Morgunblaðið - 15.04.1971, Blaðsíða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTU DAGUR 15. APRÍL 1971
Halldór Stefánsson
fyrrv. alþingismaður
Fæddur 26. ma.í 1877.
liáinn 1. apríl 1971.
ALDAMÓT.
Öld! köwi sem bragur með
lyftandi iag
og leiddu oss upp á þann
sóibjarta dag.
Láttu oss tómlæti í tilfinning
snúa,
í trú, sem er fær það, sem andinn
ei nær.
Pví gullið sjálft veslast og
visnar í augum
þess vonlausa, trúlausa, dauða
úrt augum.
(Úr Aldamótaljóðum Ein. Ben.)
í>að var bjart yfir Islands-
byggðum aldamótavorið. Ein
hvem vegin fundu menn það á
sér að vor var einni.g í loíti í
sögu þjóðarinnar.
1 Fljýisdal á Héraði skyldi
tómlæti snúið í tilfinning og trú
á framtíð lands og þjóðar með
mikilli aldamótahátið.
Á Valþjófsstað, kirkjustaðn-
um, var hátíðin haldin. Skilrúm
rifSn á milli Rauðuskemmu, Spíss
kamers og Gömiustofu og gerð-
ur úr „mikill" salur.
Böm gengu fylktu liði, upp-
dubbuð, í farabroddi til kirkju.
Þar fór hin nýja öld fyrir. Þau
veifuðu fánum með ísaumuðum
fálkum, Dannebrog sást ekki
þennan dag.
1 salnum stóra var fólki stillt
upp til margraddaðs söngs, sung
in voru ættjarðarlög og tvisöngv
ar úr Friðþjófsljóðum, auk hins
venjulega almenna söngs. Ræður
voru fluttar og frumort kvæði
ort í tilefni dagsins. Sum þeirra
jafnvel skrautrituð og fest upp
á vegg, fólki til augnagamans.
Skemmtiatriði þessarar alda-
mótahátíðar á Valþjófsstað eru
enn í fersku minni roskins fólks
á Héraði, er þarna var viðstatt,
enda sum fáheyrð önnur öheyrð.
Öll flutt með skipulegri hætti og
meiri glæsibrag en menn áttu að
venjast.
SKÓLABRÆÐURNIR frá
MÖÐRUVÖLLUM
Þótt margir stæðu að þessum
hátíðahöldum, skulu hér aðeins
tveir nefndir, kennarinn og ráðs
maðurinn, þeir Hákon Finnsson
frá Brekkum á Rangárvöllum og
HaJldór Stetánsson, prestssonur
inn frá Desjarmýri.
Tveim vetrum áður höfðu þeir
dvalið saman við nám í Möðru-
vallaskóla og höfðu nú hitzt aft-
ur austur í Fljótsdal, Hákon þar
kennari og organisti, Halldór
verkstjóri á stórbúinu Skriðu-
klaustri. Hákon hafði æft söng-
inn og stjómaði hönum, hann
orti líka ljóðin og skrautritaði.
Halldór leiddi tenórinn og fflutti
hið talaða orð og báðir sungu
þeir tvísönginn, Friðþjóf og
Bjöm.
Og þarna stóðu þeir skóla-
bræðurnir — táknrænir boðber
ar aldamótaæskunnar, — tal-
andi, kveðandi og syngjandi af
tiifinningu og trú á eigin getu
og möguleika, og á framtíð lands
og þjóðar.
Óskir þeirra og bænir urðu að
áhrínisorðum á hvorum tveggja,
þeim og þjóðinni.
AÐ HEFJAST AF SJÁLFUM
SÉR
Þegar faðir Halldórs, séra
Stefán Pétursson, prestur á
Hjaltastað, áður á Desjamýri,
fellur írá, árið 1887 aðeins 42
ára, stendur efckja hans, Ragn-
hiidur Metúsalemsdóttir, ein
uppi með tólf böm þeirra hjóna
á aldrimim eins til átján, stað-
íestulaws og gjaldþrota. Árið áð-
ur, nánar tiltekið 7. jan. 1896
gekk yfir Austurland hinn
versti bylur, sem komið hafði í
manna minnum, hinn svokallaði
Knútsbylur, oft kallaður fjár-
drápsbylurinn mikli. Séra Stefán
sem komið hafði skuldugur frá
Desjamýri, vegna mikilia fram-
kvaamda þar, missti fjölda
fjár í bylnum og átti jwi ekíki
fyrir skuldum þegar bú hans
var gert upp að honum látnum.
