Morgunblaðið - 05.10.2006, Blaðsíða 39

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 5. OKTÓBER 2006 39
UMFERÐARÖRYGGI
Í FYRRI greinum var rætt um
umferðarlöggjöfina svo og markmið-
asetningar yfirvalda í umferð-
armálum og eftirfylgni við hana. Hér
verður sjónum beint að refsingum og
reynt að leita uppi hvort þær séu í
samræmi við markmiðasetningu yf-
irvalda, að því gefnu að viðurlög hafi
áhrif á hegðan fólks í umferðinni.
Eins og vikið hefur verið að áður
þá er fjöldi reglu-
gerða settur með
umferðarlögum.
Meðal þeirra má
nefna reglugerð
um sektir og önn-
ur viðurlög við
umferð-
arlagabrotum nr.
575/2001 og
reglugerð um
ökuferilsskrá og
punktakerfi nr.
438/1998. Báðar þessar reglugerðir
skipta máli þegar kemur að því að
koma lögum yfir þá sem brjóta af sér
í umferðinni á skilvirkan og fljótleg-
an hátt. Fjöldi umferðarlagabrota er
svo mikill að mjög alvarlegt ástand
myndi skapast í núverandi dómskerfi
ef fara þyrfti með hvert og eitt mál
fyrir dómstóla. Því er heimild í lögum
um meðferð opinberra mála nr. 19/
1991 að afgreiða tiltekin mál með lög-
reglustjórasátt þar sem sakborningi
er boðið að greiða sekt og þar sem
það á við að fá punkt, einn eða fleiri
eftir eðli brots, í ökuferil sinn.
Flestum málum lýkur
með lögreglustjórasátt
Sáttir sem lögreglustjóri býður
eru tvenns konar; sektarboð vegna
brota sem ekki færast á sakaskrá og
sektargerð sem er vegna alvarlegri
brota sem fara almennt á sakaskrá.
Sakborningur sem ekki fellst á lög-
reglustjórasátt á ávallt þann mögu-
leika að verja mál sitt fyrir dóm-
stólum sætti hann sig ekki við
sáttarboðið. Því er kerfið í senn
hugsað til að vera skilvirkt en samt
þannig að ekki er gengið á grundvall-
armannréttindi sem hlutlausir dóm-
stólar tryggja en þangað getur kærð-
ur maður alltaf leitað vilji hann ekki
una niðurstöðu í lögreglustjórasátt.
Í tölfræðiupplýsingum Rík-
issaksóknara fyrir árið 2004 kemur
fram að útsendur fjöldi sektarboða
vegna umferðarlagabrota var 35.719.
Sektargerðir, hinn alvarlegri hluti
lögreglustjórasáttanna, vegna um-
ferðarlagabrota voru hins vegar
2.137 (1), þar af um þriðjungur vegna
ölvunarakstursbrota. Sektarfjárhæð
er ákveðin í áðurnefndri „sekt-
arreglugerð“ og einnig kemur fram í
„punktareglugerðinni“ hvort og þá
hversu margir ökuferilspunktar
skrást í ökuferil sakborningsins. Við
skoðun á þessum úrræðum sem
ákveðin hafa verið með reglugerðum
vakna ýmsar spurningar. Ef þær eru
skoðaðar í samhengi við umferðarör-
yggismarkmið yfirvalda og ábend-
inga RNU kemur í ljós að ef sektum
er ætlað að fylgja eftir öryggismark-
miðum stjórnvalda í umferð-
armálum, sem hlýtur að vera eitt af
meginmarkmiðunum, þá þarf að
hugsa sektarfjárhæðir við ýmsum
brotum alveg upp nýtt.
Sektarfjárhæðir, tíðni brota
og hætta sem af þeim stafar
Það hefur verið rótgróið í okkar
menningu að menn eigi ekki að kom-
ast óvíttir frá því að brjóta reglur
samfélagsins. Með refsingum vill
þjóðfélagið segja við hinn brotlega að
framganga hans gagnvart samborg-
urunum sé ekki liðin. Réttlætiskennd
almennings og öryggi skiptir ekki
hvað minnstu máli. Úrræðin eru að-
allega sektir og fangelsi í versta falli
en einnig réttindamissir þegar refsi-
kenndum viðurlögum er beitt eins og
stundum (of sjaldan?) í umferð-
armálum. Reynslan sýnir að refs-
ingar þróast og breytast yfirleitt
hægt og dómstólar taka sjaldan u-
beygjur eða stór stökk í beitingu við-
urlaga.
