Birtingur - 01.12.1955, Blaðsíða 17

og þroskaða ljóðlist. 1 Suðurameríku hafa
bókmenntirnar lengi svarið sig í ætt við bók-
menntir frakka og ítala, en fjallað þó um
mjög sérstæð efni á sjálfstæðan hátt. Einkum
eftir sigur fasismans á Spáni hefur tekið að
kveða að verkum spænskumælandi höfunda í
lýðveldunum handan hafsins.
1 Suðurameríku eru kostulegar andstæður:
nýtízku stórborgir og hálf- eða algerðar hita-
beltisauðnir; siðmenning á háu stigi við
strendurnar, lítt könnuð landsvæði efra; fá-
menn menntastétt og fjölmennur öreigalýð-
ur, sem vart er læs né skrifandi; hálfgert ný-
lendusnið á hagnýtingu náttúruauðlindanna
(sem eru að miklu leyti í höndum erlendra
aðila) og vísir að lýðræðislegri skipan í
stjórnmálum, fjárhags- og félagsmálum. Til-
finnanlegust er ágengni Bandaríkja,
kverkatak þeirra á efnahagslífinu og stjórn-
málaítök sem því fylgja. Hinar fjölmörgu
byltingar eru (að því leyti sem ekki er um
að ræða hreina valdastreitu innlendra aðila)
oftast raunalega vanmáttugar tilraunir til að
efla sjálfstæði þjóðanna og hindra gróða-
makk innlendra og erlendra f járplógsmanna.
Bókmenntirnar láta mjög til sín taka í þessari
baráttu, sem er jafnframt átök tveggja ó-
sættanlegra menningarhátta, og rithöfund-
arnir eru alltaf málsvarar alþýðu gegn yfir-
stéttinni. Þetta er skýringin á því hve rauð-
litar bókmenntirnar oft eru: það er mótleik-
ur gegn hinum bandaríska kapítalisma.
Ljóðlistin í Suðurameríku
hefur lengi stefnt mjög í ný-
tízkuhorf. Hún er farin að
bera af bandarískri ljóðlist
að gildi og áhrifum. Einkum
hefur Chile alið óviðjafnan-
lega brautryð jendur í ljóðlist:
tilfinningaskáldið Gabriele
Mistral, byltingarsinnann
Pablo Neruda, „alheims-
myndasmiðinn“ Huidobro og hinn marxiska
spámann Pablo de Roltha, svo aðeins só
minnzt á þá merkustu.
Neruda — jafnoki García Lorca að dýpt
og enn víðfeðmari — hóf ungur að yrkja í
anda súrrealismans, en á persónulegan hátt
og sérstæðu táknmáli. Hann yrkir af ástríðu-
þunga um dauðann sem vofir yfir mönnun-
um, þjóðfélaginu, já jafnvel hlutumun. Þetta
var á forbyltingarskeiði hans, tíma hinna
óvirku ástríðna, áður en hann fór að líta á
ljóð sín sem merki um sjúkleika kapítalism-
ans. Síðar skipaði hann sér í fylkingarbrjóst
byltingarskálda og tók að yrkja sögukvæði
eins og t. d. hið volduga verk „Canto Gen-
eral“, þar sem hann kveður um allt megin-
landið, landfræði þess, sögu og þjóðfélagsátök.
Sár lífsreynsla, svo sem útlegð hans vegna
ofsókna fasista, hefur kveikt hjá Neruda eld-
heita trú sem þekkir engar efasemdir. Hann
lítur á kommúnismann — sem í Bandaríkj-
um er fordæmdur og ofsóttur — sem einu
von Ameríku, það afl er muni sameina og
leysa þjóðir alls meginlandsins, frá Chile til
Alaska, undan hvers konar áþján. Enginn ber
brigður á það, að hann hafi haldið einurð
sinni og sjálfstæði í listinni. I hinni umfangs-
miklu ljóðlist hans sameinast fágaðar ytri
nákvæmnislýsingar innri tilfinningu fyrir
úthafslegri ólgu mannlífsins. Það er Neruda
sem lætur skáldskapinn vera Ijós á jörðu,
svo að glögglega má sjá í björtu skini þess
þátt náttúruauðlindanna og hins vinnandi
fjölda í voldugustu átökum aldarinnar.
Hinn nýlátni Huidobro var takmarkaðri
þrátt fyrir mikið hugarflug. Hann yrkir eins
umbúðalaust og hugsazt getur, og orðin
streyma létt og leikandi. Hann lagði rækt við
barnalegan tjáningarmáta, var í senn gáska-
fullur og hátíðlegur, hjarðpípa í fjöllunum.
í mjög einkalegum heimi, þar sem skammt er
milli stjörnu og fisks, eldfjalls og vindils,
15