Morgunblaðið - 27.09.2006, Blaðsíða 37

MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 27. SEPTEMBER 2006 37
menning
Eftir Árna Heimi Ingólfsson
arniheimir@lhi.is
Krzysztof Penderecki stundaði tón-smíðanám við Tónlistarskólann íKraká og vakti fyrst verulega at-hygli þegar hann átti öll þrjú verð-
launaverkin í samkeppni á vegum Pólska tón-
skáldafélagsins árið 1959. Í kjölfarið fylgdu
tvö verk sem komu Penderecki á heimskortið
og skipuðu honum í hóp athyglisverðustu „av-
ant–garde“ tónskálda sinnar kynslóðar: Anak-
lasis og Harmljóð um fórnarlömb Hiroshima.
Nýstárlegar hugmyndir Pendereckis hristu
rækilega upp í tónlistarlífi eftirstríðsáranna.
Um 1960 voru evrópsk tónskáld á bólakafi í
niðurnjörvuðu skipulagi raðtækninnar, tón-
smíðatækni sem Arnold Schönberg hafði fund-
ið upp fjórum áratugum fyrr. Verk Schön-
bergs og lærisveina hans voru í hávegum höfð
og fjöldi ungra tónskálda, m.a. Pierre Boulez
og Karlheinz Stockhausen, boðaði yfirburði
raðtækninnar í ræðu og riti. Penderecki var
hins vegar frjáls og óháður í tónsköpun sinni,
og tónlist hans var iðulega á skjön við hinn
akademíska og stundum gerilsneydda stíl serí-
alismans.
Tilraunamennskan náði til margra ólíkra
þátta í tónlist Pendereckis. Sjálf nótnaskriftin
er óhefðbundin: í stað taktstrika fylgir tímaás
fyrir neðan nóturnar þar sem gefinn er upp
sekúndufjöldi fyrir hvern hluta verksins. Oft-
ast er það þó áferðin sjálf, hljómurinn sem
slíkur, sem er í forgrunni. Þykkir hljóm-
aklasar geta þrengst eða víkkað út eftir þörf-
um, kvarttónar gefa tónlistinni annarlegan
blæ, auk þess sem Penderecki notar víðfeðm
og dramatísk glissandó og slagverksáhrif í öll-
um hljóðfærahópum. Emanations (1958) er
samið fyrir tvær strengjasveitir en önnur
þeirra stillir hljóðfæri sín kvarttóni neðar en
hin. Harmljóð fyrir fórnarlömb Hiroshima
(1959-61) er samið fyrir 52 strengjahljóðfæri
og hefst á átakanlega sterkum og ómstríðum
tónaklasa sem skyndilega verður ofurveikur.
Effektinn er sáraeinfaldur en um leið snilld-
arlega útfærður: við erum stödd í Hiroshima í
ágúst 1945 og á innan við mínútu höfum við
upplifað hvort tveggja, ærandi ýlfrið í aðvör-
unarflautunum og átakanlega þögnina þegar
allt er afstaðið. Penderecki kveður fast að orði,
tónlist hans er afgerandi og býður ekki upp á
málamiðlanir.
Eftir því sem árin liðu varð tónmál Pende-
reckis hefðbundnara, án þess að það virtist að
nokkru leyti bitna á sköpunargleðinni. Á sjö-
unda áratugnum tók Penderecki að blanda
saman ólíkum áhrifum frá ýmsum tímum tón-
listarsögunnar. Lúkasarpassían (1966) er að
mörgu leyti krassandi nútímaverk en sækir
innblástur sinn einnig í gregorsöng og mið-
aldatónlist. Um miðjan áttunda áratuginn
hófst það sem nefnt hefur verið „síðróm-
antíska tímabil“ Pendereckis. Hann sneri baki
við tilraunamennskunni en leitaði þess í stað
fanga í tilfinningahlöðnum stíl Wagners og
sinfónískum verkum Bruckners og Mahlers.
Nýjustu tónsmíðar Pendereckis eru gegn-
særri en áður, áferðin léttari og að mörgu leyti
„hefðbundnari“ en hjá mörgum samtíma-
tónskáldum.
Eitt viðamesta tónverk Pendereckis er
Pólska sálumessan (1984), sem hljómaði í Há-
skólabíói undir stjórn tónskáldsins á Listahá-
tíð 1988. Verkið er magnað „manifesto“ í
margföldum skilningi; í því renna saman
trúarskoðanir tónskáldsins, pólítísk sannfær-
ing og tilfinningar til lands og þjóðar. Þótt
Penderecki hafi lokið við sálumessuna á sínum
tíma hefur hann af og til bætt við hana nýjum
köflum. Nýjasta viðbótin er Sjakonnan fyrir
strengi, tileinkuð minningu Jóhannesar Páls
II páfa sem var pólskur að uppruna eins og
kunnugt er. Undirstaða sjakonnunnar er hníg-
andi krómatísk bassalína sem er endurtekin
níu sinnum. Sambærilegar bassalínur koma
fyrir í mörgum meistaraverkum barokktímans
og vísa þá iðulega til sorgar eða dauða. „When
I am laid in earth“, aría Dídóar úr Dídó og
Eneasi eftir Purcell, eða Crucifixus úr h-moll
messu Bachs, eru tvö fjölmargra dæma um
slíkt. Sjakonna Pendereckis byrjar hægt og
varfærnislega en smám saman komast radd-
irnar á meiri hreyfingu og ná að lokum vold-
ugum hápunkti.
