Morgunblaðið - 01.09.2017, Blaðsíða 32

32 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 1. SEPTEMBER 2017
LAUGAVEGI 24 - 101 REYKJAVÍK
SÍMI: 552 0800
SKIPAGÖTU 7 - 600 AKUREYRI
SÍMI: 462 4646
GENUINE SINCE 1937
SVIÐSLJÓS
Stefán E. Stefánsson
ses@mbl.is
Til eru menn sem valda miklum deil-
um og fjaðrafoki í lifanda lífi. Þeir eru
hins vegar færri sem halda áfram að
hrista upp í samfélaginu þegar þeir
eru gengnir á vit feðra sinna. Mar-
teinn Lúther fyllir ábyggilega síðar-
nefnda hópinn því þótt hann hafi sett
Evrópu á annan endann á öðrum og
þriðja áratug sextándu aldar þá held-
ur hann áfram að hreyfa við fólki víða
um heim og síst hafa þau sýnilegu
áhrif minnkað nú þegar þess er
minnst að slétt 500 ár eru liðin frá því
að hann skundaði upp að dyrum Hall-
arkirkjunnar í Wittenberg 31. októ-
ber 1517. Þar negldi hann upp skjal
sem hafði að geyma harkalega, en
réttmæta gagnrýni á Rómarkirkj-
una. Var hún sett fram í 95 greinum
og er almennt talið að þessi gjörn-
ingur ágústínamunksins hafi hrundið
af stað þeirri miklu trúarbyltingu
sem almennt er nefnd siðbótin.
Lúther og leikfangasmiðurinn
Það vekur ekki síst athygli með
hvaða hætti Lúther heldur áfram að
hafa áhrif. Mörg augljós dæmi mætti
nefna þar um. Þessi víðfeðmu áhrif
hafa orðið til þess að margir minnast
fyrrnefndra tímamóta nú og á það við
um stjórnvöld, kirkjur, félagasamtök
af ýmsum toga og einnig fyrirtæki.
Það á m.a. við um þýska fyrirtækið
Brandstätter Group. Fáir Íslend-
ingar kannast við fyrirtækið þegar á
það er minnst en það má líklega full-
yrða að sérhver íbúi landsins kannist
við vörulínuna sem þetta fyrirtæki
setti á markað árið 1974. Hlaut hún
nafnið Playmobil og er einhver
þekktasta leikfangalína heims.
Árið 2015, tveimur árum fyrir sið-
bótarafmælið mikla, leitaði lútherska
kirkjan í Bavaríu, í samstarfi við
ferðamálaráð Þýskalands og Nürn-
bergs, til Brandstätter og óskaði eftir
því við fyrirtækið að það tæki til
framleiðslu plastfígúru sem aug-
ljóslega mætti tengja minningu Mar-
teins Lúthers. Var markið sett við 34
þúsund eintök enda óvíst hverjar við-
tökur yrðu. Hún er í hinni klassísku
stærð, um 7,5 sentímetrar á hæð, og
holningin og andlitið ekki frábrugðið
flestum öðrum úr ranni fyrirtækisins.
Það er hins vegar hatturinn, skikkj-
an, vígalegar manshetturnar, fjað-
urpenninn og Biblían sem undir-
strika svo ekki verður um villst að
þarna fer siðbótarmaðurinn sjálfur.
Gengur fígúran almennt undir heit-
inu „Litli-Lúther“.
Hreint ótrúlegar viðtökur
Það kom öllum að óvörum, ekki síst
forsvarsmönnum Playmobil, að þrem-
ur sólarhringum eftir að Marteinn var
settur í sölu var hvert einasta eintak
selt. Aldrei fyrr í sögu Brandstätter
Group hafði nokkur fígúra úr fram-
leiðslulínunni selst jafn hratt. Að vísu
hafði fyrirtækið einhverjum árum fyrr
sent frá sér fígúru í minningu Al-
brechts Dürer (1471-1528), sem selst
hafði í fleiri eintökum, 80.000. Eintök-
in höfðu þó mallað út úr verslunum yf-
ir þriggja ára tímabil en ekki á þrem-
ur sólarhringum eins og átti við í
tilviki Lúthers.
Forstjóri fyrirtækisins brást hins
vegar skjótt við þegar vinsældir
Litla-Lúthers urðu ljósar og skipaði
starfsmönnum sínum í leikfanga-
verksmiðjunni á Möltu að setja fram-
leiðsluna á Lúther í gang að nýju.
Nú, tveimur árum síðar, þegar stytt-
ist í að afmælishátíðin nái hámarki
31. október næstkomandi, hefur fyr-
irtækið rennt út úr verksmiðjum sín-
um einni milljón eintaka af karlinum
og því er fyrir löngu orðið ljóst að
Lúther er langvinsælasti „karlinn“
sem fyrirtækið hefur nokkru sinni
komið á markað. Hefur talsmaður
Brandstätter sagt að viðtökurnar séu
bæði „mikil ráðgáta og afar óvænt-
ar“. Segja gárungarnir að Lúther
hafi verið bænarsvar fyrirtækisins á
markaði.
