Morgunblaðið - 01.10.1978, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 01.10.1978, Blaðsíða 20
20 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 1. OKTÓBER 1978 í bók þeirri, sem hér er fjallaö um, „Oprer fra midten" er því slegið föstu, aö hin víðtæku vandamál, sem hvarvetna blasa viö í iðnríkjum nútímans, verði ekki leyst með aðferðum, sem hingað til hafi tíðkazt. Bókarhöfundar telja að þróunin hafi í för meö sér sívaxandi ágreining milli hagsmunahópa í þjóðfélaginu, og þegar víðar er skyggnzt, á milli ríkja þjóða og fátækra. Leitazt er við að svara spurning- um um hvernig brugðizt skuli við breyttum aðstæðum, þannig að koma megi á „mannúðlegu jafnvægisþjóðfélagi", og er þá ekki síður átt við mannfélagið í heild en fólkið, sem byggir afmörkuö ríki. Höfundarnir eru þrír Danir, Niels I. Meyer, eölisfræöingur, K. Helveg Peter- sen, leiötogi Róttæka vinstri-flokksins, sem er eins konar Framsóknarflokkur þeirra í Danmörku, og Villy Sorensen, rithöfundur og heimspekingur. Bókin kom út í Danmörku í febrúar, á fimm alda afmæli Thomas More, en „Opror fra midten" fjallar ekki síður um Útópíu en rit Mores. Viötökur bókarinnar hafa eins og að líkum lætur verið misjafnar. Ýmist vekja kenningar höfundanna hrifningu eða andúð, en óhætt er að segja að viöbrögöin hafi boriö vitni um allt annaö en tómlæti. Allar götur síöan bókin kom út hefur um fátt verið meira rætt og ritaö í Danmörku. Höfundarnir hafa verið á ferð og flugi til að ræða um bókina og sérstökum starfshópum hefur víða verið komið á fót án þess aö höfundarnir hafi haft þar frumkvæði. Bókin hefur þegar veriö þýdd á nokkur tungumál og er veriö að undirbúa útgáfu hennar í ýmsum löndum, meöal annars á íslandi, en útgáfufyrirtækið Örn og Örlygur stefnir að því aö hún komi út innan skamms. Ef til vill má segja aö ummæli Mogens Glistrups séu nokkurs konar ýktur samnefnari fyrir þá gagnrýni, sem fram hefur komiö á kenningar höfunda „Opror fra midten". Þremur dögum eftir að bókin kom út lýsti Glistrup því yfir aö höfundarn- ir ætluöu sér bersýnilega aö gera Danmörku að „nýrri Kambódíu", hvorki meira né minna. Þótt fæstir hafi tekið svo djúpt í árinni eru ýmsir sem óttast aö „uppreisn frá miöju" og mannúölegt jafnvægisþjóöfélag" í framhaldi af henni mundi stuöla aö einræöi, en ekki valddreifingu á flestum sviðum, eins og bókarhöfundar boöa. Með ráðdeild og nægjusemi í innganginum hér að framan er ef til vill tekið nokkuð djúpt í árinni, en í megindráttum er boðskapur bókarinnar sá, að hagvöxtur vestrænna iðnríkja sé kominn í hámark og að ekki verði lengur haldið áfram á sömu braut og undanfarna áratugi. Þrátt fyrir þetta vanti mikið á að jafnrétti sé ríkjandi í þessum löndum, þar sem ástandið sé þó langtum betra en annars staðar. Höfundarnir benda á að þaö geti ekki staöizt til lengdar að fjórðungur mannkyns gíni yfir þremur fjórðu hlutum afrakstursins af auðlindum heimsins og aö fyrr en seinna megi búast við því að í odda skerist vegna þess reginmunar, sem sé á kjörum fólks í ríku löndunum og hinum snauðu. Þrátt fyrir þetta eru þeir ekki svartsýnir. Þeir telja unnt að skipa málum svo aö biliö mjókki, því að meö ráðdeild og góðum vilja geti allar þjóðir heims haft nóg aö bíta og brenna og þar að auki átt afgang, sem nota megi til aö bæta og fegra mannlífiö. Þeir telja jafnrétti ekki markmið í sjálfu sér, heldur álíta þeir aö jafnrétti sé óhjákvæmilegt, ef takast eigi aö koma á þjóöfélagi þar sem jafnvægi, friður, frelsi og mannúð megi ríkja. Þetta séu nauðsynlegar