Píanókonsert Pendereckis, Upprisan, var
saminn 2001-02 og frumfluttur af Emanuel Ax
og Fíladelfíuhljómsveitinni í Carnegie Hall í
maí 2002. Penderecki hafði aldrei samið fyrir
einleikspíanó áður, ef nokkur æskuverk eru
undanskilin. „Ég forðaðist lengi að semja pí-
anókonsert,“ sagði hann í viðtali þegar kons-
ertinn var frumfluttur. „Það voru ótal frábær-
ir píanókonsertar samdir á 20. öld, og þá á ég
ekki síst við verk Bartóks og Prokofiev. Mér
fannst minni samkeppni þegar ég samdi kons-
ertana fyrir fiðlu og selló. En þegar ég hafði
nýlokið við konsert fyrir þrjú selló fannst mér
loksins kominn tími til að láta slag standa. Ég
hóf að semja konsertinn í júní 2001, og eftir
þriggja mánaða vinnu var ég um það bil hálfn-
aður. Stíllinn var léttur, eins konar kaprísa.
En eftir 11. september gerbreyttist sýn mín á
verkið. Það varð dekkra og alvörugefnara, og
ég endursamdi ákveðinn kafla í verkinu með
það fyrir augum að bæta inn í það sálmalagi.
Það heyrist fyrst þegar um þriðjungur verks-
ins er liðinn, og snýr aftur tvisvar áður en yfir
lýkur.“ Penderecki segir að heiti konsertsins
sé þó fyrst og fremst táknrænt og þurfi að
skilja í víðara samhengi. „Sálmalagið er tákn
upprisunnar, vitnisburður um sigur lífsins á
dauðanum og huggunina sem trúin færir okk-
ur á tímum sorgar. Ég samdi sálminn strax
eftir voðaverkin í New York. Þetta voru ósjálf-
ráð viðbrögð mín sem manneskju, og þannig
vildi ég mótmæla grimmdinni alveg eins og ég
gerði áratugum áður með Harmljóðinu fyrir
fórnarlömb Hiroshima eða Pólsku sálumess-
unni.“
Tónmál konsertsins er dæmigert fyrir nýleg
verk úr smiðju Pendereckis. Þótt grunnurinn
sé nokkurn veginn atónal eru hugmyndirnar
sem liggja að baki stefjunum undir áhrifum
frá tónlist 19. aldarinnar. Síðrómantík eða
póstmódernismi – þetta er tónlist sem kærir
sig kollótta um merkimiða. Hún leitast fyrst
og fremst við að ná til hlustandans, og Pende-
recki er óhræddur við að nota dúr-, moll- og
minnkaða hljóma til að búa til kunnuglegt um-
hverfi fyrir hugmyndir sínar. Meira að segja
„tóntegundaleg“ framvinda verksins fylgir
rómantískri hefð. Upphafsstefið gefur í skyn –
þó aldrei meira en það – c–moll, en mik-
ilfenglegur upprisukaflinn í lokin er í Es–dúr.
Svipað ferli, úr myrkri yfir í ljós, má finna í
fjölmörgum verkum rómantískra tónskálda á
borð við Brahms og Mahler.
Það er ljóst allt frá upphafi að verkið er „vir-
túósakonsert“ af hæstu gráðu, með þrumandi
hljómum og hröðum hlaupum upp og niður
hljómborðið. Stundum hægir á tónlistinni og
hljóðfæri hljómsveitarinnar fá íhugular ein-
leiksstrófur eða vefja sig hvert um annað í dul-
úðlegum hljómum. Oftar er konsertinn þó á
fleygiferð, þrunginn dramatík og spennu, og
ágengir upphafstaktarnir snúa aftur hér og
þar. Eftir mikinn gauragang heyrast þéttir
básúnuhljómar líkt og úr fjarska – sálmalagið í
fyrsta sinn. Um skeið virðist ringulreiðin ætla
að fara með sigur af hólmi, en loks breytir
verkið um stefnu. Hápunktur konsertsins er
mikilfengleg ítrekun sálmalagsins við hljóm-
sveitarundirleik og kirkjuklukknahljóm. Eftir
langvarandi ógnir og óvissuástand siglir
Penderecki með hlustendur sína í örugga höfn,
fullviss um sigur lífsins – og tónlistarinnar.