Með Ragnihildi dvaldist þá móð-
ir hennar, Kristbjörg Þórðardótt
ir prestsekkja frá Valþjófsstað
og i skjóli hennar og ábúð flytj-
ast þær miæðgur upp í Fljótsdai
og setja bú saman í Geitagerði
sem var svokölluð prestsekkna-
jörð. Áttu ekkjur Valþjófsstaða-
presta tilkalt til hennar, ef með
þurfti. Frú Ragnhildur fór með
átta börn sín upp í Geitagerði
og fjögur þeirra dvöldust þar
með henni á meðan hún bjó þar
og eitt þeirra var Halldór.
Þegar Ragnhildur bregður búi
i fardögum 1898 og flytzt til syst
ir sinnar AðaJbjargar konu Jóns
A. Kjerulf á Melum tekur að
losna um Halldór. Ræðst hann
í kaupavinnu og verður skjótt
eftirsóttur kaupamaður sakir
vasldeika og veikhiygginda.
Unglingum var ekki hátt hossað
í þá daga, að minnsta kosti ekíki
til verka, þá voru þeir að taka
út þroska til tuttugu og fimm
ára aldurs. S'kyidi því ndkkuð
til, af líkamlegu og andlegu at-
gerfi að vera orðinn verkstjóri
á einu mesta stórbýli Héraðsins
aðeins tvítugur að aldri.
Hugur Halldórs stóð til frek-
ari rnennta; um langskólanám var
þó ekki að ræða, til þess brustu
efni, en Möðruvallaskóla stóð
opinn ungmennum sem ekki
hugðu á lengra nám. Af honum
fór þegar hið bezta orð og nem-
endur hans þegar orðnir áber-
andi í þjóðlífinú. Dvaiarkostn-
aður þessa tvo vetur sem skóla-
dvölin varaði, ekki meiri en svo
að kappsfullir unglingar gátu
klofið hann án hjálpar. Hæsta
kaupamannskaup og meðfædd
gætni í fjármálum, gerði Hall-
dóri mögulegt að dvelja í Möðru
vallaskóla í tvö ár og hann út-
skrifaðist þaðan með afburða
vifnisburði vorið 1897, þá tvítug-
ur að aldri.
Það var mikið sagt um ungan
mann fyrir aldámót, að hann
væri Möðruvellingur, enda var
það með óldkingum hve margir
þeirra hófust til mikils trúnað-
ar og mannvirðinga, jafnvel þeg
ar að námi ioknu, að vísu flest-
ir komnir yfir tvltugt. VafaJaust
lærðu þeir mikið á Möðruvöllum
en enginn þarf að ætla, að kennsl
an þar hafi verið neitt betri en nú
gerist í gagnfræðaskólum, svona
upp og ofan. Það var afstaða
nemendanna til námsins, sem
skipti öUu.máli. Nú eru ungling-
arnir skyldugir að vera i skóla,
þeim er þröngvað inn á þá og
hafa sumir einkabil til afnota.
Þá kornu þeir súmir gangandi,
jafnvel þvert yfir landið til þess
að njóta skóiavistarinnar. Og
það vitum við kennárar að
furðu sætír hve langt er hægt
að koma nemanda í námi, jafnvel
á skömmum tíma, sé áhuginn fyr
ir náminu nógu brennandi.
1 þessum hópi var Halldór
Stefánsson. Hann var að vísu að
nema allt sitt líf, þótt í öðrum
skóla dveldi hann ekki en
Möðruvallaskóla. Þessi mennt-
un hans dugði hon-
um til allra þeirra starfa, er hon
um voru falin eða hann fékkst
við, hvort heldur var um að
ræða trúnaðarstörf í héraði,
þingmennsbu, forstjórastarf,
fræðimennsku eða rithöfundar-
starf.
Eftir Möðruvalladvöiina verð
ur Halldór verkstjóri og kenn-
ari á Egilsstöðum á Völlum og
tveim árum síðar ræðst hann
sem verkstjóri og kennari til
frænda sins á Skriðuklaustri,
Halldórs Benediktssonar.
Egilsstaðir og Klaustur voru
þá mestu stórbýli á Héraði og
húsbændumir þar, Jón Bergs-
son og HalJdór, mestir félags-
mála- og búnaðarírömuðir á
Austurlandi, svo ætla má að
vandlátir haíi þeir verið í ráðs-
mannsvalinu, og ekki viröist ald-
ur ráðismaninsins, tuttugu og
tveggja ára, hafa staðið þar í
vegi.
Það er einmitt á meðan á
KJausturdvöl HaHdórs stendur
að við hittum hann aldamótavor
ið á Valþjófsstað, þá heitbund-
inn eJdri heimasætunni á Skriðu
klaustri, Björgu Halldórsdóttur.
