Morgunblaðið - 01.09.2017, Blaðsíða 86

86 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 1. SEPTEMBER 2017
N Ý F O R M
h ú s g a g n a v e r s l u n
Komið og skoðið úrvalið
Strandgötu 24 | 220 Hafnarfjörður | Sími 565 4100 | nyform.is
Klassísk gæða húsgögn
á góðu verði
Opið virka dag
a
11-18
laugardaga
11-15
og menninguna og það hvaða augum
það leit heiminn sem mótaðist eðli-
lega að miklu leyti af aðstæðum, um-
hverfi, landslagi og veðurfari. Í sög-
unni um sígaunafötin, sem er að finna
í bókinni, ræðir þú það einmitt hvort
fólk hafi tekið fleira með sér, fyrir-
bæri eins og huldufólk, tröll, risa og
álfa.
„Þegar fólk flyst búferlum flytur
það ekki bara líkamlega, heldur líka
tilfinningalega og sálrænt. Forfeður
mínir sem fluttust til Kanada þurftu
að glíma við mikla erfiðleika og það
var þeim mjög mikilvægt að halda
sem fastast í það sem þeir trúðu og
vissi. Vissulega þarf að aðlagast til að
lifa af en ef maður heldur ekki fast í
þætti sem tilheyra menningu manns
þá glatar maður sjálfum sér.
Þegar Íslendingarnir komu til
Manitoba var landnám nýhafið þar
og fólkið sem þar var fyrir flest frá
Stóra-Bretlandi, Englendingar,
Skotar og Írar. Þeir höfðu yfirleitt
byrjað á að setjast að í Ontario og
hagnast þar í viðskiptum og af land-
búnaði og mynduðu eigin menningu í
Manitoba. Íslendingarnir komu því
til staðar þar sem stöndugt fólk var
fyrir, sem skipti miklu máli á þeim
tíma þar sem það kostaði að minnsta
kosti 500-1.000 dali að hefja kornrækt
í Manitoba og Íslendingarnir áttu
ekkert fé.“
Leið til að sjá heiminn
„Flestir Bretarnir áttu sjóði og
gátu því komið sér fyrir á sléttunum,
þar sem auðveldara var að brjóta
land til ræktunar og þeir bjuggu
einnig að reynslu af kornrækt. Ís-
lendingarnir byrjuðu aftur á móti
með tvær hendur tómar, höfðu ekki
fé eða þekkingu á kornrækt, korn
hafði ekki verið ræktað á Íslandi frá
miðöldum. Þeir voru því ekki bara að
yfirgefa menningu sína og daglegt líf
heima á Íslandi heldur bjuggu þeir
ekki yfir þeirri þekkingu sem þurfti
til að koma sér fyrir á nýjum slóðum.
Þeir settust að á Nýja-Íslandi
vegna þess að þeir töldu að það gæti
verið sem líkast því að búa á Íslandi,
að þeir gætu verið með sauðfé og lif-
að á fiskveiðum á Winnipeg-vatni –
það væri næstum eins og að búa á Ís-
landi. Á þessum slóðum var aftur á
móti mikill skógur og erfiður við-
ureignar og að auki var vatnið ísi lagt
stóran hluta af árinu og þeir kunnu
ekki að stunda veiðar við slíkar að-
stæður. Þar varð því enginn fiskiðn-
aður, menn veiddu bara sér til matar,
en allt snerist um skógarhögg. Ís-
lendingarnir komu aftur á móti frá
landi þar sem engan skóg var að
finna og þeir þurftu að læra að búa í
skógi, læra skógarhögg og að vinna í
sögunarmyllu. Ég dáist að þeim og
mér verður oft hugsað til þess hve
erfitt það hefur verið að laga sig að
nýju samfélagi en missa þó ekki sjón-
ar á því hvaðan þeir komu og hverjir
þeir voru.
Þegar ég les um þau vandamál sem
þau þurftu að glíma við finnst mér
það kraftaverk að þau skuli hafa
komist af, en vissulega dóu margir.
