Morgunblaðið - 01.09.2017, Síða 53

53
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 1. SEPTEMBER 2017
Þó Ísland sé í fremstu röð, sam-
kvæmt ýmsum mælikvörðum, má
gera enn betur. Framundan eru
margvíslegar áskoranir sem snúa
að umgjörð hagkerfisins, uppbygg-
ingu atvinnuvega og aðlögun að
tækniþróun svo dæmi séu tekin.
Samtök iðnaðarins eru reiðubúin
að leggja sín lóð á vogarskálarnar
og vinna að umbótum í íslensku
samfélagi.
Iðnaður er mjög umfangsmikill í
íslensku efnahagslífi með um þriðj-
ung landsframleiðslunnar. Íslenskur iðnaður
skapar 36% gjaldeyristekna þjóðarbúsins og
fimmta hvert starf verður til í fjölbreyttri starf-
semi á sviði framleiðslu-, mannvirkja- og hug-
verkaiðnaðar. Íslenskur iðnaður er því ein af lyk-
ilforsendum velmegunar í landinu. Innan
Samtaka iðnaðarins eru um 1.400 aðildarfyrir-
tæki sem starfa á ólíkum sviðum en sameinast
um einstök málefni sem eru iðnaðinum og þar
með landsmönnum öllum til framdráttar.
Samtök iðnaðarins leggja áherslu á fjórar
stoðir; menntun, nýsköpun, innviði og starfsum-
hverfi íslenskra iðnfyrirtækja. Umbætur á öllum
þessum sviðum gera það eftirsóknarverðara að
búa á Íslandi og leiða til aukinnar framleiðni og
hagsældar fyrir alla landsmenn. Samtök iðnaðar-
ins eru hreyfiafl í íslensku samfélagi sem vill
taka frumkvæði í mikilvægum málum sem varða
iðnaðinn í landinu og taka þátt í að leysa verkefni
með skapandi hætti og nýjum hugmyndum.
Nú þegar fjórða iðnbyltingin er hafin með sín-
um tækifærum og áskorunum er mikilvægt að
stilla saman strengi í þjóðfélaginu. Leggja þarf
áherslu á að efla iðn-, tækni- og raungreina-
menntun þar sem skortur er fyrirsjáanlegur á
starfsfólki með slíka menntun. Forritun er mál
21. aldarinnar og því mikilvægt að hún verði gerð
að skyldufagi í grunnskólum. Þar þarf sameigin-
legt átak atvinnulífs og stjórnvalda. Mennta-
kerfið okkar verður að aðlaga sig hratt að nýjum
veruleika þar sem starfskraftar framtíðarinnar
eru að mennta sig núna.
Samtök iðnaðarins hafa skýr markmið um að
Ísland standi jafnfætis þeim löndum sem standa
sig hvað best í nýsköpun í heim-
inum. Á þeim vettvangi eru mörg
tækifæri sem hægt er að nýta til að
bæta stöðu okkar. Á þessu sviði
verðum við að mæta alþjóðlegri
samkeppni um umgjörð nýsköp-
unar.
Sterkir innviðir eru forsenda þess
að atvinnulífið blómstri um allt land.
Það verður að tryggja öryggi og að-
gengi hvort sem litið er til sam-
gangna, fjarskipta, raforku eða
gagnatenginga. Á síðustu árum hef-
ur of lítið verið fjárfest í innviðum
og því brýnt að bæta þar úr. Til að styðja við hag-
vöxt næstu ára er nauðsynlegt að ráðast í veru-
lega uppbyggingu innviða landsins í samstarfi
hins opinbera og einkaaðila.
Stöðugt starfsumhverfi skiptir sköpum fyrir
atvinnulífið svo að áætlanir fram í tímann fái
staðist. Bæði regluverk og skattkerfi eiga að
vera einföld og skilvirk. Ein af helstu áskorunum
stjórnvalda er að auka stöðugleika. Mikilvægast
er að ráðast að rót vandans sem fólginn er í mikl-
um raunvaxtamun við útlönd og ætti að horfa til
þess við endurskoðun peningastefnu sem nú
stendur yfir. Eins þurfa stjórnvöld og Seðlabanki
að ganga í takt. Ríkisfjármál eiga að vera í takti
við hagsveiflurnar þegar sýna þarf aðhald á hag-
vaxtarskeiði og bæta í þegar hagkerfið dregst
saman.
Samtök iðnaðarins vilja eiga gott samstarf við
stjórnvöld um umbætur á öllum sviðum og leggja
sitt af mörkum. Sé tekist á við helstu áskoranir
með skapandi hætti, nýjum hugmyndum, kjarki
og metnaði mun Ísland áfram verða í fremstu
röð.