Þau Björg og Halldór giftust
haustið 1900. Eftir þriggja ára
sambúð á Klaustri og sex á Seyð
isíirði, en Halldór fðkikst þar
við verzlunarstörf sem sölu-
stjóri, flytjast þau hjón, Halldór
og Björg að nýju upp í Fljótsdal
og setja saman bú í Hamborg,
sem var smábýli, utan við
Skriðu-Klaustur, næsti bær. Þar
bjuggu þau til vors 1921 við sí-
stækkandi bú og batnandi efrra-
hag. Þá er orðið svo þröngt um
þau, að Halldór kaupir stórbýl-
ið Torfastaðd í Vopnaflrði og
flutti þangað með fjölskyldu
sina. Bömin voru fjögur, einn
son sinn höfðu þau misst tól’f ára
gamlan, hinn mesta efnispiJt, hét
hann Stefán. Voru börnin á aldr
inum táu til nítján ára.
Eftir sumarlanga dvöl í nýj-
um heimkynnum andast Björg.
Hún hafði reynzt manni sinum
frábær förunautur, hagsýn og
myndvirk svo sem hún átti kyn
til.
Halldór býr áfraim á Tonfastöð
um með börnum sinum við frá-
bæra rausn og vinseeJdir. Á þeim
árum bætist þinigmennska ofan
á önnur trúnaðarstörtf.
Þáttaskil verða í ævi Halldórs
1928, þá bregður hann búi og
flyzt til ReykjavSkur og
kvænist öðru sinni. 1 þetta sinn
heimasætunni frá Hofströnd í
Borgarfirði eystra, Halldóru Sig
fúsdóttur.
1 Reykjavík átti svo Halldór
heima tii dauðadags og gegndi
þar hinum ábyrgðamestu störf-
um.
Frú Halldóra bjó manni sinum
hið fegursta heimili, friðsælt og
ástrikt. Börnum Halldórs frá
fyrra hjónabandi var hún Hild-
ur góða stjúpa. Ekki fyrir alls
löngu sagðá Halldór mér, að það
teldi hann einn mestan hamingju
dag í lífi sínu, er forsjánin leiddi
leiðir þeirra saman, hans og Halj
dóru, svo mikils mat hann konu
sína.
Frú Halldóra annaðist um
mann sinn til hinztu stundar af
einstakri nærgætni og hugul-
semi. Þeim varð tveggja barna
auðið, sonar og dóttur, sem urðu
föður sínum til mikillar gleði í
ellinni, ekki þó sizt barnaböm-
in, sem kepptust við að strá söl-
skini í kringum sjóndapran afa.
Halldór lézt á heimili sánu að
morgni hins 1. apríl. Fram til
hins síðasta fylgdi hann fötum
og fylgddst með öllu sem gerðist,
andlát hans varð friðsæJt og
hægt. Hann yantaði þá 56 daga
upp á að vera orðinn fullra 94
ára, f. 26. maí 1877.
HANN NÍDDIST ABDREI Á
ÞVl SEM HONUM VAR
TILTRÚAÐ
Halldór var ekki fyrr setztur
að í Fljótsdal eða Vopnafirði en
á hann hlóðust trúnaðarstörf.
Svo var og á Alþingi og utan,
þann tíma, sem hann var alþinig
ismaður. Voru trúnaðarstörf
þessd af ýmsum toga, allt frá for
mennsku í ýmsum félögum,
hreppsnefndar- og oddvitastörf-
um til þingmennsku og forstjóm
ar stórfyrirtækis. Telst mér svo
til, að þau hafi verið um tuttugu
trúnaðarstörfin, sem Halldór
gegndi og þó aldrei talið sama
starfið, nema einu sinni. Upplýs
ingar um þessi störf má fá í upp
sláttarbókum og því sleppt að
telja þau upp hér.
Þessi trúnaður er ekki tilvilj-
un og haía ber í huga að í þá
daga voru þau ekki kölluð bitl-
ingar, enda flest ólaunuð trún-
aðarstörf. '
Mér er það í bams- og ungl-
ingsminni frá þvi er við Halldór
vorum sveitungar, að á orði var
haft, hversu vel honum tækist
að bræða saman ólíik sjónarmið
og finna þá lausn á málum, sem
flestir gátu sætt sig við.