aðstæður eigi einstaklingur- inn aö fá næði til að rækta sjálfan sig og umhverfið, en þaö hljóti að vera hiö æðsta takmark. Hægfara þróun en ekki bylting — breytingin byrji innan frá Titill bókarinnar gefur til kynna meiri sviptingar en efnið gefur tilefni til. Niels I. Meyer viðurkennir fúslega að bókarheit- inu hafi verið ætlað að vekja athygli og víst bendir oröið „opror" til þess að hér sé á feröinni enn ein byltingarkenningin, meö tilheyrandi valdboði og blóösúthellingum. Því fer þó fjarri. Þetta á ekki að verða nein hraðferð, heldur hægfara breyting, sem ekki gengur eftir neinni allsherjarformúlu. Höfundarnir hugsa sér að framtíðarþjóð- félagið veröi í stórum dráttum ekki komið á fyrr en í fyrsta lagi eftir tvo mannsaldra. Breytingin á aö hefjast neöst í valdapýra- mídanum, hjá einstaklingunum sjálfum. í hinni nýju þjóðfélagsgerð situr einstakl- ingurinn í fyrirrúmi, og um leiö og áherzla Eftir langt sumar af Þof. um Það hverjir eig, að ráöa yfir fólkinu í landinu, fisknum í sjónum í kring og 5X2T'8ký,Ur a"t' e,nu upp ' v"«»«myrinni erlendum manni, sem boðar nýjar kenningar um paö hvernig' Þjóðfélagið og mannhfið eigi að vera og hvernig ekki. Hann krefst nýtni og sparsemi, ætlar að útstrika peningamælikvarðann, sem notaöur er á allt mögulegt og ómögulegt, vill að allir Þegnar Þjóðfélagsins fái hnifjofn og skattfrjals lagmarkslaun, að Þjóðir heims skipti bróöurlega á milli sín auölindum á láði og í legi virðist að sumu leyti kreddufastari en Marx og Adam Smith, vill vera góöur við fólk og hlífa Því til dæmis við' skottum. Kannski er hann með Messíasar-komplex — að minnsta kosti langar hann til að frelsa heiminn Og hvernig viðtökur fær svo slíkur trúboði á íslandi? Miöað við algenga fundarsókn í Norræna húsinu fer ekki a milli mala aö hann trekkir. Þegar fyrirlesturinn er að hefjast á mánudagskvöldi er bekkurinn Þéttskipaður í samkomusalnum, allar dyr eru rifnar upp á gátt, margir eru í bókasafninu og á ganginum og búið er að leita uppi hvern kjaftastól i húsinu. Samkomugestir eru á Þriðja hundrað og Þaö er sundurleitur hópur. Kallar oq kellmgar, annaluð fyrir stífar pólitískar meiningar til hægri og vinstri, kvenréttindahetjur, menningarvitar, bóhemar, uppdubbaðar borgarafrur, meðvitaðar listakonur, sveipaðar skikkjum og með slegið hár, aldraðin heimsborgarar, skeggjuð eftirvæntingarfull ungmenni á sandölum og „venjulegt" fólk ' Þegar Niels I. Meyer hefur lokið máli sínu hefjast umræður og fyrirspurnir. Sumir hafa bara Þörf fyrir Það aö vekja athygli á sjalfum sér, eins og gengur, og nota tækifærið til að tala yfir hausamótunum á samkundunni, aðnr vija fa nanan útskýringar, og enn aðrír Þurfa að vara við Því, sem Þeir telja vera villutrú. Einn telur bersynilegt að Meyer og félagar hans ætli sér að gera borgarana að „Þrælum kommúnismans", en fæstir eru reiðubúmr til að taka afstoðu til málsins á stundinni, - hjala heldur góðlátlega um að Þetta sé „intressant ideologia . ^^ ^^^^^^^^^ M^^^aM^^m Uppreisn frá miðju Grein: Áshug Ragnars mannúðlegt jafnvægisþjóðfélag er lögð á að skapa honum sem mest svigrúm eru einkaframtakinu skoröur settar þannig að einn getur ekki hagnazt á kostnaö annars. Framboð og eftirspurn eru ekki ráöandi öfl í efnahagslífinu eins og áður var, því að forsendur markaðs- kapphlaupsins eru brostnar. Enginn hefur lengur hag af því að auka neyzluþörfina, þar sem gróöamöguleikarnir hafa verið afskrifaðir. Af þeirri ástæðu er það sjálfgert að auglýsingaskrumiö er horfið, en í staðinn er komin