Tíminn - 28.03.1982, Blaðsíða 17

Tíminn - 28.03.1982, Blaðsíða 17
Sunnudagur 28. mars 1982 17 og það snarkar. Ég leiði taliö á ný að suöurkomu hans. „Já, ég fór suöur til Reykjavik- ur og bjo mikið til hjá foreldrum minum i'Blesugrófinni, og var dá- litið að skrifa og þar á meöal tvær sögur sem ég lét lifa. Ég var að skrifa þær samhliða þó þær væru ólikar, önnur var Blástör, hin hét Vigsluhátíð. Og svo auglýsir Samvinnan allt i einu þessa smá- sagnasamkeppni. Ég hafði kynnst Andrési Kristjánssyni, sem þá var á Tímanum, og hann hvatti mig til að senda sögu i keppnina. Ég var vist eitthvað tregur til enléttil leiðast, pakkaði inn Blástör og sendi hana og vann keppnina að lokum. Þá var ég farinn að skrifa einhverja smá- þtti iTimann aö beiðni Andrésar, það voru sumarleyfi og lítið af liði, og hann spurði mig hvort ég gæti ekki hugsað mér að fara i blaðamennsku. Ég sagði jújti, ég hefði gaman af þvi, en sóttist ekki eftir þvi fremur en öðru, ég var reikull og ég hugsa það hefði ekki skipt mig neinu máli þó ég hefði verið skorinn á háls einhvers staðar. Andrés sagðist skyldu láta mig vita og ég fékk vinnu suður á Keflavikurflugvelli. Þetta var um vorti'ma og ég var svo illa haldinn fjárhagslega að ég varð að slá fyrir fötum og skóm, ég hafði gengið lengi i sömu fötun- um, þau voru brún, ég man eftir þvi, ogkominiít á þeim hnén. Það hafði verið stagað ofan I götin og fór nú ekkert illa á þvi en þetta var dáli'tið skrýtið og stfft. Suður á Velli vann ég á lager fyrir flugvélar, flokkaði eftir númerum og svo fram- vegis, mig minnir að ég ekki aðendurrita mikið, en var að sjálfsögðu búinn að átta mig á þvi fyrirfram hvaða öfl yrðu þarna leidd saman. Herinn var kominn aftur og manni varð satt að segja dálitið bylt við að heimurinn skyldi verða þannig að viö þyrft- um að búa við að hafa hér her — það má segja að það hafi orðið til- efni þess að ég lét söguna gerast i þessu andrumslofti. Það er náttúrlega ljóst aö mikið samlif við varnarlið er afskaplega erfitt fyrir lítið samfélag eins og ís- lendingar eru, en ástandið hefur að visu skánað mikið slðan þetta var. Siöan liðu nokkur ár og það gerðist ekki margt, nema hvað ég fór að velta fyrir mér þeim mögu- leika að segja söguna um þann tima sem var fyrir strið. Mér fannst eiginlega að maður sem skrifaði bækur á tslandi og væri á minum aldri, hann væri svolitið aö svikjast um ef hann skrifaði ekki lika um gamla timann ef hann þekkti til hans. Land og syn- ir er sú bók min sem ég hef byggt á minnstum aðföngum, einfald- lega vegna þess að hún gerist á þeim tima þegar ég var mjög ungur. Hún er þvi hreinlega búin til, fremur enað fólkið i henni eigi sér lifandi fyrirmyndir. Það var dálitið skrýtið hvað þessi bók var erfið. Menn höfðu haldið þvi fram aö ég væri einnar bókar maöur, og gæti aldrei skrif- að aðra bok en 79 af stöðinni, sem þar að auki væri stolin og stæld frá Hemingway. Ég lét mér þetta að visu I léttu rúmi liggja og hef alltaf gert, en ég hafði töluverðan metnað fyrir Land og syni. Mér fannst ég verða að klára mig af höfundum, fyrstog fremst vegna þess að þeir nálguðust viðfangs- efni sin á annan hátt en áður þekktist ekki ósvipað Þórbergi herheima. Þórbergur hefur alltaf verið I miklu uppáhaldi hjá mér — það er meðal annars fyrir þaö hvað hann nálgast þessa hluti sina á einfaldan mannlegan hátt, maður verður ekki var viö þessa miklu tilreynd. Maöur sér ekki stangarstökkvarann I aðhlaupinu maður sér hann bara svlfa yfir stöngina. Eins og ekkert sé eðli- legra. Það er eitt af þvi sem maður er alltaf að reyna að lifa eftir, og á ósköp gott meö af þvi það er innbyggt i mann sjálfan. Maður reynir að lenda ekki i