Tónlistarjöfurinn Penderecki
Pólverjinn Krzysztof
Penderecki (f. 1933) er
tvímælalaust einn mesti
tónlistarjöfur vorra daga og
vafalaust verða tónleikar
Sinfóníuhljómsveitar Íslands
annað kvöld, þar sem hann
stjórnar tveimur verka sinna,
meðal hápunkta tónlistar-
ársins hér á landi.
Kveður fast að orði Tónlist hans er afgerandi og býður ekki upp á málamiðlanir.
Höfundur er dósent í tónlistarfræði við Listahá-
skóla Íslands.
Morgunblaðinu hefur borist bréf frá
Curver Thoroddsen sem er á ferð
um Bandaríkin með Einari Erni
Benediktssyni:
„Hér er skeyti frá Minneapolis,
heimili Prince og Mall of America og
Minnesota Vikings ef út í það er far-
ið.
Við spiluðum í kvöld fyrsta kons-
ertinn af 20 með Melvins hér á norð-
austurströnd Bandaríkjanna á Fine
Line Café, 700 manna stað hér í
Minneapolis.
Það var sérstakt þar sem að þetta
var í fyrsta skiptið sem við spilum
bara tveir saman, s.s. án stuðnings
annarra meðspilara.
Draugadrengirnir (The Ghost-
boys) hafa fylgt okkur frá upphafi í
einhverri mynd en þessi túr þótti of
langur til að vera að draga þá með
frá vinnu og vinum en ferðin er tæp-
lega mánuður.
Ég tók með mér gítar með þremur
strengjum til að við værum ekki alveg
rokklausir í Ameríkunni og Einar
blæs í trompetinn sinn eins og svo oft
áður.
Á myndinni má sjá súrefnispípur
sem fara inn í nef Einars. Þetta er
það nýjasta…
Við erum aðallega að kynna plöt-
una In Cod We Trust en hún kom út
í byrjun mars á þessu ári samtímis
hjá Ipecac Recordings (USA, mest-
öll Evrópa), Honest Jons (UK,
Frakkland) og Smekkleysu (Ísland
og Vestmannaeyjar) en einnig tök-
um við tvö eldri lög og eitt nýtt sem
hefur ekki ennþá fengið nafn (og
ekki texta heldur að mér heyrist ha-
haha :D).
Tónleikarnir gengu hnökralaust
fyrir sig, og fengum við fínar við-
tökur og þakkir á eftir enda eru
aðdáendur Melvins ansi tilraunavant
fólk. Einnig mátti sjá glitta í Syk-
urmolaboli ef grannt var skoðað.
Buzz sagði að þeir væru mjög
ánægðir að geta boðið upp á breidd í
tónleikakvöldinu en ekki bara hrein-
ræktað rokk. Mér skilst síðan á öðr-
um hljómsveitarmeðlimum að hann
væri mjög hrifinn af plötunni okkar.
Sjálfir eru Melvins að kynna nýja
plötu sem kemur út um miðjan októ-
ber og taka 8 lög af henni auk eldri
slagara.
Skemmtilegar mannabreytingar
urðu hjá þeim á þessu ári. Bassaleik-
ari hætti og fengu þeir bassaleikara
úr dúettinum Big Business (Hydra-
head) en ákváðu að ganga skrefinu
lengra og bæta líka hinum helmingi
tvíeykisins við. Því eru nú tveir
trommarar í bandinu (annar örv-
hentur), myndar það mikið sjón-
arspil og verður aðal hljómsveit-
arinnar, níðþungur skriðkrafturinn,
enn gífurlegri.
Big Business hita einnig upp fyrir
Melvins og rennur þeirra prógramm
saman, þ.e. Big Business byrja og
svo tínast Melvins inn.
Á undan okkur var svo hljóm-
sveitin Porn en hún stendur að þessu
sinni saman af „tour managernum“
(hann er í rauninni bandið og fær
þessa og hina í tímabundið samband
við sig), hljóðmanninum og trommu-
tækninum. Þétt riffrokk með
„sludge“-ívafi.
Allir í hópnum virtust vel niðri á
jörðinni og þægilegt andrúmsloft á
meðal manna.
Eftir tónleikana fórum við á næt-
urklúbbinn 1st Avenue (í eigu Prince
og kemur fram í Purple Rain) þar
sem Sykurmolarnir spiluðu einhvern
tíma í gamla dag og forláta sólgler-
augum Einars var stolið á.
Við hittum Prince sem skoraði á
hópinn í körfubolta heima hjá sér. Sá
stutti var ótrúlega góður í boltanum
en úrslit urðu heimamenn að burst-
uðu okkur 20 á móti 9 en það lið vann
sem komst fyrst upp í 20.
Leiðinlegur endir á annars frá-
bæru kvöldi en til að enginn yrði
svekktur var okkur svo boðið upp á
pönnukökur eftir leikinn.
Ghostigital Curver og Einar Örn í Fine Line Café í Minneapolis.
Skeyti frá
Minneapolis