upplýsingastarfsemi um vöruna og notagildi hennar. Borgaralaun fyrir alla — sama tímakaup að auki fyrir vinnuframlag í þessu merkisþjóðfélagi fá allir sömu laun. Frá fimmtán ára aldri og fram á grafarbakkann fær hver einstaklingur svokölluð borgaralaun, sem nægja vel til að sjá fyrir grundvallarþörfum. Höfund- arnir hugsa sér að þau gætu verið sambærileg við það, sem í þessari fornöld eru meðaleftirlaun í Danmörku, um það bil 25 þúsund krónur á ári. Þótt ekki sé raunhæft aö umreikna það í íslenzkar krónur sakir mismunar á framfærslu- kostnaði og almennu kaupgjaldi, má geta þess að þetta veröa um 1.4 milljónir íslenskra króna. Börn innan fimmtán ára aldurs fengju ívið minna til framfærslu þar sem þau eru talin ódýrari í rekstri en fullorðnir. Borgaralaunin mundu meðal annars gera fólki kleift að leggja niður launaöa vinnu um stundarsakir, til dæmis til að setjast á skólabekk, sinna hvítvoö- ungum eða bara sjálfu sér. Með því aö unglingar tækju sömu borgaralaun og aðrir væri sú röksemd endanlega brostin að langskólagengnir verðskulduöu hærri laun en aörir. Allir fengju sömu tímalaun fyrir unnar vinnustundir, enda er á það bent að störf, sem talin eru sérlega áhugaverð og hvetjandi, séu í sjálfum sér forréttindi fyrir þá, sem þeim sinna, — forréttindi, sem ekki sé á bætandi með því að greiða fleiri krónur fyrir en þá vinnu, sem sé síöur eftirsóknarverð, miöaö við almennt gildismat. Höfundarnir gera ráö fyrir því aö menn geti drýgt tekjur sínar meö því aö leggja fram vinnu, og að meö því móti megi allt aö því þrefalda borgaralaunin. Þaö sé hverjum og einum síöan í sjálfsvald sett hvað hann vill á sig leggja til þess aö hafa rýmri fjárráö en borgaralaunin veita honum, enda sé þaö liöur í sjálfsögöum mannréttindum aö fólk geti látið eitt og annaö eftir sér. Sumir vilji sanka aö sér munum af ýmsu tagi, bókum, listaverkum, bílum eöa glerkúm, svo dæmi séu nefnd. Aörir gangist upp í því aö drekka höfug vín, eta ostrur eöa feröast, og allt hljóti þetta að fara eftir geðþótta hvers og eins og komi ekki öörum viö, sízt þjóðfélaginu. Verkaskipting og jafnrétti á vinnumarkaöi Atvinnuleysi er eitt alvarlegasta vanda- mál, sem við er að etja í hinum vestrænu iðnríkjum, og er það þekktara en svo að útmála þurfi meö mörgum orðum, enda þótt hér á íslandi hafi tekizt aö bægja því frá, meöal annars með launajöfnunar- stefnu. í framtíöarþjóðfélagi Meyers og félaga hans er ekkert atvinnuleysi. Þar er í fyrsta lagi skipulagt með tilliti til þarfa þjóðfélagsins til hvaða starfa menn mennta sig, og innan starfsgreinar er þeirri vinnu, sem völ er á, einfaldlega skipt á milli þeirra, sem bjóöa sig fram. í þessu sambandi bendir Meyer á aö um þessar mundir sé um það bil þriðjungur allra tungumálakennara í Danmörku iöjulaus og þiggi atvinnuleysisstyrk. Þeir, sem séu viö kennslu, fái á hinn bóginn rífleg laun, en kvarti almennt undan alltof miklu vinnuálagi. Nær væri og þjóöhagslega margfalt betra að allir þessir kennarar væru starfandi og skiptu með sér bæði launum og vinnustundum. Valddreifing á öllum sviðum Höfundar bókarinnar gera ráð fyrir því aö dreifa valdinu í þjóöfélaginu verulega frá því sem nú er. Þannig eiga allir aö hafa jafnan rétt til ákvaröana í sínu nánasta umhverfi, á vinnustaö og í þjóölífinu yfirleitt. Þeir vilja færa fulltrúalýöræöiö í æðra veldi en draga jafnframt úr þeirri samþjöppun valdsins, sem til dæmis felst í því stjórnarskrárbundna atriöi að þing- menn séu „eingöngu bundnir við sannfær- ingu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum" en