Morgunblaðið - 18.07.1982, Blaðsíða 4

Morgunblaðið - 18.07.1982, Blaðsíða 4
52 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 18. JÚLI1982 Altarishurð, með fínu austur- lensku skrautverki. Talin vera úr dóti því er á land rak er gullskipið braut fyrir Skeiðar- ársandi. Kom á Þjóðminja- safnið frá Höfðabrekkukirkju. Önnur slík hurð mun vera til á byggðasafninu í Skógum. Eftir Þorvald Frið riksson, fornleifa fræðing Að undanförnu hafa nokkur blaðaskrif orðið vegna hollenska Indíafarsiníi Het Wapen van Amst erdam, sem strandaði á Skeiðarár- sandi 1667 og í daglegu tali er nefnt Gullskipið. Það er mikill misskiln- ingur að 43 tunnur fullar af gulli hafi verið í skipinu eins og fram kemur í grein Ásgeirs Jakobssonar í Lesbók Morgunblaðsins 3. júlí sl., eða 30 tunnur af gulli eins og Árni Johnsen segir í Morgunblaðinu 10. júlí sl. Ilvergi í nokkrum heimildum er tal- að um að gulltunnur hafi verið í Het Wapen van Amsterdam, heldur var farmurinn metinn á 43 tunnur gulls. Mesta strandgleðin hefur ef- laust verið runnin af Skaftfelling- um hundrað árum eftir strandið, er Þorsteinn tól yrkir þessa vísu. Kk'Klir af því fengu nófl fa'lisl hrafn og n-furinn l't <-r komid um allan skóg indianski (M-furinn Flosi Björnsson á Kvískerjum telur, að hér sé átt við þefinn af líkum Hollendinganna, sem fórust og voru að finnast alltaf öðru hverju næstu misseri. Þórbergur Þórðarson sagði mér að hann teldi hér átt við krydd, sem bændur náðu og földu í skóginum. Þór- bergur sagðist einnig hafa heyrt að konur í Suðursveit hafi ávallt signt sig áður en þær neyttu mat- ar er upp rak úr Indíafarinu. Á árunum næst eftir strandið bárust Sandfellskirkju, Núps- kirkju, Kálfafellskirkju, og Hofs- kirkju í Öræfum margir góðir gripir úr strandgóssinu. Enn í dag má finna nákvæma úttekt á mun- um þessum í kirkjubókum og stólregisrum og sést, að það er undantekningalaust vefnaðarvara. í rekaskrám Alþingisbóka er að finna nokkrar rekalýsingar, sem nefna Indíafarið Het Wapen van Amsterdam. í rekaskrá 1716 er sagt frá 5 litlum buxnaklútum úr hvítu lérefti, sem menn telji af því austindiska fari. 1714 fannst lítil eirlengja á Sandfjörum í Öræfum. 1717 er sagt, að á Sandfjörum í Öræfum hafi fundist með stór- straum í sjó tilvaðið 12 smáar eir- lengjur að vigt 4 merkur í þeim indiska skipsbotni, sem í sjó ligg- ur uppströnduðum fyrir 50 árum. Þá er sagt frá vaxstykki reknu á Sandfellsfjöru og ankeri, sem talið er vera af Indíafarinu. Farmskrá hollensku skipa- lestarinnar, sem lagði upp frá eynni Jöru 26. janúar 1667 1. 15,463 tonn gróft ofinn baðmullardúkur 2. 29,08 — vefnaður, gíneaklæði 3. 7,050 — baðmullarklæði 4. 10,530 — hvítklæði 5. 13,920 — þéttofinri baðmullardúkur 6. 5,475 — mjög fínt ofinn baðmullardúkur 7. 9,840 — gíneaklæði 8. 3280 fet segldúkur 9. 959 — ullarábrciða 10. 900 — vefnaður 11. 1600 — fínt ofið skrautklæði 12. 1000 — fínt ofið hvítklæði 13. 1000 — vefnaður 14. 510 _ baðmullardúkur 15. 200 — vefnaður 16. 640 — óvandað baðmuHarkiæði 17. 100 — vefnaður 18. 30 — japönsk silkipils 19. 5,250 tonn baðmullardúkur 20. 8,490 — verðmætur vefnaður 21. 9,108 — baðmullarklæði 22. 1,470 _ baðmullardúkur 23. 38,393 _ verðmætt baðmullargarn 24. 45,069 — indígólitur (dökkfjólublár) 25. 200,676 — negull 26. 6,795 — gúmmílakk 27. 