flla- beinsturninum. Losna við út- flúrið." — Siöari bækur? „Þæreruunnar ásvipaðan hátt og hinar fyrstu. Með Landi og sonum var komin upp staða sem kallaði á Norðan viö strið, hún er millibók, milli Lands og sona og 79 af stöðinni. Hitt er svo annað mál að þegar maður skrifar bók verða of t afgangar af þvi efni sem maður hafði hugsað sér að setja i bókina. Þannig er Þjófur I Para- dis afleiðing af Landi og sonum, það er efni sem komst ekki fyrir, stillega séð, I þeirri bók, og Unglingsvetur, siðasta bókin min, er á sama hátt vaxin út úr Noröan við strið." — Ertu að vinna að bók núna? „Ég erað leggja drög að bók en htin kemur ekki út strax. Hun er um timann I blaðamennskunni fram undir 1970 og nafnið er ég búinn að ákveða fyrir löngu. Hún á aö heita Pappirsveislan. Ég ætlaði að yera biíinn að skrifa og bátur á skeri. Dauðastriðið var langt en eftir að Tómas fór hætti ég að hafa stuðning á blaðinu, og hugsaði mikið um að hætta þó ekki yrði af þvi I bili. En þaö var einvalalið á blaðinu og mórallinn stórkostlegur svo ég þraukaði til '72. Ég er mjög montinn af ýmsu þvi starfsfólki sem var með mér á Timanum um þetta leyti, fólk sem hefur gert blaðamennsku að atvinnu sinni og dugað mjög vel. Ég get nefnt Ellas Jónsson, Kára Jónasson, Magnús Bjarnfreðsson — allt menn sem hafa staöiö sig frábærlega síöan ég skildi við þá. Og misrétti kynjanna — aldrei hef ég orðið var við þaö i blaða- mennsku, þvl starfi sem ég þekki best. Ég réði kvenfólk I svo stór- um hopum að það voru stundum vandræði af því. Þaö var aldrei spurt hvort konan væri kona, heldur hvort hún væri blaða- maður. Gat hvln gert það sem hún átti að gera. Helsta vandamáliö sem ég þekkti I sambandi við kon- ur I blaðamennsku var ef maður þurfti að senda blaðamann um borö I togara I ofviðri þá kom fyrir að maður þurfti að segja honum að klæöa sig I siðbuxur, til aö fyki ekki allt um hann á leiðinni yfir boröstokkinn! „Maður var stundum afskaplega orðljótur..." En mórallinn var sem sagt mjög góður. Maöur var stundum afskaplega orðljótur við þetta fólk en ég veit ekki betur en þau eigi öll sömul góðar minningar frá þessum árum. Og ég vona að smeygt sér inn á blaðamennina. Þaö er skrýtið frjálslyndi ef hár- greiðsla, fatasýningar og popp eru allt I einu alfa og ómega ailra hluta I landinu. Mér finnst endi- lega að þjóðfélagið hljóti að snú- ast um eitthvað annað. En svona er þetta. Blaðamaður veröur að hafa yfirsýn yfir allt þjóðfélagið ef hann vill vera frjálslyndur. Sama gildir I pólitik. Auðvitað eiga öll pólitisk saintök rétt á þvl að um þau sé fjallað, en það er ekki hægt að gera ein þessara samtaka að útgangspunkti um- ræðunnar um alla aðra, eins og gert hefur verið hér á landi. Það hefur ekki verið minnst á stjórn- mál á lslandi slðustu 15 árin öðru- vísi en að numero uno sé Alþýðu- bandalagið og sfðan má ræða hina pólitisku flokkana út frá þvi. Þetta er ekki frjálslyndi, þetta er tóm vitleysa. Della." — Þú hættir á Timanum '72? „Já. Eftir aö Tómas Arnason fór átti ég að visu hald og traust I Eysteini Jónssyni og þaö bilaði aldrei — við Eysteinn vorum miklir mátar og ég vona að við verðum það áfram — en ég vissi af þvi'aðnýja stéttin sem tók við I Framsóknarflokknum I for- mannskjörinu '68 taldi mig ekki heppilegan mann á Tímanum. Ég hafði stuðning af Kristjáni Bene- diktssyni sem var framkvæmda- stjóri um þetta leyti en er ég varð var við að hann ætlaði að hætta ákvað ég að vinna ekki með fram- kvæmdastjóra sem hin nýja stétt myndi setja inn á blaðið. Tæki- færið fékk ég með þjóðhátiðinni, en ég var framkvæmdastjóri þjóðhátiðar og tók við þvi starfi '72. Ég er sjálf sagt fyrir ýmsu f ólki —Samtal við Indriða G. Þorsteinsson hafi verið þar i hálfan mánuð. Þá kom hringing: koma á Timann. Ég fór og slðan var ég á Tíman- um, með litlu uppihaldi fram til 1972. Ég var að visu á Alþýðu- blaðinui eitt og hálft ár. Og þess- ar bækur mi'nar skrifaði ég I leyf- um frá Tlmanum." „...