Eftir Sigurð Hannesson
» Samtök iðnaðarins vilja eiga
gott samstarf við stjórnvöld
um umbætur á öllum sviðum og
leggja sitt af mörkum.
Sigurður Hannesson
Höfundur er framkvæmdastjóri
Samtaka iðnaðarins.
Fjárfesting í dag er
hagvöxtur á morgun
Það er deilt um það
hvort Guð hjálpi þeim
sem hjálpi sér sjálfir
ellegar þeim sem
hjálpast að. Vissulega
ganga verkin þegar
loksins er byrjað á
þeim og víst er að
margar hendur vinna
stóru verkin hraðar en
hendur einyrkjans.
Til þess að halda ut-
an um stór verkefni
eru stofnuð hlutafélög. Eðli hluta-
félaga er takmörkuð ábyrgð eig-
enda. Með hinni takmörkuðu
ábyrgð takmarkast ábyrgðin við
eignarhlut eigandans, nema ef sá
hinn sami gangi í frekari ábyrgðir
en slíkar ábyrgðir eru með öllu
óháðar hlutafélagaforminu. Bjartur
í Sumarhúsum sagði: „Ég álít að öll
félög eru til bölvunar fyrir ein-
staklinginn.“
Lánardrottnum hlutafélags er
fullkunnugt um þessa takmörkuðu
ábyrgð en réttur þeirra er tryggður
með því að krafa þeirra gengur
framar kröfum eigenda, sem verður
ávallt eftirstæð krafa. Einnig getur
hlutafélag veðsett tilteknar eignir
sínar einstökum lánardrottnum til
að takmarka áhættu lánardrottins,
en um leið minnkað fjármagns-
kostnað sinn. Eignarhlutur eigenda
er það sem eftir stendur þegar búið
er að greiða lánardrottnum og
kröfuhöfum að fullu þeirra kröfur.
Uppruni í nýlenduviðskiptum
Hollendinga
Uppruni hlutafélaga er rakinn til
Hollands. Einstaklingar þar í landi
bundust samtökum til að stunda
viðskipti við nýlendur
Hollendinga. Þau við-
skipti voru umfangs-
meiri en svo að einn
einstaklingur réði við
þau. Hollenskir kalv-
ínistar töldu því að
Guð hjálpaði þeim sem
hjálpuðust að. Því væri
kjörið að takast á við
viðskiptin í félagi með
takmarkaðri ábyrgð.
Fyrstu hlutafélögin
á Íslandi
Sennilega eru fyrstu
hlutafélögin á Íslandi Spunastofa
Stefáns Þórarinssonar amtmanns á
Akureyri, en það félag fékk aldrei
nafn, og Innréttingar Skúla Magn-
ússonar landfógeta í Reykjavík.
Innréttingarnar voru fyrirferða-
meiri. Hvorugur þessara embættis-
manna hafði nokkru sinni heyrt tal-
að um réttarstöðu hluthafa eða
starfshætti stjórna. Sennilegt er að
réttur hluthafa þeirra hafi fyrst og
fremst verið sá að fá unnið úr
vörum sínum og þær seldar.
Í dag er réttur hluthafa með öllu
óháður þeim viðskiptum, sem þeir
hafa átt við félagið, heldur aðeins
háður eignarhluta. Með öðrum orð-
um, þeir sem eiga viðskipti við
hlutafélag öðlast engan sérstakan
eignarrétt eða rétt til ákvörðunar
eins og hluthafar eiga í réttu hlut-
falli við eign sína.
Réttarstaða hluthafa
Ekkert kvikindi sem skríður á
jörðinni er eins auvirðilegt og við-
bjóðslegt og auðugur maður með
samvisku. Það er nefnilega þannig
að þeir sem lýsa samvisku sinni og
réttlætiskennd þekkja ekki til slíks.
Oftar en ekki er saklaust fólk
dregið til að festa fé sitt í hlutabréf-
um, sem á að öðru jöfnu að gefa
betri ávöxtun en sparifé, enda rétt-
lætt með þeirri áhættu sem fylgir
réttarstöðu hlutafjár í kröfuhafa-
röð.
Í hlutafélagalöggjöf er ekkert til
sem heitir kjölfestufjárfestir. Það
eru til ákvæði um skyldu þess sem á
meira en 90% í hlutafélagi til að
kaupa aðra hluthafa út úr félaginu,
svonefnd yfirtökuskylda. Þessi yfir-
tökuskylda er mun lægri í félögum
sem skráð eru í kauphöll og hömlu-
laus viðskipti gilda um.
