Morgunblaðið - 27.09.2006, Qupperneq 23

MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 27. SEPTEMBER 2006 23
mjög mikið og verða æ stofn-
anavæddari. Hvernig viljum við að
komið verði fram við okkur þegar
við verðum veik eða gömul? Barátta
mín við ensk yfirvöld snerist og
snýst um að fá það viðurkennt að
þegar um sjúkdóm eins og Alzheim-
er er að ræða þá er ekki hægt að
nota einföld reiknilíkön til þess að
aðskilja hjúkrun frá félagslegri
umönnun. Langvinn veikindi eiga
heldur ekki að gera fólk að öreigum
eða það hjóna eða fjölskyldu-
meðlima sem sér og vill sjá að
mestu um umönnunina.
Þá er mjög mikilvægt að umönn-
unin taki mið af hverjum ein-
staklingi, bæði fjölskylduaðstæðum
en ekki síður getu sjúklingsins, og
þá á ég við að beina sjónum að því
sem hann getur, ekki aðeins því
sem hann hefur misst. Það er nefni-
lega mjög mikilvægt fyrir sjálfs-
mynd og líðan sjúklings að vinna
líka með hans sterku hliðar. Það er
svo margt sem sjúklingar með Alz-
heimer þó geta og skynja en það er
oft mjög einstaklingsbundið þar
sem sjúkdómurinn herjar á mis-
munandi staði í heilanum. “
Barbara Pointon er lifandi sönn-
un þess að barátta eins einstaklings
getur breytt mjög miklu – líka fyrir
þá sem eftir koma. Hún hafði áhrif
á að breytingar voru gerðar á
ákveðnum reiknireglum og líkönum
á milli heilbrigðis- og félagsþjón-
ustu fyrir Alzheimer-sjúklinga í
Englandi. Gerð hefur verið heim-
ildamynd um líf og sögu þeirra
hjóna: Malcolm and Barbara: A
Love Story (1999) Myndin hlaut til-
nefningu til fjölmargra verðlauna,
m.a. ensku BAFTA-verðlaunanna
og vann árið 2000 RT-sjónvarps-
verðlaunin. Elísabet Englands-
drottning veitti Pointon MBE-
orðuna fyrir störf hennar í þágu
Alzheimer-sjúklinga við hátíðlega
athöfn.
uhj@mbl.is
Morgunblaðið/Kristinn.
Jákvætt Mikilvægt er fyrir sjálfsmynd og líðan Alzheimer sjúklings, að
sögn Pointer, að unnið sé líka með sterkar hliðar hans.
Hjónin Barbara ásamt manni sínum Malcolm Pointon. Hann var 51 árs
gamall þegar hann var greindur með Alzheimer sjúkdóminn.
Holdafar þjóðarinnar hef-ur verið mikið í um-ræðunni og þá ekki sístaukin tíðni ofþyngdar.
Leitað er leiða til að sporna gegn
þessari þróun og er ljóst að hollt
mataræði og regluleg hreyfing
leika þar stórt hlutverk.
Niðurstöður rannsókna benda til
að heilsunnar vegna sé æskilegast
að vera í kjörþyngd, ekki með of
hátt eða of lágt fituhlutfall, en á
sama tíma er einnig mikilvægt að
minna á að heilbrigði er mun marg-
þættara en svo. Heilsa er líkamleg,
andleg og félagsleg og því verður
að huga að öllum þessum þáttum
þegar heilsurækt er annars vegar.
Vigtin segir ekki
allan sannleikann
Þegar stigið er á hefðbundna vigt
segir niðurstöðutalan aðeins til um
heildarþyngd líkamans, meðal ann-
ars vöðva, beina og fitu. Vigtin seg-
ir þannig lítið til um það sem meira
máli skiptir, svo sem samsetningu
og afkastagetu líkamans, andlega
líðan og félagslega virkni. Þó svo að
vigtin geti gefið ákveðnar vísbend-
ingar er hún ein og sér ekki góður
mælikvarði á heilsu og er mikilvægt
að hafa hugfast að það er ekki sjálf-
krafa samasemmerki á milli þess að
vera grannur og heilbrigður.