Hefur „Litli Lúther“ verið í sölu í
Kirkjuhúsinu á Laugavegi og segir
Edda Möller, framkvæmdastjóri
þess, að viðtökurnar hér heima hafi
farið fram úr björtustu vonum. Eru
nokkur hundruð eintök seld nú þeg-
ar.
Sögufræðsla skiptir sköpum
Þegar vikuritið Newsweek fjallaði
um hinar miklu vinsældir Litla-
Lúthers leitaði það meðal annars við-
bragða hjá Astid Mühlmann, sem fer
fyrir stofnun á vegum þýska ríkisins
sem heldur utan um hátíðarhöldin í
tilefni siðbótarafmælisins. Sagði hún
að uppfræðsla kynni að liggja að baki
hinum miklu vinsældum. „Það er
töluverður áhugi á að kynna sér sögu
okkar. Foreldrar vilja tryggja að
börnin þeirra viti hver hann var þar
sem hann hafði svo mikil áhrif á það
hvernig samfélag í Evrópu þróaðist.“
Þá sagðist hún ánægð með viðtök-
urnar þar sem þær „sýndu að fólk
væri áhugasamt um söguna. Í aðra
röndina var Marteinn Lúther algjör-
lega venjulegur maður sem lifði á 16.
öldinni og trúði bæði á djöfla og norn-
ir og var hræddur við þau. Hann
deildi trú með meirihluta fólks þess
tíma. Á hinn bóginn hafði hann mjög
nútímalegar skoðanir. Hann trúði því
að hver einstaklingur ætti rétt á
menntun, einnig konur og stúlkur. Í
því ljósi var hann mikill 21. aldar
maður“, sagði Astid.
Einnig umdeildur í plasti
En líkt og fyrri daginn tekst Lúth-
er að valda usla. Þannig hafa tölu-
verðar deilur risið vegna framleiðslu
Litla-Lúthers. Eru þær komnar til
vegna þeirrar áletrunar sem finna
má á bókinni sem hann heldur á. Þar
stendur á vinstri síðu upp á þýska
tungu: „Bækur Gamla testament-
isins“, og neðan við þá áletrun stend-
ur skrifað, stórum stöfum: „END-
IR“. Á hægri síðunni stendur svo:
„Nýja testamentið. Þýtt af dr. Mar-
teini Lúther.“
Í júní í fyrra kvaddi sér hljóðs
maður að nafni Micha Brumlik. Hann
er virtur fyrrverandi prófessor í
menntavísindum við Háskólann í
Frankfurt og þungavigtarmaður í
gyðingasamfélagi Þýskalands. Full-
yrti hann í grein sem hann ritaði í
dagblaðið Tageszeitung að áletrunin
væri andgyðingleg. Spurði hann af
hverju orðið „Endir“ væri ritað með
svo áberandi hætti neðan við textann
sem vísaði til Gamla testamentisins?
„Guðfræðilega getur engin önnur
ástæða verið fyrir því en sú að líta
ætti á Gamla testamentið og gildi
þess svo að það hefði tekið enda og
verið skipt út.“
Sakaðir um gyðingahatur
Ítrekaði Brumlik í greininni að
Lúther hefði alið á gyðingahatri með
skrifum sínum og raunar fullyrti
hann einnig að munkurinn væri í
raun einn af þeim sem grundvallað
hefðu andgyðingleg viðhorf í sam-
tíma okkar. Um það er ekki deilt að
Lúther lagðist þungt orð til gyðinga í
mörgum skrifum sínum og hafa þau
orðið ásteytingarsteinn í samskiptum
trúarbragðanna tvennra.
Grein Brumlik vakti strax hörð
viðbrögð en þó var ljóst að allir sem
málinu tengdust sýndu því skilning
að áletrunin gæti valdið misskilningi
eins og það var kallað. Var því fljót-
lega tilkynnt að framleiðslunni yrði
breytt og frá því í mars síðastliðnum
er engan „endi“ að finna á vinstri síðu
bókarinnar sem Litli-Lúther heldur
á. Hefur það orðið til að stilla til frið-
ar um framleiðsluna.
Morgunblaðið/RAX
Vinsæll Lúther kemur úr verksmiðju Playmobil með fjaðurstaf í hendi og Biblíuþýðingu sína opna á mörkum Nýja og Gamla testamentisins. Heildarþýðing Lúthers á Biblíunni kom út árið 1534.
Milljón eintök seld af Lúther
 „Karlinn“ framleiddur í tilefni þess að 500 ár eru liðin frá siðbótinni  Playmobil hefur aldrei lent
í öðru eins  Útfærslan olli usla og nauðsynlegt reyndist að breyta henni  Ekkert lát er á sölunni