Fréttablaðið - 09.05.2015, Blaðsíða 40

9. maí 2015 LAUGARDAGUR| HELGIN | 40
FLÆKJUSAGA
Illugi Jökulsson
á ekki í erfið-
leikum með að
finna dæmi úr
sögunni um
hvernig óttinn
við „útlend-
inginn“ tók
öll völd af
réttsýni og
sanngirni.
Var
það til-
viljun að
svo margir
Gyðingar
voru í
borginni
um svipað
leyti og
Hugh var
tekinn og
píndur og
myrtur?
Gengu ekki
sögur um
að Gyðing-
ar sætu um
unga drengi
og fórnuðu
þeim og
drykkju úr
þeim blóðið
á sínum
ókristilegu
hátíðum?
dómkirkjunnar einmitt kallað til Hinrik
kóng og spurt hvort þeir mættu rífa niður
hluta af gömlum múrum kringum Lincoln
og nota tilhöggna steinana í nýja kapellu í
dómkirkjunni stóru. Því var kóngur nærri
þegar þurfti að leysa gátuna um hver drap
drenginn.
BELASET ÆTLAR AÐ GIFTA SIG
Hann hét reyndar Hugh, pilturinn, ekki
seinna vænna að nefna fórnarlamb morðs-
ins á nafn. Og þar sem menn stóðu og veltu
fyrir sér hver morðinginn gæti verið, og
kóngurinn var kominn og lét mjög að sér
kveða og beinlínis krafðist þess í Kristí
nafni að þetta grimmilega morðmál yrði
leyst umsvifalaust, þá steig fram maður að
nafn Jón og var frá þorpinu Laxton þar ekki
allfjarri. Kannski var Jón sjálfur morðvarg-
urinn, níðingur sem hafði drepið Hugh litla
sér til andstyggilegrar fullnægju einhverr-
ar, og vildi nú varpa sök á aðra, en kannski
var hann bara hræddur og fannst þægilegra
að morðinginn væri útlendingur. Og í Lin-
coln voru vissulega „útlendingar“ þótt þeir
hefðu reyndar búið í borginni alla sína tíð,
en það voru Gyðingar. Í borginni bjó hópur
Gyðinga, sumir þeirra ágætlega stæðir, og
þeir höfðu reynt að samlagast heimamönn-
um á flestan máta, nema þeir vildu halda
í trú sína, passa hver upp á annan, og þar
með urðu þeir alltaf útlendingar í augum
hinna hræddu og þröngsýnu meðal heima-
manna. Og nú benti Jón frá Laxton á að ein-
mitt um það leyti sem Hugh litli hvarf, þá
hefðu tekið að safnast til Lincoln Gyðingar
úr öllu Englandi því stúlkan Belaset, dóttir
eins ríkasta Gyðingsins í borginni, var þá að
ganga í hjónaband. Var það tilviljun að svo
margir Gyðingar voru í borginni um svipað
leyti og Hugh var tekinn og píndur og myrt-
ur? Gengu ekki sögur um að Gyðingar sætu
um unga drengi og fórnuðu þeim og drykkju
úr þeim blóðið á sínum ókristilegu hátíðum?
Jú, slíkar sögur gengu. Og þær höfðu
gengið í mörg hundruð ár um mestalla
Evrópu og áttu eftir að ganga staflaust í
margar aldir. Aldrei og hvergi fannst nokk-
ur einasti fótur fyrir þessum sögum, en
kom ekki í veg fyrir að íbúar Lincoln legðu
nú eyrun við fleipri Jóns frá Laxton um að
Gyðingar hlytu að hafa drepið Hugh litla.
Svo fór að undir miklum hvatningum Hin-
riks kóngs um að leysa málið var Gyðingur
búsettur í Lincoln gripinn og ákærður fyrir
morðið. Hann hét Copin eða Jopin. Fyrst
neitaði hann að vita nokkuð um málið, en
að lokum játaði hann að hafa drepið Hugh
litla – það kemur engum á óvart sem þekkir
til „réttarfars“ á Englandi á 13. öld, því beitt
var svo skefjalausum pyntingum að menn
játuðu alltaf á endanum hvað sem var, til að
sleppa við ægilegan sársaukann. Og þraut-
píndur kroppur Copins var svo bundinn
aftan í taglið á sprækum hesti og dreginn
þannig um steinlagðar götur Lincoln; loks
var blóðstykkið tekið hálfdautt eftir þessar
aðfarir og hengt.