Með fjölbreyttri hreyfingu er
mögulegt að efla og viðhalda lík-
amsgetu, þar á meðal afkastagetu
hjarta- og æðakerfis og lungna,
vöðvastyrk, beinþéttni, liðleika,
snerpu og samhæfingu ásamt því að
stuðla að skilvirkari efnaskiptum.
Hreyfing getur einnig hjálpað okk-
ur að stuðla að æskilegri líkams-
samsetningu, þ.e. auka hlutfall
vöðva á kostnað fitu. Regluleg
hreyfing getur þannig minnkað lík-
urnar á mörgum lífsstílstengdum
sjúkdómum, svo sem hjarta- og
æðasjúkdómum, sykursýki af teg-
und 2, ofþyngd, beinþynningu, sum-
um tegundum krabbameina, þung-
lyndi, streitu og kvíða. Af þessu má
vera ljóst að það er mikilvægt fyrir
alla að leitast við hreyfa sig reglu-
lega, óháð aldri, kyni eða holdafari.
Öll hreyfing betri en engin
En hvað þarf að hreyfa sig mikið
til að það hafi góð áhrif á heilsuna?
Öll hreyfing er betri en engin hreyf-
ing, en almennar ráðleggingar
miða við að fullorðnir hreyfi sig
rösklega í minnst 30 mínútur sam-
tals daglega og börn hreyfi sig í
minnst 60 mínútur daglega. Hreyf-
ing til heilsubótar þarf því ekki að
vera tímafrek en aukinni hreyfingu
fylgir aukinn ávinningur. Mestur
ávinningur er í húfi fyrir kyrrsetu-
fólk sem fer að hreyfa sig meira. Til
að auka hreyfingu er gott að
staldra við og skoða hreyfimynstrið
í daglegu lífi:
 Hversu mikið hreyfi ég mig í
vinnunni, heima við og frístundum?
 Hvernig ferðast ég á milli staða?
 Vel ég stigann eða lyftuna?
 Ýtir klæðnaður minn undir
hreyfingu?
 Hvað fer langur tími daglega í
sjónvarpsáhorf eða óvinnutengda
setu við tölvuna?
 Gæti ég með betra skipulagi
gengið, hjólað eða nýtt almennings-
samgöngur einhverja eða alla
daga?
 Hvernig er hreyfimynstur fjöl-
skyldunnar?
Nú þegar daginn tekur að stytta og
kólnar í lofti er enn mikilvægara en
ella að vera meðvituð um að full-
nægja daglegri hreyfiþörf. Með
klæðnaði við hæfi eru óteljandi
möguleikar til að stunda útivist í
fersku lofti og í kringum hádegi
fáum við birtuna í bónus. Tökum á
móti vetrinum með bros á vör og
reglulega hreyfingu að vopni. Þá
mun sólin hækka á lofti fyrr en við
áttum von á.
Allir þurfa að hreyfa sig daglega
Morgunblaðið/Ómar
Hollt Fullorðnir ættu að hreyfa sig í minnst hálftíma á dag og börn í klukkustund. Skokkið er tilvalin hreyfing.
hollráð um heilsuna|lýðheilsustöð
 Heilsurækt á að efla
okkur andlega, líkam-
lega og félagslega.
 Það er öllum mik-
ilvægt að hreyfa sig
reglulega, óháð aldri
eða holdafari.
 Njótum fjölbreyttrar
útivistar, klædd í sam-
ræmi við veður.
Gígja Gunnarsdóttir íþróttafræð-
ingur, verkefnisstjóri hreyfingar
Lýðheilsustöð
Í ár eru liðin 100 ár síðan lækn-
irinn og vísindamaðurinn Alois
Alzheimer (f. 1864) skilgreindi
sjúkdóminn sem síðar var kennd-
ur við hann.
Alzheimer varð fljótt áhuga-
samur um starfsemi heilans og
varði mörgum árum við rann-
sóknir sem hann síðar gaf út í
sex binda ritverki sem hann
nefndi „Vefjafræðilegar rann-
sóknir á heilaberkinum“.