Eitt trúnaðarstarf er þó enn
ótaiið, sambúð HaHdórs við land
ið. Eins og fyrr sagðd var jörðin
Hamborg 1 Fljótsdal smábýli, er
Halldór settist þar að og farsæld
í búnaði hlaut þvi að byggjast
á gemýtingu landkiosta. Það
var gert, en ekki með því að
níða Jandið heldiur með þiví að
bæta það. Haffldór var í eðli
sinu miSkiH redktunarmaður, það
sýndi bæðá búskapur hans og
skrif. Hann taldá það skyldu
sina gagnvart landinu að skilja
etftir tvö strá þar sem hann tók
við einu og fjögur, ef hann
hafði fengið tvö.
Biiikilundurinn, sem Halidór
gróðursettá fyrir nieðan Hamborg,
ber trúnaði hams við landið fag-
urt vitni.
„Afi HORFNUM TÍMA ÉG
HUGA SNÝ"
Þegar Halldór varð að láta af
opinberri stjómsýslu íyrir ald-
urs saikir má segja að þriðji þátt
ur Jáfs hans hietfjdst, og ekki sá
ómerkasti. Er hér átt við fræði-
mannsstarf hans. Þessi þáttur
nær yfir um aldarf jórðun gsskeið
og entist aiUlt til æviloka.
Að vísu höfðu áður birzt eftdr
hann greinar í blöðum og tima-
riitum um hin ýmsu hugðarefni
hans, viðskiptamál, félagsmál,
búnaðarmál, stjómmál o.tfl., en
við fyrrnefnd timamót er hann
lætur af opdnberum störfum, hefj
ast fræðiimenns'ka og rithöf und-
airstörtf hans fyrir alvöru.
Hann gerðist þá aðalritstjóri
safnritsins Austurland, er íjall-
aði um austfiirzk fræði og út kom
í 5 bindum á árunum 1948—1958.
í riti þessu birtust margar rit-
gerðir eftir Halldór um aust-
íirzka mann-, stað- og sagnfræði.
Að baJki þeim lágu ýtarleg-
ar rannsðkinir á efni þvl sem þær
fjölluðu um og báru þær glögg-
an vott um gerhygli og rðlega
og öfgalausa dómgreind. Ritgerð
ir þessar sýna að Halldór hefði
orðið hinn merkasti visindamað-
ur á sviði íislenzkra fraeða', hefði
hann snúið sér að þeim í önd-
verðu.
Fjöidi ritgerða frá hendi Hall
dórs mun enn óprentaður og í
handriti er til sjálfsævisaga
hans, sem vafalaust hetfur marg-
vislegan fróðleik að geyma, auk
þeinra heimilda, sem þar er að
fimna um stjórnmálaátökin á
fjórða tug aldarinnar.
Nákvæma dagbók hélt Halldór
allt frá því að hann var dreng-
ur I Geitagerði og svo að segja
til hinzta dags.
Hann var prýðisvel rittfær,
hugisunin aflburða skýr og mál
meitlað, án allrar væmmi.
„TRAUSTIR SKUUU
HORNSTEINAR HÁRRA
SALA. 1 KILI KJÖRVIÐUR"
Ég leyfðd mér í upphafi þess-
ara fátæklegu minningar- og
þakkarorða um Halldór, heimil-
isvin gömlu prestsfjölsikyldunn-
ar ó Vadþjótfsstað, að vitna til
orða skáldjöifursins Eínars Bene
diktssonar.
Þessi orð komu i
huga minn, er ég sá fyrir mér
hina ungu aldamótamenn
sem gengu fram á opinbert sjón
arsvið i upphafi aldarinnar og
annar þeirra hvarf þaðan ekki
fyrr en við, sem þá vorum ófædd
vorum orðin ell'istyrkiþegar.
Þessir menn hafa staðið i fylik
ingarbrjósti í framisókn þjóðar-
innar til stjómarfairslegs og efna
legs sjiálfstæðis. Þeim er það
meðal annars að þakka, að fjöl-
skyldur komast nú ekki á von-
arvöi þótit fyrirvinnan falli frá,
og æðsta menntun stendur
hverju barni og uniglingi til
boða.
Fyrir mér eru þeir hornstein-
arnir, sem mín kynslóð byggði
ofan á og komandi kynslóðir
eiga eftír að byggja ofan á.
Engan betrd fulltrúa þessara
manna, þessara raunverulegu
aldamótamannia þekki ég en Hadd
dór Stefánsson.
Jafnvel útlit Hailldórs bar þess
ari skoðun vi'tni. Knálegur og
riðvaxinn vöxtur hans minnti á
valinn hornstein óveltinn. Lita
raft, eins og á veðurbitnum
manni, skartaði vel þeim, sem
staðið hatfði af sér stórviðri
sinna töða. Veðraður steinn í út-
vegig.