KÓNGUR ER BLANKUR
Hér hefði sagan getað endað, en það var
öðru nær. Ótti Lincolnbúa við „útlending-
inn“ var vakinn og heimtaði meira blóð. Og
svo hafði kóngur uppgötvað að hann var
orðinn helstil blankur þetta árið en þarna
leyndist leið til að næla sér í pening.
Svo var mál með vexti að misseri fyrr
hafði Hinrik í þáverandi blankheitum
sínum selt Ríkarði bróður sínum réttinn
til að skattleggja Gyðinga á Englandi. Nú
voru þeir peningar búnir sem kóngur fékk
fyrir þann díl, og því ákvað hann í skyndi
að eftirleiðis skyldi gert upptækt allt fé
Gyðinga sem dæmdir væru fyrir einhverja
glæpi og skyldi það renna til krúnunnar. Og
nú gerðist margt í senn. Allir Gyðingar í
Lincoln, níutíu talsins, voru handteknir og
fluttir til London og læstir inni í The Tower.
Og hófst nú undirbúningur að réttarhöld-
um þar sem þeir voru sakaðir um að hafa
haft Hugh litla í haldi vikum saman og pínt
hann við helgiathafnir sínar og loks kross-
fest hann eins og til að hæðast að kross-
festingu Krists. Ákveðið var að kviðdómur
af kristnum mektarmönnum skyldi kveða
upp úr um sekt eða sakleysi, en átján þeirra
mótmæltu harðlega þeirri málsmeðferð
og vildu fá kviðdóm þar sem einnig sætu
Gyðingar og myndu ekki trúa umyrðalaust
hvaða lygi sem væri um trúbræður sína.
Sú krafa þótti ein og sér nægjanleg sönnun
þess að þessir 18 Gyðingar hlytu að vera
sekir, og voru þeir teknir og hengdir for-
málalaust. Og allir eignir þeirra runnu til
hins guðhrædda Hinriks III.
SAMFÉLAG Í RÚST
Þá varð hlé á réttarhöldum og svo fór að
Ríkarður bróðir Hinriks mæltist til þess að
hinum Gyðingunum yrði sleppt enda sekt
þeirra ósönnuð, og lét Hinrik að lokum að
vilja hans. Ríkarður var ekki eins trúaður
og Hinrik en hins vegar töluvert réttsýnni
maður, og óttaðist væntanlega í leiðinni að
missa spón úr sínum aski ef skatttekjur
hans af Gyðingum Lincolnborgar yrðu
engar.
En samfélag Gyðinga í Lincoln var í rúst,
fimmtungur þess hafði látið lífið í þessum
tilhæfulausu ofsóknum gegn „útlendingun-
um“. Kóngur fékk hins vegar pening sem
dugði líklega fyrir allmörgum messum og
fordómafullir íbúar Lincoln gátu talið sér
trú um að þeir hefðu nú varist ægilegri
árás hinna vondu útlendinga. En aldrei var
náttúrlega upplýst hver hafði myrt hann
Hugh litla. Og þó var það skrímsli vafalaust
heimamaður eins og skrímsli eru yfirleitt.
KÓNGUR GLÍMIR
VIÐ ERFITT
SAKAMÁL
HINRIK III.
ÞOKKADÍS AF GYÐINGAKYNI Þokkadísin lokkar
Hugh litla inn í garð, þar sem hann var svo gripinn
og drepinn. Myndskreyting við kvæði sem ort var
upp úr þessari ömurlegu sögu.
Það var einhvern tíma aftur í árdaga sem maðurinn lærði að óttast og hata útlendinginn. Það var dimmt kringum varðeld stein-aldarmannanna og úti í svörtu næturmyrkrinu voru skrímsli á
kreiki, var það ekki, eða í allra skásta falli
óvinir af öðrum ættbálki sem sættu færis
að ræna okkur villigaltakjetinu, sem við
höfðum lagt svo mikið á okkur til að eign-
ast, svo eins gott að við höfum varann á,
og verðum fljót að þekkja óvininn þegar
hann kemur út úr myrkrinu og vill okkur
ekkert nema illt, gætum okkar, já, jafnvel
þótt hann hafi kannski hjúpað sig sakleysis-
legu dulargervi og þykist vera bróðir okkar
eða systir, þá sjáum við að svo er ekki, við
sjáum hvað er öðruvísi, við þekkjum útlend-
inginn og vitum að hann er skrímsli og vill
okkur illt.
