Mímir - 01.05.1972, Side 26

Jón stóð að ýmsum sveitarblöðum, sem út
komu á yngri árum hans og tók þátt í þeim
margþætm félagsstörfum, sem einkenndu Mý-
vatnssveitina á seinni hluta 19- aldarinnar. Hann
bjó aldrei stórbúi, en þótti ávallt reglumaður
um sín störf og umhirðu. Margar heimildir
eru til um bókhneigð Jóns. Menntafélagið í
Skútustaðahreppi keypti bækur, og einnig átti
lestrarfélagið nokkurn bókakost. Einnig er get-
ið bókaeignar einstaklinga, bæði að Skúmstöð-
um og Gautlöndum.
Framfarahugur manna var mikill í Mývatns-
sveit á þessum ámm. Sveitarblöð vom út gef-
in og ýmis félög stofnuð. Mikill frelsishugur
var í mönnum, ekki einungis um þjóðfrelsi,
heldur einnig um kirkjufrelsi, kvenfrelsi og at-
vinnufrelsi. Þetta andrúmsloft auk bókaáhugans
verður kveikur að fyrsm sögum Jóns, sem út
komu árið 1892 í sagnasafninu Ofan úr sveit-
um. Segir Þorgils, að hann hafi ekki getað
þagað. Hann verður að láta til sín heyra. I
þessari bók var sagan Gamalt og nýtt auk
þriggja styttri sagna, Leidd í kirkju, Séra Sölvi
og Osjálfræði. Vom allar þessar sögur ádeilur.
Um sama leyti fer Þorgils að skrifa dýra-
sögur. Auk smásagna og dýrasagna er varð-
veitt eftir Jón ein löng skáldsaga, fjöldi blaða-
greina og ritgerða auk þýðinga.
Sagan Gamalt og nýtt kom fyrst út, sem
fyrr segir, árið 1892, en síðan árið 1924 í
fyrsta bindi ritsafns hans undir nafninu Hjóna-
bandið, en síðast árið 1945 í heildarritsafni,
sem Arnór Sigurjónsson gaf út.
Sviðið og tíminn.
Sögusviðinu er aldrei lýst beint. Sagan gerist í
Dalsþingum, sveit á Islandi. Hún gerist í nafn-
lausum dal, en eftir honum rennur á. Við fá-
um einnig að vita, að kaupstaðurinn, sem ekki
er nafngreindur, liggur við haf og er eina dag-
leið frá Dalsþingum. Dettur manni í hug Húsa-
vík. Hvergi er sagt, að sagan gerist á Norður-
landi, en leiða má drög að því; segir t. d., að
hrímþoku leggi frá hafísnum. Vetrarríkið minn-
ir og á Norðurland. Dalurinn liggur frá norðri
til suðurs, og virðist kaupstaðurinn vera fyrir
norðan hann. A. m. k. koma séra Guðni og
Þórarinn fyrst að Kirkjubóli, er þeir koma úr
kaupstaðnum, en Kirkjuból er nyrzti bærinn
af þeim fjómm, sem mest koma við sögu. Aðr-
ir eru Gil, Brú og Hamar, talið frá Kirkju-
bóli.
Sagan lýsir samtíma höfundarins að kröfu
raunsæisstefnunnar. Hún hefst á brúðkaupi Sig-
ríðar og séra Guðna, en síðan heyrum við næst
til þeirra eftir tvö ár. Eftir það er aðdraganda
brúðkaupsins lýst, en síðan þessum tveimur ár-
um, sem líða frá brúðkaupinu og þar til þráð-
urinn er tekinn upp að nýju. Gengur síðan
sagan í réttri tímaröð allt til loka.
Sagan hefst um sumar, en lýkur á fjórða ári
á þorra.
Stíleinkenni og málfar.
Það, sem öðru fremur einkennir stíl sögunnar
Gamalt og nýtt, eru hin löngu samtöl persón-
anna. Þetta er mjög einkennandi fyrir stíl
margra raunsæishöfunda. Bein frásögn (referat)
höfundanna er að láta undan. Höfundur tengist
verkinu nánar, en stendur ekki lengur eins langt
utan þess, heldur nær áhrifum sínum gegnum
persónur verksins, samtöl þeirra og hugsanir.
Raunsæishöfundurinn velur sér oft málpípur,
og lesandinn skynjar og skilur boðskapinn frá
þeirra sjónarhóli. Einnig smðlar að þessu, að
persónunum er ekki lýst í eitt skipti fyrir öll,
heldur breytast einatt.
Samtölin í Gamalt og nýtt eru djarflega sett
fram — oftast án inngangsorðs — og einatt
ekki sagt, hver talar hverju sinni, heldur er
lesandinn látinn skynja það á annan hátt. Gott
dæmi um slíkt er eftirfarandi:
„ „Það hefur verið messað í dag vænt’ ég,"
Steinar hrærði í bollanum sínum „fólkið er
messurækið."
„Já."
„Margt fólk við kirkju?"
2 6