Hugsanlega á hið sama við um
sektarfjárhæðir og það sem kom
fram hjá hr. Karli Sigurbjörnssyni
biskup nýlega er hann var að leggja
út af dæmisögunni um fátæku ekkj-
una. Hann sagði frá því að þegar
menn gæfu til góðgerðarmála þá ætti
að gefa svo menn „fyndu fyrir því að
þeir hefðu gefið“. Það er ljóst að þeir
sem eiga næga fjármuni finna ekkert
fyrir því að gefa tíuþúsundkall til
hjálpar bágstöddum svo samlíkingin
sé tekin áfram og að sama skapi
skiptir það þá jafnlitlu er þeir þurfa
að greiða sekt fyrir brot í umferðinni
upp á sömu fjárhæð. Á sama tíma
getur hvort tveggja skipt þann sem
lítið hefur á milli handanna stórmáli.
Sektarfjárhæðir fyrir umferð-
arlagabrot teljast ekki mjög háar hér
á landi. Algengar sektarfjárhæðir
eru 5–15 þúsund krónur en í sumum
brotum fer sektin stighækkandi í
samræmi við alvarleikann (t.d. hraði,
ölvunarástand). Hæstu sektir sem
sjást í sektarreglugerðinni (80–100
þúsund) eru vegna ölvunaraksturs og
aksturs þar sem ökumaður hefur
verið sviptur ökuréttindum en einnig
vegna brota sem tengjast aksturs- og
hvíldartíma o.fl.
Samræmi milli sektarfjárhæðar og
þeirrar hættu eða óhagræðis sem af
brotinu stafar fyrir aðra er ekki alltaf
auðséð. Ágætt dæmi um þetta er
sektin fyrir að aka með of háan farm
og valda þannig hættu t.d. undir
mannvirkjum og inni í jarðgöngum
en slík brot hafa verið nokkuð í um-
ræðunni. Þessi brot eru heimfærð
undir 75. gr. umfl. og varða skv. sekt-
arreglugerð 10.000 króna sekt (eng-
inn punktur í ökuferil!). Ef sakborn-
ingur greiðir sektina innan 30 daga
fær hann 25% afslátt og greiðir því
kr. 7.500 og „málið er dautt“. Vænt-
anlega greiðir tryggingafélag öku-
tækisins skaðabætur vegna tjóns ef
um slíkt er að ræða nema sýnt verði
fram á stórfellt gáleysi. Til viðbótar
þessu má nefna að alkunna er (í það
minnsta innan lögreglunnar og hjá
eftirlitsmönnum Vegagerðarinnar)
að slík brot atvinnubílstjóra eru oft
framin að áeggjan vinnuveitenda
sem greiða sektina fyrir ökumann.
Ef við tökum ímyndað dæmi um öku-
mann sem ekur flutningabíl fulllest-
uðum og of hátt hlöðnum undir ör-
yggisbita í jarðgöngum og stoppar
þannig umferð, tefur og truflar
marga og veldur hættu og tjóni þá er
ekki útilokað að honum verði boðið
að ljúka málinu með greiðslu sektar
(10.000) og það er heldur ekki úti-
lokað að vinnuveitandinn greiði sekt-
ina fyrir hann!
Fleiri atriði vekja sérstaka athygli
þegar sektarfjárhæðir eins og þeim
er lýst í sektarreglugerðinni eru
skoðaðar. Sektin fyrir að vera ekki
með bílbelti (öryggisbelti) kr. 5.000 –
og einn punktur í ökuferil. Í
skýrslum RNU hefur ítrekað komið
fram að notkunarleysi á bílbeltum er
alvarlegt vandamál og ef ökumenn
notuðu ætíð bílbelti væri hægt að
koma í veg fyrir nokkur banaslys á
hverju ári og fækka alvarlega slös-
uðum. Hvatinn til að fara að lögum
og vernda þannig sjálfan sig um leið
er ekki inni í þeirri hugsun sem birt-
ist í sektarreglugerðinni um þetta
brot og á það við um fleiri.
