Heimsmynd - 01.06.1991, Page 105

The WorldPaper
FRÉTTASKÝRING
Slægð sögunnar vekur menn
upp við vondan draum
UPPHAFLEGA gerðu allir í
Austri og Vestri ráð fyrir
því að í eftir-kommúnisma
þjóðfélögum mundi um-
myndunin í átt til lýðræðis
falla saman við stofnun markaðshag-
kerfis. Þar sem hvort tveggja var talið
óhjákvæmilegt voru hugljómaðar
stefnuskrár settar fram í öllum Austur-
Evrópuríkjum, sem gáfu fyrirheit um
skjótar framfarir á báðum umbótasvið-
um, í fullkomnu samræmi. Ári síðar
höfum við uppgötvað okkur til mikillar
skapraunar að þessi tvö sögulegu við-
fangsefni standa í raun í hróplegri mót-
sögn hvort við annað.
Innleiðing markaðshagkerfis er ákaf-
lega erfitt og sársaukafullt félagslegt
ferli. Gamla stalínistahagfræðilíkanið
var pólitísk-hugmyndafræðilegt kenn-
ingakerfi, sem skipaði félagslegum (al-
ræði öreiganna) og pólitískum (einok-
un Flokksins á valdinu) sjónarmiðum
ofar hagstjórnarsjónarmiðum og knúði
þannig hagkerfið til að starfa í anda
hagsmuna hins fyrrnefnda pólitísk-
hugmyndafræðilega kerfis. Hagtölur
voru falsaðar og lagaðar til hæfis hug-
myndafræðilegum kröfum; öll hag-
stjórnarmyndin var ein allsherjarblekk-
ing og um það er Austur-Þýskaland
sennilega eitt gleggsta vitnið og hlaut
að launum lof vestrænna hagspekinga,
sem nefndu það „sýniglugga kommún-
ismans.“
Niðurbrot þessarar tröllauknu blekk-
ingar er ekki aðeins yfirþyrmandi hag-
fræðilegt viðfangsefni heldur veldur
það um leið sálfræðilegu losti hjá því
fólki sem fyrir því verður. Og þar sem
ekkert sögulegt fordæmi liggur fyrir
um slíka U-beygju og engin kenning er
til leiðsagnar erum við öll að fálma um
í myrkri. Við erum að fara í gegnum
tímaskeið ruglings og ringulreiðar jafn-
vel í þeim löndum sem lengst eru kom-
in, eins og Ungverjalandi og Póllandi,
þrátt fyrir milljarða dollara sem dælt er
í þessar þjóðir úr vestri.
Staðan hefur leitt Austur-Evrópu-
þjóðirnar á barm félagslegs uppreisn-
arástands. Lausn verðlagsins úr viðjum
með það fyrir augum að verð endur-
spegli efnahagsveruleikann ýtir af stað
Sylviu Brucan er adslodarritstjóri WorldPaper í
Austur-Evrópu.
EFTIR SYLVIU BRUCAN
I B Ú K AREST, RÚMENÍU
óðaverðbólgu og ber óhjákvæmilega í
sér djúpa óánægju meðal blástakka og
hvítflibba og eftirlaunafólks. í fimm ár
hefur Mikael Gorbatsjoff tregðast við
að horfast í augu við félagslegar afleið-
ingar umbóta í verðlagsmálum. Einka-
væðing iðnfyrirtækja, sem undir stjórn
kommúnista voru ofhlaðin starfsliði,
kemur af stað víðtæku atvinnuleysi.
Á sama tíma leiðir endurreisn lýð-
ræðis af sér frelsi og rétt til að bindast
samtökum í verkalýðsfélögum og boða
til verkfalla. Þar af leiðandi er alþýða
Austur-Evrópu að nota sér nýfengið
frelsi og réttindi til að mótmæla þeim
þjáningum og þrengingum, sem fylgja
umturnuninni til markaðshagkerfis;
verkamenn grípa til verkfallsvopnsins
hvort tveggja í senn gegn verðbólgunni
og einkavæðingunni. A sama tíma og
þjóðarframleiðni fellur (Rúmenía 25 til
30 prósent, Pólland 30 prósent, Ung-
verjaland 15 til 20 prósent og Búlgaría
30 prósent) eru verkamenn að krefjast
hærri launa og stjórnvöld, knúin af
þrýstingi lýðsinna, neyðast til að koma
til móts við kröfur verkamanna. Hinir
nýju pólitísku leiðtogar eru „eftirgefan-
legir gagnvart lýðræðinu."
Því rís upp réttmæt spurning: hvern-
ig er hægt að sigrast á kreppusam-
drætti, ef verðlag og laun hækka með-
an dregur úr framleiðslu og fram-
leiðni? Fyrsta pólitíska mannfórnin af
völdum mótsagnarinnar milli markaðs
og lýðræðis var pólski forsætisráðherr-
ann Tadeusz Masowiecki. í vestri var
hann talinn taka á efnahagsumbótum
af festu og alvöru og hlaut almennt lof
fyrir þá lostmeðferð sem hann beitti
hagkerfið. Andstæðingur hans í for-
setakosningum náði völdum út á
stefnuskrá blandaða valdboðs- og þjóð-
ernishroka, sem varla getur talist til
fyrirmyndar sem „sigurför lýðræðis í
Áustur-Evrópu.“
Fram hjá því verður ekki litið að í
sögulegu ljósi skoðað þurfti nútíma
markaðshagkerfi á upphafsskeiði sínu
að ganga gegnum klassísk valdboðs-
stjórnatímabil: Cromwell í Englandi,
Napoleon í Frakklandi, Bismarck í
Þýskalandi. Og það tók vestrænan kap-
ítalisma nær tvær aldir að ná núverandi
jafnvægi milli lýðræðis og markaðar.
Við þetta mætti bæta að á okkar tím-
um hafa Kyrrahafstígrisdýrin fjögur
náð sínum árangri undir valdboðs-
stjórnarfari. En nú er svo komið að
upplýsingabyltingin hefur knúið tígris-
dýrin til að aðlaga pólitísk kerfi sín
boðhætti lýðræðisins á upplýsingaöld.
Með breyttri skilvirkni og framleiðni
og með því að gera skapandi framlag
einstaklingsins að hreyfiafli framfar-
anna hefur upplýsingabyltingin gert
kröfur um lýðræðislegar umbætur.
í Rúmeníu er mótsögnin milli mark-
aðs og lýðræðis að dynja á þjóðinni
með miklum ofsa. Verkalýðssamtökin
hafa snúist gegn þeirri ákvörðun
stjórnvalda í október síðastliðnum að
koma á frjálsu verðlagi, með holskeflu
af verkföllum. Nýlega ýtti verkfall
járnbrautastarfsmanna hagkerfinu
fram á hengiflugið. Breytni verkfalls-
manna virtist taka mið af franska tals-
hættinum „Aprés moi, le deluge“ eða
hinum vinsæla ameríska talshætti,
„Hvað fæ ég út úr þessu."
Með öðrum orðum þá var þeim
fjandans sama þótt upplausn í hagkerf-
inu gæti grafið grunninn undan hinum
nýju lýðræðislegu stjórnvöldum, sem
einmitt eru eina aflið í þjóðfélaginu
sem geta fengið stjórnmál og efnahags-
mál til að fallast í faðma. Eftir hálfrar
aldar hrottafengið en skilvirkt alræði
eru þjóðir Austur-Evrópu nú að læra
lýðræðið af hörku reynslunnar.*
HEIMSMYND 105