Morgunblaðið - 10.11.1974, Blaðsíða 22

Lf iU
22
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 10. NOVEMBER 1974
Ritstuldur
Sholokovs
*
SHOLOKOV-leyndardómurinn
— gátan um höfund bókar-
innar „Lygn streymir Don“,
sem varð til þess, að Mikhail
Sholokov fékk Nóbelsverðlaun-
in í bókmenntum fyrir nokkr-
um árum — Virðist nú í þann
veginn að skýrast. Framlag
Alexanders Solzhenitsyn, sem
frá hefur verið sagt iftillega í
Morgunblaðinu, hefur orðið
þungt á metaskálunum og
nefna má og bók John Barrons
(hennar hefur einnig verið get-
ið í blaðinu) „KGB-the Secret
Work of Soviet Agents“ hefur
einnig varpað ljósi á þetta mál,
sem lengi hefur verið rætt
bókmenntamanna á meðal,
þótt hljóðlega hafi farið. Tveir
sænskir blaðamenn hafa ritað
um málið I Dagens Nyheter og
fara greinar þeirra hér á eftir
f endursögn.
I bók John Barrons, sem er
ákaflega vandvirknislega
unnin, er rennt stoðum undir
skilgreiningu Solzhenitsyns á
tilurð bókarinnar og hvernig
hún komst í hendur Sholokovs.
Barron hefur með aðstoð fjölda
borgara tekizt að upplýsa
hvernig hið upprunalega hand-
rit gæti hafa komizt i hendur
Sholokovs — mannsins, sem
lengi hefur verið grunaður um
að vera einn mestur stórsvikari
bókmenntanna.
Barron er sama sinnis og
Solzhenitsyn; að frægð
Mikhails Sholokovs grundvall-
aðist á þessari einu bók, „Lygn
streymir Don“. Eftirtektarvert
er, að dómi Barrons, að verkið
kom út, þegar Sholokov var
aðeins tuttugu og þriggja ára að
aldri.
„Síðari verk Sholokovs
komast hvergi nálægt því
snilldarbragði, sem er á „Lygn
streymir Don“. Þau eru þvert á
móti svo ómerkileg, að segja
má, að hver sem er hefði getað
skrifað flestar bækur hans, sem
allar eru í dæmigerðum
áróðursstil. „Það er því ekki að
undra, þegar haft er í huga,
hversu gerólíkt verkið er öðru,
sem Sholokov hefur ritað, að
bókmenntamenn hafi dregið i
efa, að hann væri höfundur
þess, segir Barron og hann
minnir á það, sem Svetlana,
dóttir Stalíns, hefur sagt um
málið: „Allir töldu víst, að hann
hefði stolið handritinu frá her-
foringja Hvítliða, sem dó, og
notað það sem meginuppistöðu
í bók sinni.“
Barron mun nú hafa aflað sér
upplýsinga um það, all ná-
kvæmlega, hvernig að var
staðið.
Það fréttist árið 1968, að bréf
hefði borizt frá aldurhniginni
konu í Leningrad til ritstjóra
bókmenntaritsins Novy Mir.
Barron frétti af þessu hjá
sovézka heimspekingnum
Alexei Jakusev, en hann flúði
frá Sovétríkjunum sama ár.
Hann sagði frá því, að hann
hefði fengið að vita um svik
Sholokovs frá tveimur aðilum.
Frá sovézka bókmennta-
fræðingnum Viktor
Vinogradov, — en bókmennta-
fræðingurinn tjáði Jakusev, að
hann væri orðinn sannfærður
um, að Sholokov hefði ekki
skrifað bókina - og skömmu
áður en hann flúði hafði hann
heyrt um bréfið til Novy Mir
frá Leningrad.
Barron nefnir aldrei nafn
konunnar í bókinni, en ljóst er,
að hún hefur — eftir því sem
Solzhenitsyn segir — verið syst-
ir Fjodors Krukovs, þess
manns, sem menn hallast nú æ
meira að, að hafi skrifað „Lygn
streymir Don“.