þar að auki stæld og stolin frá Hemingway" — Já, þii hefur ekki skrifað samhliða blaðamennskunni? „Neinei, það gat ég ekki. Þeir voru ósköp almennilegir við mig á Timanum, studdu mikið að þvi aöég gæti fengið þessi leyfi, og ég held að Andrés Kristjánsson hafi ekki átt minnstan þátt i þvi að þetta tókst allt heldur vel. En leyfin fékk ég náttúrlega ekki fyrr en ég var alveg orðinn klár á sög- unni, þurfti bara að setjast niður og skrifa. Það fór þvl ekki mikill timi til ónýtis. Fyrsta friíð mitt af Timanum fékk ég til að skrifa 79 af stööinni og var við það á Akureyri haust- daga '54—" Hér kýs ég aö trufla frásögn Indriða. Hafa menn tekið eftir þvi að hann hefur varla nefnt svo ár- tal hingað til að árstlðin hafi ekki fylgt með? Er það bóndasonurinn ur Skagafiröi sem er svo næmur fyrir árstiðum? En áfram meö smjörið: „Ég bjó á Hótel Goðafossi sem Kaupfélagið átti þá, leigan var lág enaðbúnaðurinn finn. Það var þarna húsvörður sem var kölluð Bogga og hún hitaði alltaf te handa mér þegar hún hélt að maður vildi eitthvert atlæti, annars boröaði maður bara hér og þar. Og þarna sat ég, oft fram undir morgun, textinn kom eigin- lega beint á blaðið, og ég þurfti henni og hætti á Tlmanum '58 til að skrifa hana. Ég fór aftur norður og skrifaöi 200 siðna hand- rit gjörsamlega ómögulegt, ekki til i' þvf heil brú — ég var bæði sár og leiður ogfór bara og réði mig á Alþýðublaðiö. Svo liöu nokkur ár og ég var kominn aftur á Timann, sumarið '62 var ég búinn að gangaþaðlengimeðsöguna aðég vissi alveg hvernig ég ætti að fara að. Ég fór norður til Akureyrar einu sinni enn, skrifaði bókina þar á tveimur og hálfum mánuði I einni striklotu og þurfti mjög Htið að endurrita. Þá hafði ég allt á hreinu." „Geymdi mér að skrifa um blaðamennskuárin uns geðið kólnaði" — Þú minntist á að þu hefðir verið sakaður um að stela frá Hemingway. Það er enn verið að tönnlast á þvi, sé ég. „Já. Ég lærði vissulega mikið af ameriskum höfundum af þess- ari kynslóð, það hafði til dæmis glfurlega þýðingu fyrir mig að vera samtiða Stefáni Bjarman á Akureyri, en hann var þá að þýða Þrúgur reiðinnar eftir Steinbeck. Ég þekkti hann vel, við vorum sambýlismenn um tima, og menn geta rétt imyndað sér hvort það hafi ekki haft ahrif á mig að vera samvistum við hann og fá svo bókina I hendur, enda las ég Þnigur reiðinnar alveg eins og Bibliuna. Og ég las Hemingway, jájá ég las Vopnin kvödd i þýðingu Halldórs Laxness og hafði mjög gaman af, ég las það sem ég náöi I eftir Sherwood Anderson og ég las William Faulkner. Ég var mjög impóneraður af öllum þessum hana en var svo illur út i ákveðna einstaklinga að ég ákvað að geynia HffFþað meðan geðið væri að kólna. Ég vil ekki skilja eftir mig bækur sem eru fullar af niðangursskap út I menn." — Blaðamennskan, já. Segöu mér frá blaðamennskunni á þess- um árum. „Hún var afskaplega fábrotin. Þegar ég byrja er svo komið aö Morgunblaðið hefur náö 20 ára forskoti yfir hin blöðin i frétta- flutningi, og það forskot er næstum óbreytt enn i dag. Um þetta leyti var reyndar reynt að breyta Ti'manum og bæta frétta: flutninginn og það má segja að það hafi gengið lygilega vel. Menn reyndu bara aö standa sig þokkalega svona milli kosninga. Svo komu þessar ógurlegu 3ja mánaðahriðir þegar allt varð vit- laustog allt fór á skjön og blaðið var i' rauninni tekið af þeim mönnum sem unnu við það og rit- stýrt af einhverjum mönnum úti I