Nefna má fleiri dæmi og mjög
nærtækt er að taka hættulegan ná-
lægðarakstur sem kostar samfélagið
stórar fjárhæðir árlega. Samkvæmt
upplýsingum frá tryggingafélögum
(Sjóvá-Almennar gáfu tölulegar upp-
lýsingar) eru aftanákeyrslur vegna
nálægðaraksturs einn af stærstu út-
gjaldaliðum tryggingafélaganna þeg-
ar kemur að bótum vegna ökutækja-
tjóna. Þau eru einnig mjög
kostnaðarsöm vegna líkamstjóna.
Lausleg könnun á tölfræði hjá lög-
reglunni sýnir að þessi brot eru mjög
sjaldséð í kæruskrám, þ.e. að kært sé
fyrir nálægðarakstur og undirrit-
uðum er aðeins kunnugt um fá tilvik.
Viðurlög við þessu algenga broti skv.
sektarreglugerð eru kr. 5.000. Hér
vantar sannanlega samræmi. Hjá
þeim þjóðum sem við berum okkur
helst saman, við þ.e. hinum Norð-
urlandaþjóðunum, hafa menn hugsað
viðurlög við þessu broti á annan hátt.
Þar eru skilgreind ákveðin mörk í því
sem kalla má nálægðarakstur og rof
á þeim (nálægð í sekúndum eða brot-
um úr sekúndum sem tekur að fara
þá vegalengd sem er milli bílanna)
varða háum sektum og í sumum til-
fellum sviptingu ökuréttar um lengri
eða skemmri tíma, sérstaklega ef
stór ökutæki eiga í hlut.
Umræða um refsingar við umferð-
arlagabrotum hefur ekki farið mjög
hátt hér á landi. Kann að vera að ekki
sé vilji til að ræða þær í samfélaginu.
Þau viðurlög sem eru við umferð-
arlagabrotum hér á Íslandi, bæði þau
sem dæmd eru í dómsölunum (mikill
minnihluti mála) og þau sem afgreidd
eru með lögreglustjórasátt eins og
áður er rakið, hafa þróast en þrátt
fyrir það gætir ákveðinnar kyrr-
stöðu. Það er helst ef til koma nýir
brotaflokkar umferðarmála (t.d. brot
á reglum um aksturs- og hvíld-
artíma) að þar sjást viðurlög sem
skera sig úr.
Samanburður við hinar
Norðurlandaþjóðirnar
En hvernig skyldi málum vera
háttað í nágrannalöndunum? Fyrir
liggur að „refsipólitíkin“ í umferð-
armálunum þegar kemur að hættu-
brotum er önnur hjá frændum okkar
á Norðurlöndunum. Trúlega hafa
Norðmenn gengið tiltölulega langt í
refsingum þegar kemur að brotum
sem eru sérstök ógnun við umferð-
aröryggið eins og t.d. ölvunarakstri.
Þar er beitt bæði sektum og fangelsi
sem er óskilorðsbundið ef áfeng-
ismagn fer yfir 1,5 prómill. Sekt-
argreiðslur eru tekjutengdar og mið-
ast við ein og hálf mánaðarlaun en þó
aldrei minna en kr. 10.000 nkr. (u.þ.b.
107.000 íkr.) fyrir ölvunarakst-
ursbrot. Til skýringar þessu má
rekja frétt sem sögð var af manni í
norska dagblaðinu Dalane Tidende
hinn 8. júní sl. Þar er greint frá því að
52 ára gamall Norðmaður sem ók af
stað frá bílastæðahúsi að morgni
dags eftir gleðskap kvöldið áður var
stöðvaður af lögreglu og færður í
rannsókn. Hann reyndist vera með
0,62 prómill alkóhóls í blóðinu. Sam-
kvæmt blaðafréttinni var maðurinn
dæmdur í fangelsisvist í 18 daga
(væntanlega skilorðsbundið) og til
greiðslu sektar að fjárhæð nkr 60.000
(tæplega kr. 700 þús. íslenskar m.v.
gengi í byrjun september). Hann var
einnig sviptur ökurétti í sex mánuði.
Fram kemur í fréttinni að til grund-
vallar sektinni séu lögð mánaðalaun
hans, margfölduð með 1,5!
Til samanburðar skal nefnt að skv.
ísl. sektarreglugerðinni varðar akst-
ur með 0,62 prómill í blóðinu sekt að
fjárhæð kr. 50.000 (37.500 ef greitt er
innan 30 daga) og sviptingu öku-
réttar í fjóra mánuði (hér er ekki lagt
mat á hver viðurlögin yrðu ef málið
hefði farið fyrir dómstóla né heldur
ef um ítrekun væri að ræða). Hér
munar allnokkru á viðurlögum milli
frændþjóðanna fyrir samskonar brot
eða u.þ.b. 14-falt í fjármunum talið.