Og þegair undir skelina var
skyaguzt, var að finna þá gjör-
hiygli oig giætni sem veikur traust,
og það frjiálslyndi og vdðsýpj,
talkandd þó mið aí liðnum tíma,
sem nauðsyhlegt er tii allrar
sannrar framsóknar.
Efckert virtist skapgerð Hall-
dórs f jarri en sú glætf ramennska,
sem dregin er af þeirri merk-
ingu orðSdns glæfrar, sem skil-
greind er í orðabóftoum sem
skammvinn uppstytta í rigninigu.
Til þess var eðli bóndans oí
rilkit í fari hans, bóndans sem
ekki breiðir hey sitt S tvfeýnum
þurrki.
Það var kannski þessi þáttur
í fari hans sem fyrirmunaði hon
um á sinum tima að verða að
þægu flokksþýi.
Á ailra sdðustu árum heí ég
orðið þess var að nafn-
gitftin aldamótamaður er notuð í
niðrunairskyni. TaJin bera vett
um hérvilluhátt og draumóra,
sem birtist meðal annars í kjána
legri viðkivæmni gagnvart land-
inu og aulalegri afstöðu
til hinna svotkölluðu ldtfsgæða,
jafnframt algerlega röngu mati
á hvað séu mannsæmandi lífs-
kjör, hvort heldiur það eru einn
eða tiveir bílar, sem fjölsikyld
unni eru Mtfsnauðsyn'legir. Sagt
hetfur það verið til háðungar að
komið hali það tfyrir að
þessir aldamótamenn hatfi skilað
af.tur afgangi af opinberum
ferðaistyrk.
Hvað sem þessu liður, er það
bjargtföst sannfæring m'in, að ein
mitt vegna þessara eiginda sinna,
hafi það verið haegt að nota þá
fyrir hornsteina. Vegna þess að
þessir menn slkynjuðu hið innra
með sér að „gullið sjiálft veslar
og visnar í au.g-um, þess von-
lausa, trúlausa, dauða úr taug-
um,“ gátu þeir orðið það.
Kannski er svo komið I okkar
tölvuhugsandi og tæknivædda
þjóðfélagi að við þurfum þessara
manna ekki lengur við, en við
ætturn þó að geta orðið um það
sammála, að erfiðleikum hefði
það verið bundið án þessara
mamna að reisa þann hóa sal,
sem við köllum islenzkt sjálf-
stæði, og að ekki verði þeim um
kennt þótt þurrafúi lífskjara-
græðginnar hatfi komizt 1 þann
kjöl sem þeir gerðu úr kjörviði,
á sínum tiíma, og þwí stouliu þeir
virðir vel.
Þórarinn Þórarinsson
frá Eiðum.
Halldór Stefánsson, fyrrver
andi alþrn., lézt á heimili sínu,
Flókagötu 27, að morgni þess L
apri'l s.l.
Við Halldór höfum verið meiri
samtferðamenn, hérna megin vdð
móðuna, en titt er um óskylda
og óvandabundna menn. Hann
var að vfeu 17 árum eldri en ég,
og það var á mínurn unig-
um aidri, sem við eins og ósjfáií-
rátt slógumst saman til ferðar á
sama vettvangi og áttum sama
augnamið í flestu, nýju aid-
arinnar skyildiu við Island.
Halldór var fæddur á Desja-
mýri I Borgarfirði í N-Múla-
sýslu, 26. maí 1877, og voru íor-
eldrar hans Steíán prestur Pét-
ursson, þar á stað, og kona hans
Ragnhildur Björk Metúsalems-
dóttir, sterka í Möðrudal, Jóns-
sonar. Þessi hjón áttu 12 böm,
er öl'l kornust til mikils þroska,
og sum til siílks vænleika að frá
bært var, eins og Jón Filipps-
eyjakappi. Halldór var mjög
i miðjum hópnum til aldurs kom
inn, og þótt hanny rði ekki risa-
menni á vöxt, sáu menn oft að
handtökin mundu vera vel til
ættar komin. Halldór misstd foð-
ur sinn 10 ára gamall, oig var
hann þá prestur á Hjaltastað í
Útmannasveiit. Um leið var stað-
festan búin, þar sem nýr prest-
ur hlaut að taka staðinn. Með
sinn stóra barnahóp stóð Ragn-
hildur ein uppi staðfestulaus, en
þá naut hún þess, að gamli tám-
inn haíði verið forsjiál'l. Jörðin
Geitagerði í Fljótsdal hafði end-
ur fyrir löngu verið lögð ekkj-
um presta frá Valþjófsstað til
Framh. & bls. 23