það er að finna bæöi í dönsku stjórnarskránni og hinni íslenzku. Þeir benda á aö í stjórnarskránni standi ekkert um þaö að þingmenn séu ekki bundnir af flokkum sínum, en þaö séu þeir reyndar í ríkum mæli. Flokkarnir láti svo aftur stjórnast mjög af vilja kjósenda, einkum þeirra, sem ekki séu flokksbundnir. Þetta geri það að verkum að í stað þess að fara eftir stefnu, sem samþykkt sé á lýðræðíslegan hátt á flokksþingum, láti stjórnmálaflokkar vonir um að krækja í lausafylgi í kosningum hafa alltof mikil áhrif á pólitískar ákvaröanir. Lausafylgiö sé fyrst og fremst þaö sem barizt sé um í kosningum og alltof miklir kraftar fari í aö spá í þaö. Skammtímasjónarmið og bráðabirgða- ráðstafanir telja þeir síöan veröa af- leiðingarnar í svo ríkum mæli aö til óheilla horfi. Þessu vilja bókarhöfundar breyta, meöal annars meö því að gera kjör fulltrúa — á þingi, í sveitastjórnum og innan minni stjórnunareininga í þjóðfélag- inu — persónubundnara en nú er. Ekki þannig aö veldi „topp- og popp-pólitík- usa" verði aukiö, heldur þvert á móti. Þeir telja aö krefjast veröi persónulegs sambands umbjóðenda og fulltrúa, þann- ig aö fulltrúarnir þekki raunverulegan vilja kjósendanna, og gegni fremur því hlut- verki aö flytja mál þeirra á vettvangi ákvaröana en að taka miö af einhverjum persónulegum hæöarmæli sjálfra sín, sem eðli málsins samkvæmt hljóti að vera brigöull og takmarkaður. Ein endurkosning Til að tryggja dreifingu valdsins vilja Meyer, Helveg Petersen og Sorensen, að þingmenn og aðrir, sem kjörnir eru til að vera málsvarar í opinberum kosningum, sitji í mesta lagi tvö kjörtímabil samfleytt, það er að segja verði aðeins endurkjörnir einu sinni. Þeir telja fyrirsjáanlegt að núverandi flokkakerfi, sem að mestu byggist á hagsmunaágreiningi og tog- streitu um tekjuskiptingu líði undir lok, en þess í staö komi tiltölulega skammlífir flokkar um einstök mál eða málaflokka, sem ofarlega veröa á baugi hverju sinni. Núverandi samþjöppun valds og áhrifa er þeim mikill þyrnir í augum og þeir telja dæmigert fyrir þetta kerfi, að tiltölulega fáir einstaklingar, í langflestum tilfellum karlmenn, móti stjórnmálaflokk og ráði þar lögum og lofum. Minni spámenn í flokknum eigi trauöla aögang aö hinni lokuðu valdaklíku og stjórnmálaferill einstaklings sé háöur hlýöni og trú- mennsku viö þessa flokksforystu. Oft veröi þetta til þess að hagsmunir flokksins séu látnir ganga fyrir hagsmunum þjóðar- heildarinnar, og þegar komið sé að því að taka ákvaröanir vegi umhyggja fyrir flokkshagsmunum iðulega þyngra á metunum en upplýsingar og staöreyndir, sem raunverulega ættu að ráöa úrslitum. Aöaláhugamál flokksins sé að auka veldi sitt og safna atkvæðum, og í stað þess að velta fyrir sér frambúöarlausn vandamála fari orkan aö mestu í það að eltast við atkvæöi og ýta til hliðar því sem til algerrra vandræða horfi á stundinni. Bókarhöfundar fullyröa aö ákvarðanir séu ekki teknar í þingsölum, heldur í lokuðum flokksherbergjum og ráöherra- skrifstofum. Það séu leiðtogar stjórnmála- flokkanna, sem komi sér saman um málamiölun, en einstakir þingmenn hafi næsta lítil áhrif. Þingsalir þjóni aöallega þeim tilgangi að vera nokkurs konar leiksvið, — vettvangur þar sem stjórn- málamenn viöri skoöanir sínar opinber- lega, í þeim tilgangi aö hafa áhrif á kjósendur. Þetta viti kjósendur mæta vel, og í lýðræðisþjóðfélögum sé þetta ein af ástæðunum fyrir þverrandi trausti almennings á stjórnmálamönnum.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.