Það var gríðarlega mikilvægt fyrir
þau að halda í trúna, sem víst má
kalla hjátrú en var leið til að sjá heim-
inn – þau urðu að hafa eitthvað til að
túlka það sem þau voru að ganga í
gegnum.“
Huldufólkssögur
eru vonarsögur
– Í sögunni Sígaunafötin nefnir þú
einmitt að huldufólk var alveg eins og
venjulegt fólk, „bara fallegra, yndis-
legra, betur klætt, bar af á allan
hátt“. Það er eins og spegill sem sýnir
okkur eins og við vildum vera.
„Í mínu grúski var ég alltaf að rek-
ast á frásagnir af því að fólk var að
deyja, það er allt fullt af óvæntum
dauðsföllum þegar ungt fólk sem ætti
að eiga langa ævi fyrir sér var að
deyja. Nútímalæknisfræði var ekki
til á þessum tíma, það var ekki búið
að finna upp sýklalyf og mataræði
var lélegt, sérstaklega fyrstu árin,
þannig að fólk var sífellt að horfast í
augu við dauðann, það var ekkert ör-
yggi. Það var því fróun í því að til
væri huldufólk sem lifði góðu lífi, ætti
ær og kýr og falleg föt og hesta. Fólk
verður að hafa von og huldufólks-
sögur eru vonarsögur: Svona gæti líf
okkar verið.“
– Þau íslensku áhrif sem greina má
í sögunum eru þá áhrif frá þeim sög-
um sem sagðar voru í baðstofum,
sögur alþýðunnar.
„Pabbi minn var veiðimaður á
Winnipeg-vatni, afi minn, langafi og
frændur mínir voru bara venjulegt
fólk og þegar ég ólst upp var Gimli
mjög lítill bær og Riverton enn
minni, það var mikil einangrun. Fólk
átti ekki bíla og þó að það hafi verið
rúta til Winnipeg eða lest þá fór fólk
ekki til borgarinnar. Þegar ég var í
áttunda bekk 1952 vann bekkurinn til
verðlauna sem voru ferð til Winnipeg
og ég var sá eini í hópnum sem komið
hafði til borgarinnar, enda átti ég afa
og ömmu sem bjuggu þar. Gimli og
allir bæirnir sem voru í Nýja-Íslandi
voru afskekktir og menn voru sjálf-
um sér nógir. Mjög margir töluðu
enn íslensku, flestir ættingjar mínir
töluðu enn íslensku, og flestir í bæn-
um voru skyldir og margir komu frá
sömu landshlutum, þeir voru ná-
grannar á Íslandi og líka nágrannar á
Nýja-Íslandi.“
Áhugi á menningu, sagnfræði
og stjórnmálum
– Eitt af því fyrsta sem maður
rekst á í sögu Nýja-Íslanda á
nítjándu öld er hve mikið var gefið út
á þeim slóðum, hve mörg tímarit og
bækur komu þar út og hve mikið líf
var í menningar- og stjórnmála-
umræðu.
„Þrátt fyrir einangrunina, fátækt-
ina og erfiðleikana sem mættu fólki
höfðu íslensku innflytjendurnir mik-
inn áhuga á menningu, sagnfræði og
stjórnmálum. Þeir tóku mikinn þátt í
samfélagsumræðum og urðu mjög
færir í stjórnmálastarfi sem var mjög
mikilvægt enda leiddi stjórnmála-
þátttakan til þess að samfélagið fékk
stuðning frá hinu opinbera. Þau sam-
bönd urðu meðal annars til þess að
þeim tókst að fá stjórnvöld til að
leggja járnbraut til Gimli og síðar til
Riverton og Arborg sem varð lífæð
þeirra borga.
