Morgunblaðið - 10.11.1974, Blaðsíða 24

24
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 10. NÓVEMBER 1974

Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Ritstjórnarfulltrúi
Fréttastjóri
Auglýsingastjóri
Ritstjóm og afgreiðsla
Auglýsingar
hf. Árvakur, Reykjavík.
Haraldur Sveinsson.
Matthfas Johannessen,
Eyjólfur Konráð Jónsson.
Styrmir Gunnarsson.
Þorbjörn GuSmundsson.
Björn Jóhannsson.
Árni GarSar Kristinsson.
ASalstræti 6, sími 10 100.
ASalstræti 6. slmi 22 4 80.
Áskriftargjald 600,00 kr. ð mánuði innanlands.
j lausasölu 35.00 kr. eintakiS.
Istefnuræðu sinni á
Alþingi sl. þriðjudag
fjallaði Geir Hallgrímsson
forsætisráðherra, um verð-
bólguna og horfur í þeim
efnum og sagði: „Spár um
þróun verðlags gera ráð
fyrir, að verðbólga muni
fara minnkandi á næsta
ári, þrátt fyrir heldur örari
verðbreytingar á síðasta
ársfjórðungi þessa árs,
m.a. af völdum gengislæk*-
unarinnar og skattbreyt-
inganna í september. Strax
á fyrsta ársf jórðungi næsta
árs er gert ráð fyrir að
dragi úr verðbólgunni og
samkvæmt forsendum
verðlagsspánna væri búizt
við minna en 15% verð-
bólgu á ársgrunni undir
lok ársins 1975. Með efna-
hagsaðgerðum ríkisstjórn-
arinnar er þannig að því
stefnt að ná verðbólgunni
niður á stig nágrannaþjóða
okkar eftir lok næsta árs.“
í útvarpsþætti í fyrra-
kvöld tók helzti sérfræð-
ingur ríkisstjórnarinnar,
Jón Sigurðsson, forstöðu-
maður Þjóðhagsstofnunar
í sama streng og forsætis-
ráðherra og taldi mögu-
leika á að ná verðbólgu-
vextinum niður fyrir 15% í
lok næsta árs en þá er
væntanlega átt við, að
verðlagsþróunin síðustu
mánuði ársins verói sam-
bærileg við 15% verðbólgu
á ársgrundvelli. Þetta þýð-
ir væntanlega, að ekki sé
átt við, að verðbólguvöxt-
urinn frá ársbyrjun 1975
til ársloka verði um eða
undir 15%. Engu að síður
er hér um mjög djarflega
stefnumörkun að ræða,
sem ástæða er til að staldra
ofurlítið við.
Verðbólguvöxturinn i ár
nemur um 45%. Þetta er
meiri verðbólga en áður
hefur þekkzt í okkar sögu
og jafnframt hin mesta í
Evrópu. ísland er í dag
skipað á bekk með þeim
þjóðum heims þar sem
verðbólgan er hrikalegust.
Þessi mikla verðbólga hef-
ur valdið gífurlegri röskun
í þjóðarbúi okkar. Hún hef-
ur sprengt upp útgjöld
hins opinbera, eins og
glögglega má sjá á fjárlaga-
frumvarpinu fyrir árið
1975, þótt hinn nýi fjár-
málaráðherra, Matthías Á.
Mathiesen, hafi gert sitt
ýtrasta til að halda út-
gjaldahækkuninni í skefj-
um. Verðbólgan hefur leik- i
ið fjárhag sveitarfélaga og
fyrirtækja þeirra mjög illa.
Stærsta sveitarfélag lands-
ins, Reykjavíkurborg, er
komið með geysilegan yfir-
drátt í viðskiptabanka sín-
um og hefur orðið að semja
um greiðslu á þeirri skuld
á nokkrum árum. Hin
minni sveitarfélög eru sum
hver á barmi greiðsluþrots
og ef ekki hefði komið til
sérstök aðstoð og fyrir-
greiðsla opinberra aðila
hefði jafnvel komið til
greiðslustöðvunar hjá ein-
staka sveitarfélögum.
Rekstur atvinnufyrirtækja
hefur að sjálfsögðu með
sama hætti gengið úr
skorðum, sífelldar út-
gjaldahækkanir en verð-
lagshækkanir í kjölfar
þeirra seint og um síðir.
