Morgunblaðið - 10.11.1974, Blaðsíða 25

25
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 10. NOVEMBER 1974
Sr. Jón Auðuns:
Prestskosningar
eða ekki ?
1 erlendum stórblöðum er
viða miklu meira en hér af
opinskáum og málefnalegum
greinum um kristindómsmál,
ekki aðeins af hálfu presta,
heldur einnig leikmanna, ekki
aðeins af predikunum presta,
sem Mbl. gefur mikið rúm,
heldur af málflutningi manna
um andleg viðhorf þeirra, sem
tjá sig og hugsa og fara „sínar
leiðir“ og þræða ekki ævinlega
farvegi kirkjunnar.
Fyrir slíkum málflutningi fer
ekki mikið i islenzkum dagblöð-
um. Það bar ekki mikið á því,
að menn létu sig það varða,
þegar „gamla sálmabókin“ frá
1945 var dæmd úr leik og
nokkrum fegurstu sálmum og
trúarljóðum sra Matthíasar var
vísað úr bókinni og lofgerðar-
sálmi Daviðs frá Fagraskógi,
þar sem skáldið leyfði sér að
geta þess, að trúarlíf og til-
beiðsla væri til að jörðunni
utan vébanda kristindómsins,
sem aðeins lítill minnihluti
mannfólksins heyrir til. Á vett-
vangi dagblaðanna tóku þá
sárafáir aðrir til máls en fáeinir
lítt ánægðir prestar.
Á sömu leið fór, þegar kirkju-
þing ísl. þjóðkirkjunnar fékk
komið fram á Alþingi frum-
varpi um aó svipta söfnuði
landsins almennum kosningar-
rétti til að velja sér presta og
hafna. Það vekur furðu, hve
fáir kvöddu sér hljóðs um það
mál. Þetta logn, þessi þögn
bendir til óhugnanlegs tóm-
lætis um mál, sem hlýtur þó að
skipta söfnuðina í landinu
miklu.
Mér er sagt, að kirkjuþing
það, sem nú situr á rökstólum,
eigi enn að fjalla um þetta mál í
því skyni að herða róðurinn
gegn rétti safnaðanna til að
ráða vali presta sinna með al-
mennri kosningu.
Síðasta Alþingi veitti þessu
máli þá meóferð að hafa sam-
þykktir kirkjuþings að engu og
stinga málinu svefnþorn. En nú
skal enn hrundið úr vör, trú-
lega i þeirri von að alþingis-
menn þreytist og samþykki
frumvarpið til að hafa af sér
hvimleitt kvabb.
Ein af þeim sögum, sem born-
ar hafa verið brigður á að rétt
muni eftir Kristi höfó, er
geymd í guðspjalli Lúkasar.
Þar segir frá konu, er kærði
mál sitt fyrir dómara, sem vildi
ekki sinna henni. En konan
hélt áfram að suða og suða í
dómaranum, unz hann gafst
hreinlega upp fyrir henni „til
þess að hún sé ekki ávalt að
koma og kvelja mig“, segir i
guðspjallinu.
Þótt þessi aðferð dygði við
dómarann í sögunni er sú
reyndin enn, að hún dugar ekki
á Alþingi Islendinga, sem
veitti tilmælum kirkjuþings
heldur óvirðulega afgreiðslu i
fyrra, — og hversvegna?
Sennilega vegna þess fyrst og
fremst, að alþingismönnum var
það kunnugt, að á bak við þann
meirihluta kirkjuþings, sem
Sr. Jón Auðuns.
samþykktina hefir gert hvað
eftir annað, var engan veginn
sá fjöldi safnaðarfólks i land-
inu, sem gæti réttlætt slíka
ákvörðun. Til þess að Alþingi
geti samþykkt að svipta söfn-
uðina almennum kosningarétti
um val presta sinna þarf að
sjálfsögðu að liggja fyrir vilja-
yfirlýsing svo mikils fjölda
þeirra, sem nú hafa kosninga-
rétt, að mark sé á takandi.
Frumvarp um afnám prests-
kosninga hefir verið borió und-
ir héraðsfundi og víðast sam-
þykkt. En hversu margir sækja
slíka fundi? Örfáir menn auk
prestanna. Allur þorri
safnaðarmanna kemur þar ekki
nærri. Því gegnir f urðu, að þeir
örfáu menn, sem fundina
sækja, skuli treystast til að taka
slíka ákvörðun í nafni
safnaðanna.
Það hefir verið haft mjöe _á
oddi, að hér sé um mál prest-
anna að ræða, og nálega látið
stundum eins og hér sé sérmál
þeirra á feró. En prestarnir eru
ekki kirkjan. Þetta er mál safn-
aðanna fyrst og fremst og i
rauninni furða, hve prestar
ganga hér fram fyrir skjöldu.
Og til þess er stöðugt vitnað,
hver raun það sé prestunum að
leggja sig undir dóm safnað-
anna í kosningu. Auðvitað kann
eitthvað miður sæmilegt að
vera sagt um umsækjendur,
sem gerir hörundsárum mönn-
um sviða. En þótt hér sé alvöru-
mál á ferð, er broslegt að heyra
á þá strengi slegið til vekja
vorkunnsemi alþingismanna.
