Ljósmæðrablaðið - 01.07.2015, Blaðsíða 8

8 Ljósmæðrablaðið - júlí 2015
by exploratory factor analysis using principal component analysis
and oblim rotation. The findings of the Icelandic version of BATM
showed four factors: Annoyance, Secrecy, Prescribe and Mighty and
was somewhat different from the original version. The reliability
(Cronbach‘s-α) of factors was between 0,74 to 0,88 and explained
42,7 of item variance. The correlations between factors was
acceptable. The findings of the Icelandic version of OBSC revealed
three factors: Body shame, Control beliefs and Surveillance. The
reliability of factors was between 0,71 to 0,72 and explained 36,9%
of item variance. The correlations between factors was acceptable.
Findings were that participants attitudes towards menstruation are
rather neutral. However they find them rather annoying and that
they should not be kept secret. They have little body-shame, belive
they can control how they look, survey their appearances closely and
think more about the body based on its look than physical wellbeing.
The main conclusion of the study is that the Icelandic versions of
BATM and OBSC are acceptable and measure attitudes towards
menstruation and objectified body consciousness in Icelandic
women.
Keywords: Attitudes, menstruation, body consciousness, factor
analysis.
INNGANGUR
Íslensk orðabók skilgreinir menningu svo: „Þroski mannlegra
eiginleika mannsins, þjálfun mannsins, þjálfun hugans, verkleg
kunnátta, andlegt líf, sameiginlegur arfur (venjulega skapaður af
mörgum kynslóðum) (snara.is, e.d.). Í mannfræði ganga klassískar
hugmyndir mannfræðinga um menningu út á að hún sé afl sem
mótar einstaklinginn, hugsun hans og hegðun, og þannig megi
líta á að sá fjölbreytileiki í lifnaðarháttum sem mannkyn hefur
búið sér sé menningarlegur (Vísindavefurinn, e.d.). Viðhorf til
tíðablæðinga hafa mikið verið rannsökuð hjá konum og körlum og
meðal mismunandi hópa á undanförnum árum og áratugum í ólíkum
menningarsamfélögum. Reynt er að skilja hvernig þau mótast og
hvernig þeim er viðhaldið í mismunandi menningarheimum og
hvernig viðhorf hafa áhrif á reynslu kvenna af tíðahringnum, en
fjöldi rannsókna sýnir að viðhorf til tíðablæðinga virðast að einhverju
leyti móta og stýra hegðun kvenna (Brantelid, Nilvér og Alehagen,
2014; Johnston-Robledo og Chrisler, 2013; McPherson og Korfine,
2004). Flestar rannsóknirnar hafa verið unnar í Bandaríkjunum
en þær takmarkast ekki við það land því rannsóknir er einnig að
finna frá Bretlandi, Norðurlöndum, Kína, Japan, Mexíkó, Ástralíu,
Afríku og víðar (sjá Herdís Sveinsdóttir, 2012). Fram hefur komið
að jákvæð viðhorf tengjast færri blæðingaeinkennum, meiri ánægju
með líkamann, traustari líkams- og sjálfsímynd og betri líðan í
kynlífssamböndum (Rempell og Baumgartner, 2003; Schooler,
Ward, Merriwether og Caruthers, 2005) en neikvæð viðhorf tengjast
því að fela einkenni um blæðingar, töku á lyfjum sem bæla blæðingar
alveg og minni þátttöku í íþróttum (Szarewski, von Stenglin og
Rybowski, 2012, Johnston-Robledo, Ball, Lauta og Zekoll, 2003).
Lífseigt er það viðhorf, sem er algerlega óstaðfest, að blæðingar
hafi áhrif á vitsmunalega getu kvenna (sjá Stubbs, 2008). Hins vegar
vegnar konum verr á prófum sem meta vitræna hæfni ef fyrir þær eru
lagðar spurningar um blæðingasögu áður en þær taka prófið heldur
en ef þær eru lagðar fyrir á eftir (Wister, Stubbs og Shipman, 2013).
Jafnframt hefur komið fram tilhneiging til þess hjá konum að draga
sig í hlé í samræðum ef þær telja að aðrir viti af því að þær séu á
blæðingum (Kowalski og Chapple, 2000). Þetta bendir til að konur
taki inn á sig og samsami sig almennum viðhorfum. Niðurstöður
nýrrar kínverskrar rannsóknar eru að bæði ungar konur og karlar hafa
neikvæð viðhorf til tíðablæðinga enda er það í takt við hefðbundin
viðhorf í kínversku samfélagi, þó voru karlarnir frekar á því en
konurnar að þær ættu að fela ástand sitt (Wong o.fl., 2013). Ekki
fundust íslenskar rannsóknir á því hvað eldri íslenskum konum var
ráðlagt og því ekki vitað hvort reynsla þeirra samsvari niðurstöðum
rannsóknar á því hvað eldri mexíkóskum konum var ráðlagt (Marván
og Trujillo, 2009), en þeim var bent á að forðast erfiðisvinnu, að
lyfta þungu, forðast sund og að borða sterkan eða súran mat meðan á
blæðingum stæði.