bæ. Ég var aldrei pólitiskur og til að byrja með settist ég bara tit i horn og gerði það sem mér var sagt að gera. En smám saman batnaði þetta, blöðin urðu frjáls- lyndari jafnframt þvi sem pólitlk- in varð ekki jafn persónuleg og mér skilsthtin hafi verið — Jónas var farinn tlr flokknum og hættur aðskrifa ÍTÍmann, þegar ég kom. Svo geröum viö tilraun '62, þegar ég kom aftur aö blaðinu sem fréttaritstjóri og viö sem þá vor- um á blaðinu teljum að við höfum gert Tlmann andskoti góðan. Jafngott fréttablað hefur hann ekki verið fyrr en núna, eftir breytinguna sem Elías Snæland Jónsson gerði á honum. Það var Tómas Arnasonsem þá var fram- kvæmdastjóri Tlmans, sem fékk mig aftur á blaðið en svo hætti hann '63 og eftir það var ég eins þau búi nú við minni þrengingar en ég bjo viö þá. Það sem ég er stoltastur af er að þetta hafa allt oröið mjög harðar frétta- manneskjur, fylgt eftir fréttum, sótt á fréttir og viljað vita, hafa yfirsýn. Þau skilja líka öll, held ég,hvaöátter viö með frjálslyndi I blaöamennsku, en þaö finnst mér oft skorta. Sjáðu til. Það eru aðilar i' þjóðfélaginu sem eru mjög aðgangsharöir viö fjöl- miöla, þeir vilja komast i fjöl- miðla og vera þar til frambúðar. Þeim finnst þeir hafa rétt á að fjölmiðlar prenti skilyrðislaust hvað sem peir segja eöa gera. Slikur réttur er ekki til, hann er eingöngu I höndum blaðamanns- ins. Blaðamaðurinn verður að gera sér grein fyrir þvi að það er engin ein sveifla I þjóðfélaginu sem á meiri rétt en önnur. Hann verður að reyna að vera hinn hlutlausi áhorfandi. Auðvitað má hann ekki hindra neinn ákveðinn rétt, en hann má heldur ekki láta undan þrystingi einhverra aöila sem telja sig eiga sjálfkrafa að- gang að fjölmiölum. Frjálslyndi er ekki eingöngu sniðið fyrir minnihlutahópa eins og margir virðast alita niitildags. Og ef maður ætlar að mótmæla þessu verða blaðamenn öskuvondir, risa upp á afturfæturna og saka mann um skort á mannúö, um fasisma og þar fram eftir götun- um. Það er bara ekki málið. Frjálslyndi veröur aldrei nema oröin tóm ef blaðamaðurinn er ekki jafn góður við alla, eða jafn pössunarsamur við alla. Hann þarf auðvitað ekki að vera góður við neinn!" Indriði glottir. .Heldur svo áfram: „Mánuðum saman er ekkert annað i' blöðunum en fréttir af einhverjum aöilum sem hafa £g hafði verið kosinn I þjóð- háti'öarnefnd áriö 1967 — Ey- steinn réði þvi nú sjálfsagt — og Matthlas var kjörinn af Moggan- um. Það þótti sumum eina leiðin til að setja þjóðhátiðina á haus- inn, að hafa tvö skáld i forsvari. En þarna voru ágætir menn aðrir, mér er minnisstæður Höskuldur Ólafsson I Verslunarbankanum, frábær maður. Og við héldum þjóðhátíðina sem fór prýöilega fram, og skiluðum af okkur ágóða, og ég er ánægður með minn hlut i' þessu öllu saman, þó ég hafi á ti'mabili nánast þurft að borga méð mér — launin voru lág miðað við vinnutima og ýrilis út- gjöld ekki síst I sambandi viö bil- inn sem ég rak sjálfur að undan- skildu kilómetragjaldi sem ég skildi aldrei. Ég held ég hafi aldrei verið nær því að fara á hausinneneftir þessa þjóðhátíð." „Tel migekki skuldbundinn að halda kjafti yfir öllu vondu i Fram- sóknar f lokknum " — ÞU hefur skrifað sögu þjóð- hátiðarinnar? „Já, ég var á samning i eitt og hálft ár við að skrifa sögu hatioarinnar en lauk þvi fyrir mörgum árum. Mér er stundum núið um nasir að ég sé enn á laun- um við aðskrifa þessa bók en það er eins og hver önnur vitleysa. Sfðan 1977 hefur bókin sem er I tveimur bindum, legiö hjá örlygi Hálfdánarsyni bókaútgefanda sem keypti handritið af rlkinu og ætlar að gefa það út, þó ekki viti ég hvenær." — Vikjum nú að öðru. Þú

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.