs-
skilyrða hér á landi. Fyrsta hóp-
ferðin var farin þangað 1873 og
um 1914 lögðust þær nær alveg af
og Vestur-Íslendingar einangruð-
ust um 60 ára skeið þar sem lítil
samskipti voru við gamla landið.
Einangrunin í Kanada varð til þess
að vesturíslenskan þróaðist án
aðhalds frá skólum eða stofnunum
og úr varð mállýska sem ekki
hafði verið gefinn mikill gaumur
fyrr en Birna hóf að skoða hana og
endaði á að skrifa doktorsritgerð
um árið 1986. Nú hefur afrakstur
doktorsverkefnisins, North Amer-
ican Icelandic: The Life of a
Language, litið dagsins ljós í
bókarformi, í uppfærðri og endur-
skrifaðri útgáfu og segir Birna
okkur geta dregið mikinn lærdóm
af því hve auðveldlega Íslending-
ar aðlöguðust aðstæðum í vestri,
sem og nýju tungumáli, auk þess
að viðhalda sínu eigin tungumáli
og menningu. Þá sérstaklega
hvernig við sjálf tökum á móti inn-
flytjendum og hvernig við getum
bætt stöðu þeirra í okkar litla og
þrönga samfélagi.
Sjálf er Birna fæddur og uppalinn
Keflvíkingur. Eftir námssetu í
Menntaskólanum á Laugarvatni
átti hún stutt stopp í ensku en þaðan
lá leiðin í málvísindin og útskrifað-
ist hún með doktorspróf í almenn-
um málvísindum frá Háskólanum í
Texas árið 1990. En hvernig kom
það til að hún fór að rannsaka
vesturíslenskuna? „Áhuginn kvikn-
aði þegar ég var úti í Texas í námi
en þá sendi móðir mín mér grein
eftir Harald Bessason, sem lengi
var prófessor í Kanada, þar sem
hann talaði um vesturíslenskuna og
sagði að það yrði hreinlega að gera
rannsóknir á þessari mállýsku,
þeirri einu sem töluð var utan
Íslands. Það varð úr að ég hafði
samband við Harald og hélt svo til
Kanada, til Manitóba og lagði upp
með það að gera smá verkefni úr
þeirri heimsókn „en það eru nokk-
ur slík verkefni sem maður þarf að
gera áður en hafist er handa við að
skrifa doktorsritgerð. Svo var þetta
einfaldlega svo ofboðslega spenn-
andi og margt að skoða að rann-
sóknin endaði sem doktorsritgerð.“
Birna hóf rannsókn sína árið 1986,
en þá var gamla vesturíslenskan í
fullu fjöri og þó nokkuð margir sem
töluðu hana. Birna segir það hafa
verið algert ævintýri að hitta bræð-
ur okkar í Kanada og heyra gömlu
vesturíslenskuna talaða. „Það var
einfaldlega magnað. Íslenskan í
Kanada hefur lifað lengur en lang-
flest innflytjendamál, en það er
yfirleitt talað um að meðal innflytj-
enda séu það tvær til þrjár kynslóð-
ir sem viðhaldi gamla málinu og nú
hefur ný rannsókn litið dagsins ljós
í Kaliforníu sem sýnir fram á að
það sé jafnvel bara einn og hálfur
ættliður sem viðhaldi því. Í Kanada
hefur íslenskan aftur á móti lifað
fram í fjórðu kynslóð og ég held að
það megi þakka að miklu leyti
þeirri miklu tengingu sem var milli
menningar og tungumáls í íslensk-
unni. Það er að segja: menningin
var tungumálið og tungumálið
menningin. Í innflytjendabyggðum
á sléttum Kanada var mikið um
íslenska bóka- og blaðaútgáfu og
segja má að almennt hafi fólk verið
læst og börnin talandi og læs á
íslensku áður en þau komu í skól-
ana.“ Birna segir læsi og kunnáttu
innflytjendanna á móðurmálinu
hafa haft úrslitaáhrif á það hve vel
Íslendingunum gekk að aðlagast
nýju heimkynnunum en eftir að
komið var í skólana héldu þeir
áfram að lesa og tala íslensku með-
fram enskunni. Viðhorf fólksins
gagnvart því að tala og lesa jöfnum
höndum íslensku og ensku var
mjög jákvætt og segir hún að þetta
jákvæða viðhorf þeirri til þeirra
eigin tvítyngis hafi líka eflt sjálfs-
traustið og hjálpað þeim að aðlagast
vel. Þannig hafi það ekki þótt neitt
tiltökumál þó að nágranninn héti
Jón Jónsson meðal Íslendinga en
svo John Smith meðal innfæddra.