Eitt af því merkilegasta við þetta
íslenska samfélag var hve mikil
áhersla var lögð á menntun. Fyrir ís-
lensku landnemunum var menntunin
leið til að komast til álna og byggðist
náttúrlega að miklu leyti á því að fólk
var læst og skrifandi og eitt það
fyrsta sem Íslendingar gerðu hér var
að byrja að gefa út dagblað. Ég hef
alltaf sagt að það að vera hluti af ís-
lensk-kanadísku samfélagi auðveldar
að vera rithöfundur vegna þess að
samfélagið veitir svo mikinn stuðn-
ing, því fólk er mjög stolt af bók-
menningu sinni.“
Sögur alþýðunnar
 Nýtt safn smásagna Willams Val-
gardson gefið út á íslensku  Undir
sterkum áhrifum af íslenskri sagnahefð
Ljósmynd/Janis O. Magnusson
Arfur Bill Valgardson: „Ég hef alltaf sagt að það að vera hluti af íslensk-kanadísku samfélagi auðveldar að vera rit-
höfundur vegna þess að samfélagið veitir svo mikinn stuðning, því fólk er mjög stolt af bókmenningu sinni.“
Ljósmynd/ Kristin Johnson
Landnemar Langafi og langamma Bills Valgardson, Ketill Valgardson, sem
fæddist í Kolgröfum í Eyrarsveit 1851 og lést 1945, og Soffía Sveinbjarnar-
dóttir, fædd í Stóru-Galtardalstungu, Staðarfellssókn, 1857 og lést 1938.
VIÐTAL
Árni Matthíasson
arnim@mbl.is
Ævintýri og sögur frá Nýja Íslandi
heitir ný bók eftir kanadíska rithöf-
undinn William D. Valgardson, sem
er einn af þekktustu rithöfundum
Kanada nú um stundir. Í bókinni er
úrval smásagna hans sem Böðvar
Guðmundsson hefur valið og þýtt.
Þetta er fjórða bókin eftir William,
eða Bill, eins og hann er jafnan kall-
aður, sem kemur út á íslensku. Smá-
sögur eftir hann hafa birst í safnritum
og tímaritum og bókunum Blóðrót,
sem kom út 1989, og Stúlkan með
Botticelli-andlitið, sem kom út 1995.
Barnabókin Thor, kom svo út 1996.
Íslensk þjóðsagnahefð
Bill Valgardson er af íslenskum
ættum, eins og ættarnafn hans ber
með sér, en afi hans, Ketill Valgarðs-
son, sem búsettur var á Snæfellsnesi,
settist að í Nýja Íslandi 1878. Faðir
Bills, Alfred H. Valgardson, var fiski-
maður og verkalýðsleiðtogi við
Winnipeg-vatn en móðir hans var af
írskum ættum. Bill hefur lýst því að í
uppvextinum hafi honum verið sagðar
sögur á ensku og íslensku jöfnum
höndum og í smásagnsafninu sem hér
um ræðir er einmitt iðulega vísað í ís-
lenska þjóðsagnahefð, þó að hún sé í
kanadísku samhengi. Í samtali við
Bill þar sem þýðingu Böðvars ber á
góma lýsir hann ánægju með þýð-
inguna enda kunni Böðvar ensku svo
vel „og er svo vel heima í ensk-
kanadísku samfélagi þannig að hann
þurfti ekkert að leita til mín“.
– Þú nefnir ensk-kanadískt sam-
félag, en þegar ég las sögurnar í bók-
inni þá fannst mér þær mjög íslensk-
ar að mörgu leyti.
„Já, það eru gríðarleg íslensk áhrif.
Ég er frá Gimli í Nýja-Íslandi og þeg-
ar ég var að alast upp var Gimli mjög
íslenskur bær og þaðan fékk ég áhrif
úr umhverfinu og úr samtölum og frá-
sögnum. Þegar ég var yngri sótti ég
líka námskeið hjá Haraldi Bessasyni
um Íslendingasögurnar og þegar
þetta safnast allt saman verður til
menning, ekki íslensk menning held-
ur íslensk-kanadísk menning sem
hefur mikil áhrif á það hvaða augum
ég lít lestur og skriftir og frásagnar-
máta og viðfangsefni.“
Huldufólk, tröll, risar og álfar
– Þegar fólk fluttist til Vesturheims
tók það eðlilega með sér tungumálið