Stofnaði sérstaka
heilarannsóknarstofu
Skömmu eftir aldamótin 1900
kom Alzheimer á fót sérstakri
heilarannsóknarstofu þar sem
hann rannsakaði heilann og þá
sjúkdóma sem á hann herjuðu.
Það var í nóvember árið 1906
sem læknirinn og vísindamað-
urinn flutti fyrirlesturinn sem
átti eftir að halda nafni hans á
lofti æ síðan. Þar skilgreindi Alz-
heimer óvenjulegan sjúkdóm í
heilaberki sem herjaði á konu á
fimmtugsaldri og hafði valdið
henni minnisleysi, misáttun,
skynvillu og að lokum dregið
hana til dauða aðeins 55 ára að
aldri.
Við krufningu á heila hennar
komu í ljós margs konar óeðli-
legar breytingar. Heilabörk-
urinn var þynnri en eðlilegt var,
hrörnunin óeðlilega mikil miðað
við aldur auk skellna af því tagi
sem aðeins var algengt að finna
hjá miklu eldra fólki.
Alzheimer í 100 ár
ÞÝSKIR vís-
indamenn hafa
nú kortlagt gena-
galla sem færir
lífsklukku fólks
fram um fjórar
klukkustundir.
Afleiðingin eru
öfgakenndar A-
manneskjur.
Dr. Achim Kra-
mer og kollegar
hans við Charité
Universitäts-
medizin urðu
fyrstir til að kom-
ast að því hvernig
gen orsaka sjaldgæfan kvilla sem
kallaður er „familial advanced
sleep-phase syndrome“ (FASPS).
Líkamsklukka þeirra sem þjást af
þessum kvilla er fjórum tímum á
undan líkamsklukkum annarra heil-
brigðra manneskja. Það veldur því
að óviðráðanlegur svefn sækir
gjarnan á þá á kvöldfréttatíma og að
sama skapi glaðvakna þeir löngu
fyrir fyrsta hanagal.
Að sögn vefritsins forskning.no
uppgötvuðu vísindamennirnir þegar
árið 1999 að kvillinn orsakaðist af
stökkbreytingu í ákveðnu geni, en
nú hafa þeir náð að kortleggja gall-
ann.
Í raun er líkamsklukkan líffræði-
legur taktur sem miðast við 24 tíma
og stýrir svefni, efnaskiptum og
annarri mikilvægri líkamsstarfsemi
á mismunandi tímum sólarhringsins.
Hana er að finna í flestum lífverum,
allt frá einföldum bakteríum til flók-
inna lífkerfa líkt og manneskjunnar.
Í landdýrum stýrir heilakirtill sem
nefnist hyphothalamus starfsemi lík-
amsklukkunnar. Dagsbirta og næt-
ursorti hafa þarna áhrif en jafnvel
þótt við séum einöngruð í herbergi
þar sem engra slíkra breytinga
verður vart gengur líkamsklukkan
áfram í sínum takti.
Genagalli
hjá A-mann-
eskjum
Sofandi Þeir
sem þjást af
FASPS eiga erf-
itt með að halda
sér vakandi á
kvöldin.
LÍKAMSRÆKT er góð fyrir heils-
una, en eru takmörk fyrir því
hversu mikið er skynsamlegt að
reyna á líkamann?
Brasilískir vísindamenn hafa
komist að því að lyftingar geti verið
skaðlegar fyrir augun.
Samkvæmt rannsóknum Ger-
aldos Magelas Vieiras, sem birtist í
tímaritinu Archives of Opht-
halmology, eykst þrýstingur á aug-
að um fjórðung á því augnabliki
sem lyftingamaður heldur í sér
andanum um leið og hann lyftir í
bekkpressu.
Sagt var frá rannsókninni í tíma-
ritinu Der Spiegel og kemur þar
fram að þegar þrýstingurinn innan
augans hækkar aukast líkurnar á
því að fram komi gláka, sem er
næstalgengasta orsök blindu í hin-
um vestræna heimi. Vieira segir að
fyrir vikið ættu læknar að spyrja
sjúklinga sína hvort þeir stundi
lyftingar reglulega.
Sjón Brasilískir vísindamenn hafa
komist að því að lyftingar geti verið
skaðlegar fyrir augun.
Blindar
bekk-
pressan?