Hún segir í bréfinu til Novy
Mir, að bróðir hennar hafi verið
herforingi Hvítliða en rétt upp
úr 1920 hafi hann verið tekinn
fastur af rauliðum (kommún-
istum). Fjölskyldan flúði
skömmu síðar.
Þegar hún sneri aftur heim
alllöngu siðar afhenti nágranni
einn henni bréf frá bróður
hennar, sem hafði beðið um, að
henni yrði fengið það ef hann
yrði líflátinn.
1 bréfinu segir bróðirinn, að
hann hafi afhent presti einum,
sem hann tiltekur, handrit til
vörzlu og beðið hann gæta þess,
ef svo færi, að hann yrði líf-
látinn. Presturinn var sjálfur
handtekinn skömmu síðar.
Nágrannarnir gátu sagt kon-
unni, að maður sá, sem hefði
annazt yfirheyrslur yfir prest-
inum, héti Mikhail Sholovkov,
sem væri ungur starfsmaður í
leynilögreglunni.
Að því er konan segir í Novy
Mir-bréfinu, kom hún aldrei
J. Fjodor Krukov: Hinn rétti
höfundur skáldverksins að því
er margir telja nú.
kvíðin — henni hafði verið
stranglega bannað að reifa mál-
ið frekar.
Tvardovsky tók sér þá sjálfur
ferð á hendur að ræða við sak-
sóknarann og bað um að fá að
sjá uppkast bókarinnar. Svarið,
sem hann fékk, var aðeins, að
málinu væri „lokið" og auk
þess kæmi það honum ekki
vitund við.
Nokkrum dögum síðar barst
Tvardovsky vitneskja um það
iiflilpll
Skýin
þéttast yfir Don
höndum yfir handrit það, sem
prestinum hafði verið fengið til
varðveizlu. En á meðal skjala
og pappíra, sem hún fann, voru
drög að skáidverki og mikið af
minnisblöðum, sem hann hafði
unnið eftir. Tók hún það og
geymdi vandlega.
Þegar „Lygn streymir Don“
kom út nokkru síðar undir
nafni Mikhails Sholokovs
kannaðist hún við alla söguna;
ef undan eru skildar smávægi-
legar breytingar, fyrst og
fremst í sambandi við nöfn,
virtist bókinni bera í nánast
öllu tilliti saman við uppkast
frá góðum vinum sínum, að
Sholokov hefði í eigin persónu
komið á fund saksóknarans
nokkrum dögum áður og „virzt
vera í miklu uppnámi“.
Jakusev prófessor, sem
Barron lýsir sem traustum
heimildamanni, heyrði fyrst
um þetta hjá einum starfs-
manna við Novy Mir og síðan
sagði Tvardovsky honum sjálf-
ur frá þessu og sýndi honum
aukin heldur ljósrit af bréfi
konunnar frá Leningrad.
Jakusev hafði því með sér
sterk sönnunargögn þegar
hann flúði.
fáanlegur til að rísa gegn
Solzhenitsyn og brennimerkja
hann, gekk Sholokov fram fyrir
skjöldu og innti það verk af
hendi. Árið 1966 hvatti hann til
fangelsunar á Juli Daniei og
Andrei Siniavsky ... Ári síðar
fór hann háðulegum orðum um
sovézka rithöfunda, sem kröfð-
ust ritfrelsis og bar þá þeim
sökum, að þeir gengju erinda
CIA.“
Er Sholokov hélt áfram að
styðja starfsemi KGB að berja
niður með harðri hendi allar
óskir um tjáningarfrelsi, gat
ungur rithöfundur, Yuri Galan-
Eftir Nils M. Udgárd og K. G. Michanek
það að verki, sem hún hafði
fundió í föggum bróður síns.
Liðu nú ár og það var ekki
fyrr en 1968, sem konan treysti
sér til að gera það opinbert,
sem hún hafði vitað árum
saman. 1 bréfinu bað hún um
aðstoð til að sett yrði á stofn
ábyrg og opinber nefnd með
það fyrir augum að kveóa úr
um það, hver væri hinn raun-
verulegi höfundur verksins.
