Sveitarstjórnarmál - 01.03.1998, Qupperneq 8

FORUSTUGREIN
Sveitarstjórnarstigið á tímamótum
Á síðastliðnum árum hefur átt sér stað meiri breyting á
skipan sveitarstjómarstigsins heldur en nokkurn tímann
áður í sögu íslenskra sveitarfélaga. Frá árinu 1990 hefur
sveitarfélögum fækkað úr 204 í 124 miðað við lok yfir-
standandi kjörtímabils sveitarstjórna. Þegar hrepparnir
voru fyrst taldir á fslandi árið 1703 voru þeir 163. Flest
urðu sveitarfélögin árið 1951 eða 229. Árið 1961 fækkaði
þeim í 228 og árið 1974 voru þau 224.
Þessi viðamikla sameining sveitarfélaga hefur í flestöll-
um tilfellum verið ákveðin í lýðræðislegri atkvæðagreiðslu
í hverju einstöku sveitarfélagi og allur undirbúningur og
framkvæmd verið í höndum heimamanna. Fordæmi fyrir
svo almennri sameiningu sveitarfélaga með lýðræðislegri
atkvæðagreiðslu meðal íbúanna er ekki að finna hjá öðrum
þjóðum. í nokkrum nágrannalöndum okkar, s.s. í Dan-
mörku og Svíþjóð, hefur ekki tekist að sameina sveitarfé-
lög með sama hætti og hér heldur hefur það verið gert í
kjölfar lagasetningar. Á landsþingi Sambands íslenskra
sveitarfélaga á Akureyri haustið 1994 var samþykkt álykt-
un þar sem lögð var áhersla á að unnið yrði að stækkun og
eflingu sveitarfélaga með lýðræðislegum hætti.
Samtímis fækkun og stækkun sveitarfélaganna á undan-
fömum árum hafa þau tekið við fleiri verkefnum og ber
þar hæst flutning alls reksturs grunnskólans til sveitarfé-
laganna hinn 1. ágúst 1996. Þar var stigið stærsta skref í
verkefnaflutningi frá ríki til sveitarfélaga frá upphafi.
Margir voru vantrúaðir á að rétt væri að stíga þetta skref
en óhætt er að fullyrða að í dag telja flestir að með þessum
flutningi hafi verið stigið ntikið gæfuspor fyrir grunnskól-
ann. Undir stjóm sveitarfélaganna er hafin ný framfara-
sókn í málefnum grunnskólans.
Aukinn verkefnaflutningur til sveitarfélaganna og al-
mennt meiri ábyrgð þeirra í hinni opinbem stjómsýslu hef-
ur ugglaust haft áhrif á stuðning sveitarstjómarmanna og
annarra íbúa sveitarfélaganna við sameiningu þeirra. Það
sem ræður þó ef til vill mestu nú um mikinn stuðning við
sameiningu sveitarfélaga er ástandið í byggðamálum víðs
vegar á landinu.
Til að treysta byggðina, skapa fjölbreytt atvinnutækifæri
og góða þjónustu, m.a. á sviði mennta-, félags- og heil-
brigðismála þarf sterk og öflug sveitarfélög. Þeirra hlut-
verk er fyrst og fremst að sinna margvíslegum lögbundn-
um verkefnum og ekki síður að skapa atvinnulífinu og
íbúunum eins góð skilyrði og kostur er hverju sinni og er
þar átt við ntargs konar þjónustu sem sveitarfélögin bera
ábyrgð á.
Efling byggðarinnar og árangursrík stefna í byggðamál-
unt í upphafi nýrrar aldar felst í stærri og sterkari sveitarfé-
lögum sem taka við fleiri verkefnum frá ríkinu en færa
samtímis ýmis önnur verkefni til félagasamtaka og ein-
staklinga. Aukin ábyrgð og völd sveitarfélaganna leysa
vissulega ekki ein sér þann vanda sem við er að fást víða á
landsbyggðinni en þau hafa hins vegar veigamiklu hlut-
verki að gegna á þeim umbyltingartímum sem framundan
eru. Öflug sveitarfélög eru hæfari til að veita nýja og betri
þjónustu, hagnýta margvíslega möguleika til frekari at-
vinnuuppbyggingar og reka markvissari stjórnsýslu. Þau
eiga að styðja og örva frumkvæði fyrirtækja og einstakl-
inga og í samvinnu við þessa aðila leggja grunn að enn
fjölbreyttara mannlífi.
Sveitarfélögin í landinu eru sterkt þjóðfélagsafl og hafa
miklar skyldur við íbúa sína. Þau verða jafnframt að sýna
fram á það í verkum sínum og ákvörðunum að þau standi
undir þeirri ábyrgð og þeim kröfum sem til þeirra em gerð-
ar. Styrkari staða sveitarfélaganna og aukin áhrif þeirra í
opinberri stjómsýslu landsins helst í hendur við þá stað-
reynd að sveitarfélögin hafa í 1000 ár verið lögbundnar
stjómsýslueiningar og rækt skyldur sínar eins og lög hafa
kveðið á um hverju sinni.
íslensk sveitarfélög, hreppamir, eiga sér ótrúlega merka
og sérstaka sögu. Það er ekki síst þess vegna sem ríkisvald-
ið og íbúar sveitarfélaganna treysta sveitarfélögum til að
takast á við þau erfiðu verkefni sem framundan eru í
byggðamálum þjóðarinnar. Stærri og áhrifameiri sveitarfé-
lög munu hafa afgerandi áhrif á þá byggðarþróun sem
verður á næsta áratug og í upphafí nýrrar aldar. Samhliða
þessari þróun verður að efla samstöðu dreifbýlis og þétt-
býlis og ná sátt milli ríkis, sveitarfélaga og atvinnulífsins
um nýja stefnumörkun í byggðamálum sem tekur mið af
bættum samgöngum, gjörbreyttri upplýsingatækni og nýrri
skipan sveitarfélaga í landinu.
Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson
2