Í gildandi hlutafélagalögum eru
ýmis ákvæði um jafnræði hluthafa,
svo sem:
 76. gr. Félagsstjórn, fram-
kvæmdastjóri og aðrir þeir er hafa
heimild til að koma fram fyrir hönd
félagsins mega ekki gera neinar þær
ráðstafanir sem eru fallnar til þess að
afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum
ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað
annarra hluthafa eða félagsins.
 95. gr. Hluthafafundur má ekki
taka ákvörðun sem er fallin til þess
að afla ákveðnum hluthöfum eða öðr-
um ótilhlýðilegra hagsmuna á kostn-
að annarra hluthafa eða félagsins.
Endurskoðendur
Til að tryggja að hlutafélög starfi
eftir hlutafélagalögum og lögum um
ársreikninga og öðrum þeim
ákvæðum sem gilda um rekstur
hlutafélaga kjósa hluthafar, ekki
aðeins stjórnarmenn, heldur einnig
endurskoðendur. Endurskoðendur
eru umboðsmenn hluthafa en ekki
sérlegir verndarar stjórnarmanna.
Upplýsingar, sem hlutafélög veita,
eru að nokkru vottaðar af endur-
skoðendum. Það á sérstaklega við
ársreikninga. Áritun ársreiknings á
að gefa til kynna að reikningurinn
sé í samræmi við lög og reglur. Það
er kannski eins með endurskoð-
endur og stjórnmálamenn; fólk hef-
ur ekki ímyndunarafl til að skilja
þá.
Slitabú banka
Nú ber svo við að tugir þúsunda
einstaklinga voru hluthafar í ís-
lenskum bönkum. Þeir kusu endur-
skoðendur til að gæta réttar síns. Í
slitabúi Landsbankans eru til gögn
um að endurskoðendur hagræddu
upplýsingum til hagsbóta stærstu
hluthöfum bankans. Slitabú Lands-
bankans höfðaði mál, til hagsbóta
fyrir kröfuhafa bankans, ekki hlut-
hafa gegn endurskoðendafélagi
bankans. Niðurstaða málaferlana er
þessi, í íslenskri þýðingu:
„LBI hf., áður Landsbanki Íslands, og
Pricewaterhouse Coopers gera kunn-
ugt að fyrirtækin hafa náð samkomu-
lagi í máli nr. E-3162/2013, sem hef-
ur verið til meðferðar í Héraðsdómi
Reykjavíkur. Málið hefur verið fellt
niður.
Að mati LBI og PWC er niðurstaðan
sú að þessi sáttargerð er ásættanleg.
Það mun koma í veg fyrir óvissan
kostnað vegna áframhaldandi mála-
ferla um ófyrirsjánlegan tíma, og
mun gera aðilum máls fært að ein-
beita sér að daglegum verkefnum
þeirra.“
Hluthafar bankans geta ekki
fengið afrit af þessum samningi og
þeim gögnum sem liggja til grund-
vallar þessum samningi. Hluthafar
bankans sem urðu fyrir tjóni fá eng-
ar bætur.
Því vaknar spurning um rétt-
arstöðu hluthafa í félögum í dreifðri
eignaraðild. Réttarstaða þeirra er
ekki hvetjandi til að stofnana-
fjárfestar eða litlir hluthafar, sem
vilja verja sparifé sínu til að örva
atvinnulíf með fjárfestingum sínum,
geti komið þar að með góðri sam-
visku. Hlutafé er ekki gjafafé. Það á
að endurgreiðast með arði og sölu á
efsta degi.
Nálgun dómstóla
og slitastjórna
Hluthafar í Landsbankanum
standa nú í hópmálsókn gegn fyrr-
um eigendum Landsbankans og
snýr sú málsókn einkum að því að
sýna fram á að yfirtökuskylda hafi
myndast hjá fyrri eigendum bank-
ans. Hæstiréttur hefur nú vísað
þessu máli aftur til héraðsdóms til
efnismeðferðar og þar með snúið
dómi Héraðsdóms sem vísaði mál-
inu frá. Þessu ber að fagna. En við
undirbúning þessa máls er þörf á
annarri nálgun dómstóla og slita-
stjórna en þeirri sem fram hefur
komið og hluthafar hafa mátt þola.
Hollenskir kalvínistar ætluðust
til jafnræðis hluthafa og að þeir
sem störfuðu í þeirra umboði gerðu
það af trúmennsku. Íslenskir hlut-
hafar vænta þess sama.
Eftir Vilhjálm
Bjarnason »Hollenskir kalvín-
istar ætluðust til
jafnræðis hluthafa og
að þeir sem störfuðu í
þeirra umboði gerðu
það af trúmennsku.