Ritstjóri Novy Mir, Alexand-
er Tvardovsky, svaraói konunni
að bragði og bað hana að ganga
þegar í stað á fund saksóknara
Leningradborgar og segja hon-
um upp alla söguna og fá hon-
um i hendur drög þau að bók-
inni, sem voru í hennar vörzlu.
Hún lét hann vita skömmu
síðar, að hún hefði farið að ráð-
um hans. En — hélt liún áfram
— og var greinilega hrædd og
En Barron lætur ekki þar við
sitja aó nefna það, sem hér
hefur verið rakið. Hann setur
fram fleiri kenningar, sem allar
hníga í þá átt, að Nóbelsverð-
launin hafi ekki lent hjá réttum
manni.
Hann bendir á, að hann hafi
með athugunum sinum komizt
að raun um það, að Sholokov
hafi á öllum rithöfundarferli
sínum haft samvinnu við rúss-
nesku öryggislögregluna, sem
hefur verið nefnd ýmsum nöfn-
um, og hann lýsir þvi enn-
fremur, hversu takmarkalaust
sovézk stjórnvöld hafa alla tíð
hampað Sholokov.
„Hann er,“ segir Barron, eini
sovézki höfundurinn, sem er
verulega þekktur erlendis, sem
flokkurinn hefur alltaf getað
borið fyllsta traust til. Þegar
enginn annar rithöfundur var
skov, ekki lengur orða bundizt.
Hann tók á sig þá áhættu að
ráðast gegn Sholokov í grein,
sem hann ritaði nafn sitt undir
fullum fetum. Hann sagði:
„Sholokov hefur engan
áhuga á sannleikanum. Hann
fann sig knúinn til að ákæra þá
Daniel og Siniavsky fyrir svik.
Hvers vegna? Sennilega vegna
þess, að viðkomandi stjórnvöld
töldu sig ekki hafa nóg í hönd-
unum til að gera það og þurftu
utanaðkomandi hvatningu til
að réttlæta gerðir sínar . . . þú,
félagi Sholokov, þú ert ekki
lengur rithöfundur. Einu sinni
varst þú miðlungs góður skáld-
sagnahöfundur, en langt er nú
liðið síðan þú gazt kallað þig
rithöfund. Nú ert þú ekkert
annað en pólitísk mál-
pípa . .. Fólk á borð við þig á
sér engan annan stað í samfél-
aginu en í ríkismaskínunni."
KGB lét snarlega til skarar
skríða. Galanskov var handtek-
inn fyrir andsovézkan áróður
og var í janúar 1968 dæmdur í
sjö ára þrælkunarvinnu, þó svo
að verjandi hans færði sönnur á
það fyrir réttinum, að hann
gengi með blæðandi magasár.
Móðir hans og aðrir aðstand-
endur gerðu örvæntingarfullar
tilraunir — meðal annars með
því að taka sér ferð á hendur til
búðanna — til að fá þvi fram-
gengt, að Galanskov fengi
læknismeðferð. En þeim var
miskunnarlaust vísað frá.
Galanskov lézt i búðunum þann
4. nóvember 1972, 33ja ára að
aldri.
Alexander Solzhenitsyn
hefur skýrt frá því og stutt það
rökum — eins og fram hefur
komið hér í blaðinu — að hinn
raunverulegi höfundur bókar-
innar „Lygn streymir Don“
hafi verið FJODOR KRUKOV. í
bók Barrons er hann ekki nafn-
greindur. Solzhenitsyn segir
ennfremur, að Fjodor Krukov
hafi látizt árið 1920, en ekki er
tekið fram, að hann hafi verið
líflátinn.
Þótt þeim Solzhenitsyn og
Barron beri ekki saman í öllum
smáatriðum, virðast þeir hafa
kannað þetta mál af fyllstu
Ihygli og færa þau rök fyrir
máli sínu, er vart verða
véfengd.
Solzhenitsyn segir I sinni
bók, að Krukov hafi verið að
vinna sér sess sem rithöfundur
og var talinn fremstur skálda
úr röðum kósakka. Hann barð-
ist einnig með kósökkum gegn
bolsévikkum, og þegar hann
Framhald á bls. 30.