Fara þarf nokkru hærra upp skalann
í prómillum talið til að eiga vísa fang-
elsisvist hér á landi fyrir ölvunar-
akstursbrot, í það minnsta þegar
ekki er um ítrekunarbrot að ræða.
Tekið skal fram að skilgreining ölv-
unarakstursmarka er ekki hin sama
hér á landi og í Noregi.
Danir, sem hafa haft það orð á sér
að hafa meira umburðarlyndi við ölv-
unarakstursbrotum, hafa nýlega
(2004) endurskoðað viðurlög þar í
landi við þeim og akstri þar sem öku-
menn aka sviptir ökurétti. Þar er
beitt viðlíka aðferðafræði og nefnd er
í dæminu hér að framan, að mán-
aðarlaun eru lögð til grundvallar sekt
þótt annarri aðferðafræði sé beitt. Í
lægri mörkum, 0,51–2,0 prómill, er
sektin skilgrein sem ein mán-
aðarlaun margfölduð með tölunni
sem kemur út úr áfengismælingunni
þannig að sá sem er með 1,20 prómill
í blóðinu greiðir mánaðarlaunin
margfölduð með 1,2. Þá hafa Danir
einnig hert fangelsisrefsingar við
ölvunarakstursbrotum og gert yf-
irvöldum fært að leggja hald á öku-
tæki síbrotamanna á þessu sviði.
Þegar borin eru saman viðurlög í
Noregi og Danmörku er rétt að hafa
það í huga að Norðmenn ganga mun
lengra en Danir því þeir miða við
brúttólaun en Danir við nettólaun.
Svíar og Finnar hafa sambærilega
hugsun í ákvörðun viðurlaga í til-
teknum umferðarlagabrotum en ekki
verður farið nánar út í það hér.
Af því að mikil umræða hefur verið
um háar tekjur tiltekinna ein-
staklinga í íslensku samfélagi að und-
anförnu væri freistandi að heimfæra
norska dæmið hér að framan til ís-
lensks veruleika. Ef NN forstjóri
(einn af topp tíu-listanum í Frjálsri
verslun) hefði verið staðinn að þessu
sama broti og Norðmaðurinn í dæm-
inu hér að framan þá hefði slíkur með
15 milljónir í mánaðarlaun þurft að
greina 22,5 milljónir í sekt fyrir brot-
ið. Auk skilorðsbundins fangelsis og
réttindamissis. Ef málið væri hins
vegar heimfært upp á afgreiðslu-
mann í hlutastarfi sem vinnur með
skóla og hefur 96 þúsund á mánuði
hefði sá þurft að greiða liðlega 130
þúsund. Þarna myndu einhverjir
segja að refsingar hefðu verið sniðn-
ar að bæði sanngirnissjónarmiðum
og að þær snertu fólk jafnt.
Það er spurning hvort refsipólitík
af þessu tagi hrifi hér á landi. Frægt
varð dæmið fyrir nokkrum árum er
einn af toppunum hjá finnska stór-
fyrirtækinu Nokia var staðinn að
hraðakstri í heimalandi sínu svo úr
varð blaðamál. Hann þurfti að greiða
ein mánaðarlaun í sekt. Gárungarnir
sögðu að sú fjárhæð hefði farið ná-
lægt því að rétta við hallann á
finnska ríkiskassanum það árið!
Sættir Lögreglustjóri býður upp á tvenns konar sáttir; sektarboð vegna brota sem ekki færast á sakaskrá og sektargerð vegna alvarlegri brota sem fara almennt á sakaskrá.
Refsingar fyrir umferðarlagabrot
Höfundur er yfirlögregluþjónn í Lög-
regluskóla ríkisins og hefur um árabil
komið að ráðgjöf og fræðslu um um-
ferðaröryggismál innan lögreglunnar
og utan.
Eftir Eirík Hrein Helgason
Vakin er athygli á að hver lögreglustjórasátt
getur verið út af fleiri en einu broti
Eiríkur Hreinn
Helgason
Morgunblaðið/Eggert
Í umferðinni Fjöldi umferð-
arlagabrota er svo mikill að alvar-
legt ástand myndi skapast ef hvert
mál færi fyrir dómstóla.