„Ég var svo heppin að hafa einn
þekktasta félagsmálfræðing heims,
Peter Trudgill, í doktorsnefndinni
minni og leiðbeinandinn minn var
sömuleiðis vel þekktur og þeir og
Haraldur Bessason hvöttu mig til
að skoða mállýskuna aðallega út
frá flámæli.“ Flámæli er það er
þegar samruni verður á, i og e
annars vegar og ö og u hins vegar
og hljóðin fara að hljóma eins.
Þannig hljóma til dæmis orðin flug-
ur og flögur eins, og skyr og sker
eins þar sem flámæli er til staðar
en í ljós kom að flámæli er mjög
áberandi í máli Vestur-Íslendinga.
„Ég valdi flámælið því hér á landi
var flámælið formlega tekið fyrir
og útrýmt í skólum landsins á fyrri
hluta 20. aldar. Það er afar sjald-
gæft í málsögunni að yfirvöldum
hafi tekist að koma í veg fyrir að
því er virðist eðlilegar málbreyt-
ingar eða málflökt. Úti í Kanada
fréttu þeir ekki af því að flámælið
væri vont og ljótt og þar var flá-
mælið mjög algengt og þá sérstak-
lega meðal yngra fólks. Þar sem
engin öfl eru til staðar til að við-
halda málinu og veita því aðhald
ýtir það undir svona málbreytingar
og þær fá að vaxa óáreittar.
Flámælið getur síðan haft áhrif á
önnur málfræðiatriði eins og beyg-
ingar.“ Vesturíslenskan hefur þá
jafnvel verið paradís fyrir málvís-
indamenn til að skoða hvernig
íslenskan hefði getað orðið og getur
jafnvel orðið? „Já, nákvæmlega.
Það er einmitt það sem ég hef verið
að benda á núna síðustu árin í fyrir-
lestrum og í bókinni, en þarna lifir
íslenskan í nánu samneyti við
enskuna og af þeirri reynslu má
hugsanlega sjá hvernig enskan
getur farið að hafa áhrif á íslensk-
una hér og er þegar byrjuð. “
„Skemmtilegt er að skoða hvernig
íslenskan getur hugsanlega farið
að breytast á tímum umhverfis
þar sem enskan flæðir alls staðar
að „ frá útvarpi, sjónvarpi, netinu
og fleiri stöðum í samhengi við
það hvernig íslenskan breyttist í
Vesturheimi. En það verður jafn-
framt að leggja áherslu á það að í
dag eru aðstæðurnar allt aðrar.
Vesturíslenskan eins og hún var
þegar ég skoðaði hana er að deyja
út og þeir sem núna tala íslensku í
Kanada er mikið til ungt fólk sem
hefur lært hana aftur og lært hana
þá sem erlent mál. Það fólk er í
miklu meiri samskiptum við
Íslendinga en ömmur þeirra og
afar voru, bæði hvað varðar heim-
sóknir fram og til baka og svo
samskipti í gegnum síma og tölvur.
Vegna þessara miklu samskipta
talar þessi kynslóð íslensku sem
er líkari íslenskunni sem við tölum
en gömlu vesturíslenskunni.“
Gekk það snurðulaust að tala við
Vestur-Íslendingana? „Ég var
mjög meðvituð í byrjun að gera
þetta nú allt rétt og hlusta á fram-
burðinn og til að fá hann sem eðli-
legastan fékk ég fólkið til að segja
mér skemmtilegar sögur af
mæðrum sínum, feðrum, ömmum
og öfum. Það var ótrúlega gaman
að sjá hve sterk íslensk einkenni
þetta fólk hafði eftir allan þennan
tíma. Hvergi komstu nema vera
spurður að séríslenskum sið
hverra manna þú værir og það var
ótrúlegt hve hlýjar tilfinningar
allir báru til gamla landsins þótt
fæstir hefðu jafnvel komið til
Íslands.“ Á hverju heimili var
boðið upp á rótsterkt kaffi að
íslenskum sið, en á þessum árum,
fyrir tilkomu Starbucks og slíkra
staða, var norðuramerískt kaffi
næfurþunnt. „Ég dreg fram heil-
mörg dæmi í bókinni um mállýsk-
una sem varð til í Kanada og kalla
eftir frekari rannsóknum en
stærsti munurinn á doktorsrit-
gerðinni sem ég gerði árið 1986 og
svo bókinni sem kemur út nú er að
í henni tala ég meira um hvernig
tungumál verða til, hvernig þau
deyja út og einnig er þetta meiri
heildarsýn á það hvernig fólk
verður tvítyngt, aðlagast nýju
tungumáli og hvers vegna það
hættir svo að nota gamla málið.