Því miður er ekki lengi gert í mannkyns-
sögunni að finna dæmi um hvernig tor-
tryggni og ótti við útlendinga getur haft
skelfilegar og ömurlegar afleiðingar í för
með sér. Bara af því það er hægt að finna
eitthvað í fari hans sem sýnir okkur að hann
er öðruvísi, hann er ekki af ættbálknum
okkar og gæti því rænt okkur svínakjets-
stykkinu og gert okkur annan óskunda og
þráir vafalaust að drepa okkur. Hvað það er
sem gerir útlendinginn nógu ólíkan okkur
sjálfum til að við viljum ráðast á hann, það
getur verið hvað sem er, stundum bara
að hann heldur með öðru fótboltaliði, en
oftar þó að hann er af öðruvísi kyni en við,
kannski önnur litasjattering á húðinni, eða
það sem vinsælast er – hann játar aðra trú.
Og þá vaknar tortryggnin og hatrið. Trúar-
brögð koma einmitt við sögu í því hörmung-
armáli sem nú skal frá greint.
CSI Á ÞRETTÁNDU ÖLDINNI
Lík lítils drengs fannst í rotþró í lok ágúst.
Hann hafði horfið fjórum vikum fyrr og
ekki fundist þrátt fyrir heilmikla leit.
Þetta var löngu áður en líkrannsóknir þær
og sú meinafræði öll sem við þekkjum nú
helst undir heitinu CSI voru á veg þróuð,
en menn reyndu samt að skoða líkið sem
nákvæmast þegar búið var að hífa það
upp úr þrónni og skola af því skítinn. Og
þá þótti það strax liggja ljóst fyrir að hann
hefði verið myrtur. Á litlum kroppi hans
voru svo mörg og margvísleg sár og meiðsli
að mönnum fannst raunar liggja beint við
að honum hefði ekki aðeins verið ráðinn
bani, heldur hefði hann jafnvel verið pínd-
ur áður en hann dó. Og hann bara níu ára.
Hver gat látið sér slíkt til hugar koma? Það
var hræðilegt að hugsa til þess að í röðum
heimamanna gæti lúrt slíkt skrímsli, hlaut
morðinginn ekki frekar að vera einhver
utanaðkomandi, einhver útlendingur?
Þetta gerðist á Englandi árið 1255. Í þá tíð
var loks farið að hilla undir lok sturlunga-
aldar á Íslandi, Flugumýrarbrenna hafði
verið tveim árum fyrr og landsmenn voru
óðum að sættast á þá tilhugsun að játast
undir yfirráð Noregskóngs frekar en þurfa
að þola hinn linnulausa innanlandsófrið og
illdeilur. Á Englandi var hins vegar allt með
kyrrum kjörum á yfirborðinu. Kóngur var
Hinrik III, sonur Jóhanns þess landlausa
sem þykir mestur eymingi enskra kónga,
og Hinrik var reyndar enginn skörung-
ur heldur. Ýmislegt kraumaði undir niðri,
Hinrik kunni lítt með peninga að fara og
ríkið var ekki vel statt, illa gekk að útkljá
deilur við Frakka um erfðalönd Englands-
kónga þar, og fleira olli gremju með stjórn
Hinriks. En hann var afar trúaður og hafði
sýknt og heilagt guðsorð á vör og gekk til
messu daglega og gaf mikla ölmusu fátæk-
um og munaðarlausum og er jafnvel sagður
hafa þvegið fætur holdsveikra til merkis um
auðmýkt sína. Og svo vildi til að Hinrik var
einmitt á ferð með hirð sína skammt þar frá
sem lík litla drengsins fannst.
Það var í borginni Lincoln sem þá var í
hópi stærstu borga Englands og fræg fyrir
gríðarmikla dómkirkju sem þá var hafin
bygging á og átti eftir að verða sú hæsta og
glæsilegasta í heimi í margar aldir. Sum-
arið 1255 höfðu byggingameistarar nýju