Ætli þeim bjóðist aldrei annað
eins, og hefir þó ekki heyrzt, að
sú bíræfna fásinna hafi komið
þeim í hug, að leggja niður
alþingiskosningar eða að valdið
verði fengið i hendur „Kjör-
mönnum" eða þingmenn „kall-
aðir“ með einhverjum hætti.
Annars er ekki úr vegi að
benda á það andspænis öllum
þessum kveinstöfum um sið-
leysi prestskosninga, að gera
verður þá kröfu til sjálfra
prestanna, að þeir setji i siða-
bálk sinn (codex eticus) reglur
gegn ósæmilegum eóa óheppi-
legum aðgerðum i undirbún-
ingi prestskosninga. Til þess
þarf ekki lagasetningu. Það er
á valdi prestanna sjálfra.
Ég sé ekki betur en að i hinni
löngu baráttu á Alþingi fyrir
því, að draga veitingavaldið úr
höndum stiftsyfirvalda, sem
margsinnis höfðu misbeitt frek-
lega valdi sinu, og fá það
söfnuðunum i hendur, hafi það
yfirleitt verið hinir frjáls-
lyndari menn á Alþingi, sem
börðust fyrir kosningarétti
safnaðanna. Það ofurkapp, sem
nú er á það lagt að svipta
söfnuðina hinum almenna
kosningarétti, kann meira en
mönnum er ljóst að mega rekja
til þeirrar öfugþróunar, að
ihaldsemi og hneigð til há-
kirkjulegheita hefir á siðari ár-
um vaxið fiskur um hrygg i
þjóðkirkju okkar. Og það er sú
stefna, sem ræður ferðinni,
þótt margir geri sér þess ekki
grein í fylgi sinu við afnám
hins frjálsa kosningaréttar
safnaðanna.
Að erlendis séu ekki tíðkaðar
prestskosningar með sama sniði
og hér, er engin sönnun þess, að
Islendingar séu ekki á réttri
leið. Mér er nær að halda hið
gagnstæða.
Það smekkleysi, sem áður
hefir verið viðhaft í þessu máli,
að ógna alþingismönnum til
fylgis við þetta frumvarp, er
f jarri mér. Svo elliær er ég ekki
enn. Hitt fullyrði ég, að það
fylgi, sem enn er vitað að frum-
varpið nýtur meðal þjóðarinn-
ar, réttlætir ekki að það nái
samþykki.
kemur úr þessari áttinni, en
slæmt, ef það kemur úr hinni.
Miðar í áttina
Þó er ekki á því minnsti vafi, að
menningarlegar umræður um
þjóðmál hafa aukizt á seinni tim-
um. Nú kemur það ærið oft fyrir,
að menn rökræða opinberlega án
þess að dæma gagnaðilann óal-
andi og óferjandi, en fyrrum réðu
andúð og samúð auðsjáanlega
mjög miklu í skrifum manna og
deilum.
Fram hefur komið, að þeir
starfsmenn rfkisútvarpsins, sem
vinna úr leiðurum dagblaðanna
til lesturs i útvarpi, telja, að rit-
stjórnargreinarnar hafi orðið
mun hógværari og málefnalegri
en áður. Ef þetta mat er rétt, ber
það vissulega vott um það, að
þrátt fyrir allt miðar i rétta átt.
í Mbl., og raunar öðrum blöðum
lika, þótt i minna mæli sé, fara
fram margháttaðar umræðnr
manna á milli. Þar birtist efni,
sem ritstjórnin er ekki sammála
án þess að athugasemdir séu við
gerðar, en hins vegar leggur blað-
ið svo sinn dóm á þau málefni,
sem það telur þess verð. Einnig
þau sjónarmið, sem blaðið setur
fram, geta aðrir gagnrýnt á síðum
blaðsins sjálfs, ef þeir æskja þess.
í hinum margvislegu félaga-
samtökum eru einnig umræður og
ályktanir gerðar, og á Alþingi
skiptast kjörnir fulltrúar þjóðar-
innar á skoðunum. Raunar mætti
þar gjarnan meira á því bera,
hvaða sjónarmið hver einstakur
þingmaður hefur, og ekkert er við
því að segja, þótt mismunandi
skoðanir séu uppi meðal sam-
flokksmanna um þau málefni,
sem ekki varða meginstefnur, og
mundi það auka virðingu Alþing-
is, en ekki rýra, að slíkar rökræð-
ur færu vaxandi.
Stórvirkjanir
Sverrir Hermannsson, alþingis-
maður, vakti mál á því hér í blað-
inu nú í vikunni, að stefna bæri
að því að fullrannsaka skilyrði til
stórvirkjana og stóriðju á Austur-
landi. Virkjunarmenn ræða um
þær fyrirætlanir, sem „Lang-
stærsta drauminn“, enda mun
unnt að virkja þar 6—8 sinnum
meira en gert var við Búrfell. Hér
er vissulega um að ræða gifurlega
stórvaxin tækifæri til iðnvæóing-
ar og auðæfaöflunar og þvi eðli-
legt, að þingmaður kjördæmisins
leggi á það áherzlu, að einskis
verði látió ófreistað til að kanna
þessi tækifæri til fullnustu.