Íslenskir hluthafar
vænta þess sama.
Vilhjálmur
Bjarnason
Höfundur er alþingismaður.
Réttur hluthafa
Orkuveituhúsið á Bæjarhálsi
er ein birtingarmynd ótrúlegra
vinnubragða sem áttu sér stað
hjá Orkuveitu Reykjavíkur
þegar borgarstjórnarmeirihluti
Samfylkingar, Framsóknar-
flokks og Vinstri grænna, R-
listinn svokallaði, gerði fyrir-
tækið að vettvangi fyrir fjár-
frek gæluverkefni sín á
árunum 2000-2006. Þessi
gæluverkefni voru að miklu
leyti fjármögnuð með lánum
og auk Orkuveituhússins má
nefna fjarskiptafyrirtækið
Línu.net, rækjueldi, hörverk-
smiðju og kaup á óarðbærum
landsbyggðarveitum. Tug-
milljörðum króna var ausið í
þessi verkefni og skuldir
vegna þeirra reyndust Orku-
veitunni mjög þungar í skauti
þegar harðnaði á dalnum í
rekstri fyrirtækisins með til-
komu fjármálakreppunnar.
Minnismerki R-listans
Orkuveituhúsið kostaði um
ellefu milljarða króna að nú-
virði og var það tekið í notkun
árið 2003. Öllum er nú ljóst að það er
skólabókardæmi um hvernig ekki eigi að
standa að opinberri framkvæmd. Venjuleg
skrifstofubygging hefði auðvitað dugað
fyrir þetta ágæta borgarfyrirtæki en borg-
arfulltrúar R-listans ákváðu að byggja
skyldi glæsihýsi sem yrði eins konar minn-
isvarði um stjórnartíð þeirra. Við bygg-
inguna var ekkert til sparað, hvorki fé né
flækjustig, og fór hún langt fram úr kostn-
aðaráætlunum.
Á sínum tíma gagnrýndu borgarfulltrúar
Sjálfstæðisflokksins harðlega þá óráðsíu og
bruðl sem viðhaft var við byggingu húss-
ins. Harðvítugar umræður urðu um málið
á vettvangi borgarstjórnar sem og í fjöl-
miðlum. Borgarfulltrúar vinstrimanna
stóðu saman sem einn maður
í málinu og um tíma virtist
þessi húsbygging vera helsta
sameiningartákn þeirra.
Áfallinn kostnaður Orku-
veitunnar vegna galla og við-
gerða á húsinu nemur nú
a.m.k. 460 milljónum króna
og er þó einungis enn verið
að kanna mismunandi leiðir
út úr ógöngunum og kostnað
við þær. Auðvitað er óvið-
unandi að ráðast þurfi í við-
gerðir fyrir milljarða króna í
svo nýlegu húsi og að sá
kostnaður lendi á orkunot-
endum í Reykjavík. Margt
bendir til þess að hagkvæm-
ast sé að rífa hina ónýtu
vesturálmu hússins og
byggja þar nýja mun minni
álmu.
„Eftirsóttustu skuldir
landsins“
Hingað til hafa fjölmiðlar
lítið fjallað um pólitíska
ábyrgð í málinu þótt það sé
mjög skýrt að hún liggur hjá
þáverandi borgarstjórnar-
meirihluta Samfylkingar,
Framsóknarflokks og Vinstri
grænna. Eini borgarfulltrúinn úr þeim
meirihluta, sem enn situr í borgarstjórn,
er Dagur B. Eggertsson, núverandi
borgarstjóri. Á kjörtímabilinu 2002-2006
lagði Dagur sig fram um að verja þá óráð-
síu sem átti sér stað hjá Orkuveitunni á
þessum tíma. Þegar bygging Orkuveitu-
hússins stóð sem hæst 2002 skrifaði Dagur
t.d. blaðagrein þar sem hann réttlætti
hraðvaxandi skuldaaukningu Orkuveit-
unnar með því að fyrirtækið væri að fjár-
festa með arðsömum hætti til framtíðar og
því væri um að ræða einhverjar eftirsótt-
ustu skuldir landsins.
Hörmungarsaga
Orkuveituhússins
Eftir Kjartan Magnússon
Kjartan Magnússon
»Eini borgar-
fulltrúinn úr
þeim meirihluta
sem ber póli-
tíska ábyrgð á
málinu og enn
situr í borgar-
stjórn er Dagur
B. Eggertsson,
núverandi borg-
arstjóri.
Höfundur er borgarfulltrúi.
kjartan@reykjavik.is