Freyr - 01.03.1981, Blaðsíða 29

Sveinn Bjarnason Hvannstóði,
Borgarfirði eystra:
Riðuveiki í Borgarfirði
Hér í Borgarfirði urðu menn fyrst varir við riðuveika kind
árið 1969. Þrátt fyrir mikla eftirgrennslan hefur ekki verið
hœgt að finna á hvern hátt riðan hefur borist hingað í
hreppinn. Hér ber meira á kláðaeinkennum og fleirafé sem
tekur veikina en víða annars staðar.
í Borgarfirði hafa orðið miklar
breytingar á allri meðferð á fé, frá
því að vera beitt allan veturinn og
liggja oft úti og flestallar ær báru í
girðingum eða út um hagann. En
nú er víðast allt fé tekið á hús í
fyrstu snjóum og lítið beitt og flest
ber í húsi og því gefið þar til gróður
er kominn. í flestum tilfellum hafa
það verið ein eða tvær ær sem hafa
veikst fyrst á bæ og fáar næstu árin.
Svo á fjórða til fimmta ári hefur
veikin færst í aukana og jafnvel
náð hámarki næstu ár og farið svo
að draga úr henni og á sumum
bæjum erhún í mikilli rénun. Þóer
einn bær, sem sker sig alveg úr,
Höfn; Þar kom veikin upp 1974 og
hafa ekki farið þar úr riðu nema
ein og tvær kindur á ári þar til í
fyrra að fóru þrjár eða fjórar. í
Höfn hafa flestar ær borið úti, í
girðingu við fjárhúsin, nema vorið
1979, þá báru allar ær í húsi.
Bændur brugðust misjafnlega við
þegar riða kom upp í fénu. Sumir
slátruðu því strax þegar örugg
einkenni sáust en aðrir ekki og
reyndu að halda lífinu í ánum sem
lengst til að fá úr þeim lömbin og
sumir settu á lömb undan rið-
uveikum ám. Hjá þessum bændum
hafa orðið mest afföll af völdum
veikinnar.
Árið 1978 samþykkti hrepps-
nefnd Borgarfjarðarhrepps að
kjósa þrjá menn til að fara um
hreppinn og skoða fé hjá bændum
og taka úr riðuveikt fé og slátra því
og grafa. Riðunefndin starfar
undir umsjón héraðsdýralæknis.
Að höfðu samráði við Sauðfjárv-
eikivarnir var ákveðið að farnar
skyldu þrjár ferðir á vetri og stæði
hreppurinn undir þeim kostnaði
en ríkið greiddi bætur fyrir hverja
riðuveika kind sem slátrað yrði.
Nú er þessi nefnd búin að starfa í
rúm tvö ár og byrjar strax í fyrstu
réttum og tekur það fé sem kemur
af fjalli með riðueinkenni og slátr-
ar því og grefur. Síðan taka bænd-
ur frá það sem þeir sjá á og reynir
riðunefndin að sækja það til þeirra
einu sinni í mánuði. Petta fé er allt
fært á skýrslu, sem send er
Sauðfjárveikivörnum.
Drepið hefur verið á niðurskurð
og fjárskipti, sem vænlega leið í
baráttunni við riðuna. Bændur í
Borgarfirði eru mótfallnir niður-
skurði sauðfjár í Borgarfirði. Mér
finnst of mörgum spurningum
ósvarað til að hægt sé að fara út í
niðurskurð og fjárskipti í stórum
stíl, en hitt gagnrýni ég ekki þó
reynd séu fjárskipti á einum og
einum bæ þegar riða kemur upp á
stórum mikið einangruðum svæð-
um eins og t. d. á Brú á Jökuldal
1978. Hvað er vitað að riðan lifi
lengi utan kindarinnar? Hvaðan er
öruggt að fá ósýkt fé? Hvernig
berst riðan á milli staða þar sem
hún hefur ekki borist með fé? Nú
hefur tvo síðustu áratugina borist
riða um langa vegu á marga bæi
víðsvegar um landið, sem ekki er
hægt að rekja til fjárflutninga. Það
hefur verið giskað á að hingað til
Austurlands hafi hún borist með
fuglum utanlands frá. Hvernig
væri að fá fugla með hana eftir
fjárskipti?
Vorið 1962 fæddist grátt hrút-
lamb að Borg í Njarðvík. Um
haustið var það keypt að Geitavík
og skírt Brandur. í Geitavík var
búið að stunda fjárrækt um mörg
undanfarin ár og selja þaðan
marga fjárhrúta. Vorið eftir fædd-
ust lömb undan Brandi og kom þá í
Ijós að hann var hreingrár og um
haustið voru settar á undan honum
gimbrar, sem fóðruðust óvenju vel
og fæddu falleg lömb veturgamlar
og mjólkuðu þeim vel. Er ekki að
orðlengja það að þessi grái hrútur
varð einn besti ærfaðir, sem hér
hefur verið, enda stigahæsti hrútur
í fjárræktarfélögum innan Búnað-
arsambands Austurlands. Hrútar
útaf honum fóru á nær alla bæi í
sveitinni. Þegar riða kom í hrepp-
inn þá reyndist þetta fé mjög næmt
fyrir henni. Hér í Hvannstóði voru
fimm hrútar útaf Brandi og um
40% af fénu þegar flest var. Hér
urðum við fyrst varir við riðu
veturinn 1973—74. Þá fara tvær
ær, báðar útaf Brandi, og þegar
þrjátíu voru farnar voru allar nema
ein útaf honum. Það virtist svo á
meðan lítið smit var í hjörðinni að
það veiktist ekki annað. Nú er búið
FREYR — 189