í síðasta Reykjavikurbréfi var
vakin athygli á því, að heppilegt
gæti reynzt að virkja Blöndu og
flytja orku suður á Hvalfjarðar-
strönd í nýju málmblendiverk-
smiðjuna um stundarsakir, en
stefna síðan að því, að meiriháttar
iðnaður risi upp norðanlands.
Rækjustríðið við Húnaflóa hef-
ur vakið menn til umhugsunar
um það, að sjávaraflinn er tak-
markaður og iðnaðinn verður að
efla, ef íslendingar hyggjast
standa í fremstu röð að því er
íifskjör og auðæfaöflun varðar.
Á Blönduósi er nokkur vísir að
iðnaði. Ef ákvörðun yrði tekin um
virkjun Blöndu er ekki efi á því
að áhugi mundi vakna á meiri-
háttar iðnrekstri í þessum lands-
hluta og þá ekki sizt á Blönduósi,
sem næst yrði virkjunarstað.
En samhliða þessum athugun-
um er sjálfsagt að hraða rann-
sóknum austanlands, svo að
virkjunarframkvæmdir þar gætu
komið í beinu framhaldi af meiri-
háttar virkjun fyrir norðan. Og
allir landshlutar byggju þá við
örugga orkuöflun og allir hefðu
tækifæri til að snúa sér að iðn-
rekstri í ríkum mæli samhliða
sjávarútvegi og landbúnaði.
Búseta
úti á landi
Fyrir einum áratug eóa svo
reyndist mjög erfitt að fá ungt
fólk til að flytjast út á land frá
Reykjavíkursvæðinu og taka að
sér mikilvæg verkefni. Síðan hef-
ur sú breyting smám saman orðið,
að yngra fólk er þreytt orðið á
höfuðborgarsvæðinu og vill ekk-
ert síður hverfa til starfa úti um
land, aðeins ef tækifærin eru
nógu aðlaðandi.
Hinu er ekki að leyna, að eink-
um á sviði iðnaðarins hefur
reynzt mjög erfitt að koma upp
öflugum fyrirtækjum annars stað-
ar en á höfuðborgarsvæðinu.
Liggja auðvitað til þess ýmsar
ástæður. Suðvestanlands er ýmsa
þá þjónustu að fá, sem ekki er
fyrir hendi úti á landi, markaður-
inn er stærri, o.s.frv. 1 fjölmörg-
um tilfellum er þetta þó ekki rétt-
mætt tilefni til þess að setja slík-
an rekstur niður á suðvesturhorni
landsins, því að hann getur átt
jafn góð vaxtarskilyrði annars
staðar. Ljóst er þó, að mikið átak
þarf að gera til að koma upp öfl-
ugum fyrirtækjum víða úti um
land, og að því er miðað með
stóreflingu Byggðasjóðs. En
fleira þarf til að koma.
Meginskilyrði þess, að öflugur
iðnaður rísi á fót á Vestfjörðum,
Norðurlandi og Austurlandi er
örugg og ódýr orka annars vegar
og góðar og öruggar samgöngur
hins vegar. Að því verður að
vinna af fullum þrótti næstu ár,
að stjórvirkjanir komist upp bæði
norðanlands og austan og sam-
göngur verði stórum bættar.
Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks-
ins og Framsóknarflokksins hef-
ur fullan skilning á þessari nauð-
syn og mun vinna að þessum mál-
um eins og stefnuyfirlýsing henn-
ar ber með sér. Og á þessu ný-
byrjaða kjörtimabili er hægt að
koma málum svo vel áleiðis, að
öllum verði ljóst, að búsetuskil-
yrði verða ekki lakari úti um hin-
ar dreifðu byggðir en á Reykja-
víkursvæðinu. Til að svo verði
þarf fyrst og fremst það tvennt,
sem áður var nefnt, stórvirkjun
noróanlands og aðra austanlands,
samhliða stórátaki i vegamálum,
þar sem fullnaðarfrágangur
vegarins milli Akureyrar og
Reykjavíkur er fyrsta skrefið. Ef
ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar
nær þessu marki, sem ástæðu-
laust er að efast um, mun þess
lengi minnzt sem þess ráðuneytis,
sem heilladrýgstan skerf lagði til
byggðastefnu.
„Menningar
neyzla”
Sjónvarpskvikmyndin um
menningarlíf Grindvíkinga hefur
að vonum vakið mikið umtal. Höf-
undar myndarinnar lögðu að vísu
á það ríka áherzlu, að til þess væri
ætlazt, og er það góðra gjalda
vert. En hvaó sem því líður, þá
verður mönnum minnisstæðast
það atvik, er Magnús Bjarnfreðs-
son færði heilan skara sjálf-
skipaðra menningarvita úr nýju
fötunum keisarans með einni
setningu um innantóm tizkuorð.
Hann hitti sko naglann á hausinn.