Þessi vítahringur hefur
veikt mjög fjárhag fjöl-
margra fyrirtækja. Verð-
bólgan hefur einnig rýrt
stórlega gildi peninganna
og lítið vit er í því fyrir fólk
að leggja fé sitt inn á spari-
sjóðsbækur bankanna. Öll-
um er ljóst, hvað orðið
væri í dag úr 100 þúsund
krónum, sem lagðar hefðu
verið inn á sparisjóðsbók
fyrir einu ári. Verðbólgan
hefur einnig leikið lífskjör
almennings grátt og þá
ekki sízt þeirra, sem komn-
ir eru á eftirlaunaaldur og
hafa ef til vill ekkert annað
að lifa af en ellilaun og
óverðtryggðar greiðslur úr
lífeyrissjóðum, sem ekkert
eru að verða.
Af þessu er ljóst, að það
hlýtur að verða höfuðvið-
fangsefni ríkisstjórnarinn-
ar að minnka verðbólgu-
vöxtinn á árinu 1975. Við
stöndumst einfaldlega ekki
annað ár í röð með svo
geysilegri verðbólgu og
þeirri, sem hér hefur ríkt í
ár. En hvaða ráðum er
hægt að beita í því skyni?
Hér þurfa augljóslega til
að koma samræmdar að-
gerðir í fjármálastjórn
ríkisins, sveitarfélaga,
opinberra fyrirtækja, lána-
stofnana o.s.frv. Þessar að-
gerðir mega þó ekki verða
svo harkalegar, að atvinnu-
leysi skapist enda er það
yfirlýst stefna ríkisstjórn-
arinnar, að full atvinna
haldist. Það stefnumark
ber að setja öðrum ofar. En
það er eins gott fyrir menn
að gera sér þess grein nú
þegar, að það verður ákaf-
lega erfitt að ná því marki,
sem forsætisráðherra setti
í stefnuræðu sinni. For-
stöðumaður þjóðhagsstofn-
unar gaf í skyn, að ein for-
senda þess, að hægt væri
að ná verðbólguvextinum
niður í 15% mark í lok
næsta árs væru mjög tak-
markaðar launabreytingar
á næsta ári. Á þessu ári
hefur verðbólgan þrengt
svo mjög lífskjör launþega,
að óraunhæft er að gera
ráð fyrir, að verkalýðs-
félögin muni láta allt
næsta ár líða án þess að
koma fram með einhverja
kröfugerð og knýja fram
launahækkanir — nema
unnt verói að bæta kjör
launþega með öðrum hætti
en beinum launahækkun-
um. Öllum tiltækum ráðum
þarf að beita í því skyni. Er
hægt að lækka verð á al-
mennum neyzluvörum t.d.
með verulegum tollalækk-
unum? Er hægt að gera
sérstakar ráðstafanir til
þess að draga úr húsnæðis-
kostnaði? Slíkum spurn-
ingum og öðrum af því tagi
þarf ríkisstjórnin að svara.
Á því byggist árangur
hennar í viðureigninni við
verðbólguna.
VIÐUREIGNIN
VIÐ VERÐBÓLGUNA
| Reykjavíkurbréf
^♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦Laugardagur 9. nóv.
Lýðræði
og einræði
Okkur, sem við lýðræði búum,
finnst sjálfsagt að svona eigi það
að vera. Við gagnrýnum að vísu
eitt og annað í stjórnarfari og
nöldrum yfir flestu, en lýðræði
viljum við hafa og við trúum því,
að um aldur og ævi muni íslend-
ingar búa við lýðræðislegt
stjórnarfar. Við óskum þess raun-
ar líka, að allir aðrir fái að búa við
lýðréttindi og frjálsa stjórnskip-
un, en þó er það staðreynd, að
mikill meirihluti mannkyns býr
við einræðisstjórnarfar t einu
formi eða öðru.
Vissulega voru það mikil gleði-
tíðindi, þegar einræðisstjórnin í
Portúgal hrökklaðist frá eftir ára-
tuga völd Salazars og eftirmanr.a
hans. Hin fáránlega nýlendu-
stefna Portúgala var dauðadæmd
og ný stjórnvöld viðurkenndu þá
staðreynd. Menn vonuðu, og vona
raunar enn, að lýðræðislegir
stjórnarhættir muni fá að ríkja í
Portúgal framvegis en þó eru þar
svo sannarlega biikur á lofti. Eins
óg fyrri daginn láta ofbeldisöfl á
sér kræla þegar valdatóm skapast.
„1 gær var hún máske brún
þessi böðulshönd/sem blóðug og
rauð í dag sínu vopna lyftir.“
Portúgalar hafa losnað við
fasistastjórn, en hefur þjóðin þá
sigrað? Ýmsir þeirra, sem mestar
þátöáttu í því að koma einræðis-
stjórninni frá völdum, hafa verið
ofsóttir af kommúnistum í
Portúgal. Liðsveitir, sem kalla sig
vinstri sinna, eru undir vopnum
og fara ekki dult með þau áform
sín að ráða ríkjum, hvað sem
meirihluti landsmanna kann að
vilja.