Langflestum Íslendingum gekk
vel að aðlagast í Kanada og ég er
sannfærð eftir þessar rannsóknir
að það sé ekki síst því að þakka að
þeir voru læsir á móðurmál sitt. Sé
þetta heimfært á innflytjendur,
sérstaklega ung börn, sem koma
hingað til lands í dag má einnig sjá
að þeim gengur langbest að aðlag-
ast sem læra að lesa á móðurmál-
inu og viðhalda tungumáli sínu og
menningu.“
Frá því að Birna flutti hingað
heim hefur hún unnið mikið að
málefnum nýbúa hvað varðar
kennslu tungumálsins og einnig
hefur hún stýrt þróun vefforrits-
ins Icelandic Online www.ice-
landic.hi.is en um 11.000 manns
alls staðar að úr heiminum nýta
sér þar íslenskukennslu í hverj-
um mánuði og Birna tekur fús-
lega undir það að það virðist vera
afar svalt og smart að læra
íslensku um þessar mundir. „Já,
og bara allt tíð. Við fengum tölvu-
póst frá hollenskri hljómsveit
sem bað okkur um að þýða Sigur
Rósar texta fyrir sig og svo fékk
ég póst frá brasilískum lækni sem
vildi læra íslensku því sonur hans
horfir á Latabæjarþættina í Bras-
ilíu.“ Birna veitti kennaradeild í
nýbúafræðslu forstöðu þau 12 ár
sem hún dvaldi í New Hampshire
og vann mikið með fylkisstjórn-
inni og ýmsum bæjum og veitti
þeim ráðgjöf um það hvernig taka
skuli á móti innflytjendum. Hún
hefur því margt til málanna að
leggja varðandi aðstæður hér-
lendis og hvernig við getum
einnig nýtt okkur reynslu Vestur-
Íslendinga í því að hjálpa
innflytjendum að aðlagast hér.
„Ég vissi það áður en ég kom að
þetta snýst ekki bara um það að
fólki gangi illa hér af því að það
tali ekki tungumálið. Fólki geng-
ur illa af því að menningin fer
ekki saman, truflun verður á
lestrarnámi og námi almennt
meðan börnin læra íslensku, sem
er erfitt að ná upp, og innflytj-
endur hafa ekki aðgang að tungu-
málinu og samfélaginu í heild og
því sem það hefur upp á að bjóða.
Tvítyngið og læsið gaf Vestur-
Íslendingum forskot sem og
tengsl þeirra við gömlu menning-
una sína. Ég held að það sé nauð-
synlegt að leyfa fólki að vera tví-
tyngt og hvetja það til að viðhalda
gamla tungumálinu og menning-
unni og meta framlag innflytj-
enda að verðleikum. Ef menn eru
ánægðir með sitt og sína fyrri
menningu verður það til þess að
þeir aðlagast samfélaginu betur
og ég held að nú höfum við tæki-
færi til að læra af reynslu annars
staðar frá og það væri hreinlega
fáránlegt að gera það ekki.“
Aðlögunarhæfni sem læra má af
Umræðan um útlendinga hefur náð nýjum hæðum á Íslandi. En eitt virðist hafa gleymst í samtalinu milli ólíkra menningarhópa
„að eitt sinn voru Íslendingar í svipuðum sporum í Vesturheimi, þar sem þeir þurftu að aðlagast framandi tungumáli og nýjum
menningarháttum“. Júlía Margrét Alexandersdóttir settist niður með Dr. Birnu Arnbjörnsdóttur, dósent við Háskóla Íslands, og
komst að því að við getum lært margt af reynslu Vestur-Íslendinga.
Íslenskan í Kanada hefur lifað lengur en langflest innflytj-
endamál en það er yfirleitt talað um að meðal innflytjenda
séu það tvær til þrjár kynslóðir sem viðhaldi gamla málinu.