Að sögn gríska heimspekingsins Papadaki (2007) er kynferðisleg
hlutgerving þekkt umfjöllunarefni kvennafræða og á samsvörun í
kenningum heimspekingsins Immanuel Kant en í bók sinni Lectures
on Ethics frá 1963 fjallar hann um kynferðislega hlutgervingu og
hvernig kynferðisleg löngun beinist að líkama annarrar manneskju
en ekki einstaklingnum sjálfum. Forsendur kenningarinnar
um hlutgervingu (e. objectification theory) (Fredrickson og
Roberts, 1997) eru að menningarheimur, sem hlutgerir konur sem
kynlífsleikföng, móti félagsþroska stúlkna og kvenna þannig að á
einhverju stigi fari þær að meðhöndla sjálfar sig sem hlut sem sé
metinn eftir útlitinu. Þetta endurspeglast meðal annars í sjónrænni
framsetningu á félagslegum samskiptum í fjölmiðlum, til dæmis
í tónlistarmyndböndum þar sem áherslan er nánast alltaf á líkama
kvenna en á andlit og hendur karlmanna. Í kenningunni eru færð
rök fyrir því að stúlkur og konur samsami sig sjónarmiði þess sem
hlutgerir þær og að þær verði ofuruppteknar af líkamlegu útliti sínu
sem þær telja að stjórni því hvernig þeim farnast í lífinu. Þær verða
meðvitaðar um líkama sinn sem hlut sem þær líta stöðugt gagnrýnum
augum. Þetta ferli kallast sjálfshlutgerving (e. self objectification)
og það hefur fjölmargar neikvæðar sálrænar afleiðingar sem geta
birst sem skömm á líkamanum, trufluð líkamsímynd, átröskun,
áhættuhegðun í kynlífi, kvíði, þunglyndi og sókn í fegrunaraðgerðir
(Forbes, Jobe og Revak, 2006; Johnston-Robledo, Sheffield, Voigt og
Wilcox-Constantine, 2007; Moradi og Huang, 2008; Schooler o.fl.,
2005; Tiggemann og Boundy, 2008). Þá virðist sjálfshlutgerving
leiða til þess að konur hafa neikvæðari viðhorf til tíðahringsins, séu
stöðugt vakandi yfir eigin útliti, eigi það til að fyllast skömm á eigin
líkama og forðist að samsama sig honum. Líkamsvitund þeirra, það
er hvernig þær hugsa um líkamann og meðvitund þeirra um hann,
litast af skoðunum annarra og er hlutgerður (Roberts, 2004; Erchull,
2013).
Fáar eða engar rannsóknir eru til á viðhorfi íslenskra kvenna
til tíðablæðinga né á hlutgervingu líkamsvitundar þeirra, en eins
og kynnt hefur verið hér sýna rannsóknir að slík viðhorf tengjast
menningu. Það má því segja að um menningarbundna afstöðu sé að
ræða sem hugsanlega hefur áhrif á velferð kvenna.
Skjólstæðingahópur ljósmæðra er að mestu konur á barneignaraldri
en auk þess að sinna konum á meðgöngu og fæðingu þá sinna
þær ungbarnaeftirliti, heilsueflingu í skólum og fleiri þáttum er
lúta að heilbrigði kvenna. Sökum þess nána sambands sem þær
hafa við konur er mikilvægt að ljósmæður þekki afstöðu íslenskra
kvenna til tíðablæðinga og líkamans. Eitt af sérsviðum ljósmæðra
er kynheilbrigði og forvarnir en umfjöllun hér að framan bendir til
þess að líkamsvitund kvenna og viðhorf þeirra til tíðablæðinga hafi
áhrif á kynheilbrigði þeirra. Í þessari grein er fjallað um þýðingu,
forprófun og próffræðilega eiginleika tveggja mælitækja sem ætlað
er að mæla þessi hugtök. Annars vegar er það Spurningalistinn um
skoðun á og viðhorf til tíðablæðinga (The Beliefs about and Attitudes
Toward Menstruation Questionnaire (BATM)) (Marván, Ramírez-
Esparza, Cortés-Iniestra og Chrisler, 2006) og hins vegar Hlutgerði
líkamsvitundarkvarðinn (The Objectified Body Consciousness Scale
(OBCS)) (McKinley og Hyde, 1996). Það er vandasamt að mæla
óaðgengileg hugtök eins og viðhorf og vitund. Góð mælitæki þurfa
að vera nákvæm, hafa forspárgildi og vera réttmæt og áreiðanleg,
sýna stöðugleika og hreinlega mæla það sem þeim er ætlað að mæla
(Field, 2013).
Hérlendis er mikilvægt að nota margreynd mælitæki sem sannað
hafa réttmæti sitt í erlendum rannsóknum til að unnt sé setja íslenskar
niðurstöður í alþjóðlegt samhengi. Hætt er við að íslensk mælitæki
sem búin eru til út frá íslenskum aðstæðum séu lítið notuð í erlendum
rannsóknum, ekki hvað síst þegar til eru áreiðanleg og réttmæt
erlend mælitæki. Hins vegar þarf að vanda til verks við staðfæringu
til að próffræðilegir eiginleikar þýdda mælitækisins haldi sér og að
það mæli sömu eiginleika og upprunalega mælitækið. Rannsóknin,
sem greint er frá hér, er hluti stærri rannsóknar sem hefur þann