A þessari stundu veit enginn,
hver kunna að verða örlög þess
fólks, sem svo lengi hefur búið
við stjórnarhætti einræðisins.
Blikur á lofti
Þróunin í Portúgal hlýtur að
vekja menn til umhugsunar um
framvindu mála í öðrum Evrópu-
rikjum. Grikkir reyna nú að koma
á lýðræðisstjórnarfari eftir ein-
ræðisstjórnina þar. En einnig i
þvi landi eru blikur á lofti, og
enginn efi er á. því, að svipaðar
tilraunir verða þar gerðar til
valdaráns og nú eiga sér stað í
Portúgal. Hin blóðuga, rauða
böóulshönd heldur vissulega
vopni sínu á loft þar sem annars
staðar. Og því miður er engin
trygging fyrir því, að lýðræðis-
sinnar sigri þar.
Og hvað um önnur ríki Norður-
álfu? Á ttaliu er efnahagsleg og
pólitísk upplausn. Þar láta fasist-
ar á sér kræla. Og hvenær sem er
má búast við alvarlegum árekstr-
um öfgaaflanna.
Ekki er heldur úr vegi að minna
á, að ekki er ýkja langt síðan
Frakkland riðaði á barmi
borgarastyrjaldar, sem að líkind-
um hefði leitt til einræðis-
stjórnarfars, annaðhvort fasisma
eða kommúnisma, enda skammt
öfganna á milli.
Það er hryggileg staðreynd, að
lýðræðisstjórnarskipulag og
frjálsræði er ekki öruggara í
sessi, jafnvel í gamalgrónum
menningarrikjum, en þessar svip-
myndir bera með sér.
Og hversu mikil ástæða er þá
ekki til þess, að allir þeir, sem
afskipti haf a af þjóðmálum í þeim
tilgangi að reyna að láta gott af
sér leiða, taki höndum saman um
að verja lýðréttindin og efla þau á
allan veg.
Frjáls umræða
Frjáls skoðanaskipti, rökræður
og deilur, ef því er að skipta, eru
aðalsmerki lýðræðisins. Menn
greinir á um hin margvíslegustu
málefni og setja fram sjónarmið
sín. Oft á tíðum er það svo með
stjórnmálamenn, að þeir eiga
erfitt með að taka afstöðu til
ákveðinna mála, en þegar þeir
hafa gert það, verja þeir málstað
sinn, draga fram rök með honum
og gagnrýna sjónarmið þeirra,
sem öðru vísi líta á málin. Þeir
sannfæra sjálfan sig og leitast við
að sannfæra aðra.
Við þessu er ekki nema gott eitt
au o8gja. Fólkið veit þá hvers má
vænta, ef það styður þennan
stjórnmálamanninn eða hinn.
Einn vill fylgja þessu máli fram
en annar hinu. Raunar er stund-
um yfir því kvartað, að stjórn-
málamenn og stjórnmálaflokkar
taki ekki nógu eindregna afstöðu
til að fólk geti fullvissað sig um,
hvaða stefnu það raunverulega er
að styðja, er það gengur að kjör-
borðinu, og vissulega á sú gagn-
rýni einnig rétt á sér.
Hitt er aftur á móti verra, að
stundum ber það við, að menn
leggja fæð hver á annan vegna
þess, að þeir eru ósammála um
eitthvert ákveðið málefni og deila
um það. Sú afstaða er bæði lítil-
mannleg og heimskuleg. Menn
eiga að geta verið nákvæmlega
jafn góðir vinir og virt hvor ann-
an nákvæmlega jafn mikið, þótt
þeir séu ósammála um eitthvert
tiltekið atriði. Það er þeim báðum
til heiðurs, en ekki vansa, að setja
sjónarmið sín fram og rökræða
um málin. Þeir eru þá ekki að
leggja dóm hvor á annan, heldur á
málefni það, sem til umræðu er.
Stundum undrast menn það, að
andstæðingar í stjórnmálum, sem
lengi hafa deiit, geti verið góðir
vinir, en þannig á það einmitt að
vera. Mismunandi sjónarmió eru
ekki mælikvarði á manngildi. Og
báðir aðilar eiga að una vel sinum
hlut, ef drengilega hefur verið
barizt, einnig sá, sem tapar, því að
hann vill virða leikreglur lýð-
ræðisins og una meirihluta úr-
skurði.
Því miður vill það brenna við
hér í fámenninu hjá okkur að
persónuleg sjónarmið ráði of
miklu, og allt er talíð gott, ef það