7,845 — gallíga (lyf gegn húðsjúkdómum) 28. 49,280 — kylfur, stafir 23. 154,000 — kanill 30. 100,116 _ hnetur 31. 368,285 — sappanviður 32. 323,3 — japanskur kopar 33. 30,734 — japönsk kamfóra 34. 1,691 — innsiglavax 35. 659,375 — saltpétur 36. 32,108 — persneskt silki 37. 3,789 _• hvítt damask 38. 50,288 — gott Malakkatin 39. 26,228 — sykraður engifer 40. 12,134 _ sykruð múskathnot 41. 2,579 — kínverskt te 42. 50,276 — Calantóursviður 43. 1,511 _ benjuinilmvatn 44. 0,246 — moskus frá Tonkin, (úr Civetköttum) 45. 2,430 — hálsklútar 46. 111,996 — sykur 47. 4,070 — hrádemantar 48. 1,827 tonn allskonar perlur 49. 0,625 — maísolía 50. 0,190 — jarðolía 51. 0,003 _ ? 52. 514 únsur eðalsteinar og lyf gegn eitrun 53. 173 — ambur 54. 7200 — perlumóður 55. 10,395 pund svartur pipar 56. 24.99 — hvítur pipar GULLSKIPIÐ Jón Espólín segir í Árbókum sínum: „Svo sögðu menn að það sem helst var á því skipi hefði virt verið fyrir 3 ok 40 tunnur gulls (ef það er rétt ritað) þá er það fór úr Indíum. Klukkukopar einri hefði verið ballestin, en áhöfn gull og perlur, silki, skarlat, pell og purp- uri, kattum og lérept ærið og mörg dýrindi einnig demantar og kar- búnkúlur, desmerskettir og margt annað. Vissu menn engin dæmi um jafnmikinn auð hér á land kominn, sem það er upprak smám- saman." Farmskrá Gullskipsins hefur nú fundist á skjalasafni í Amster- dam, en þó er sá hængur á að farmskráin er sameiginleg fyrir öll 9 skipin, sem voru í skipalest- inni 1667, en ekki er vitað, hvað var í hverju einstöku skipi. Til glöggvunar geta menn borið sam- an skrána við íslenskar heimildir um farm skipsins. Samkvæmt hollenskum heim- ildum var Het Wapen van Amst- erdam 140-156 fet að lengd, 34 fet á breidd og 700—900 tonn að stærð. Áhöfn var 150—165 menn og farþegar og/ eða hermenn voru 100-150. Hollenskar heimildir segja, að skömmu áður en skipið strandaði, hafi það misst bæði ankerin, og að kopar hafi verið bæði í farmi skipsins og ballest. Sjá töflu. Ekki er gott að segja hvað af þessum dýrmæta varningi var í Het Wapen van Amsterdam og hvað var í hinum átta skipunum í skipalestinni. En þó má í þessu sambandi hafa hliðsjón af því sem íslenskir annálar segja um farm skipsins. Alls eru það 7 samtímaannálar, ritaðir um 1667, sem skýra frá strandinu og því hvaða farm skip- ið flutti. Þeir eru Vallaannáll, Vatnsfjarðarannáli yngri, Fitja- annáll, Kjósarannáll, Eyrarann- áll, Hestsannáll og Hirðstjórna- annáll. í 5 annálum 'af 7 er farm- urinn tiundaður. Eðalsteinar eru nefndir í 5 annálum, 4 nefna gull, 4 silfur, 4 kopar, 5 silki, 4 léreft, 2 dúka, 2 ábreiður, 2 pell, 2 kattum, 1 skarlat, 1 purpura og 1 annálí nefnir dýrar jurtir. Hvað náðist úr skipinu? Annálar þeir sem traustastir eru telja að mestur hluti farmsins hafi glatast. En það sem upp rak kallaði Hinrik Bjelke höfuðsmað- ur vogrek og konungseign og skip- aði sýslumönnum að selflytja góssið, hver um sína sýslu til Bessastaða. En hætt er við að ekki hafi allt komist á áfangastað, eins og Fitjaannáll gefur í skyn, er hann segir: „Haldið var, að marg- ur yrði þá fingralangur fyrir aust- Hvað fínnst? Árið 1763, hinn 25. júní, ritar Einar Jónsson bóndi á Skaftafelli, bréf til Magnúsar Gíslasonar amtmanns yfir Suðuramtinu. I því kvartar hann yfir ásælni prestsins á Sandfelli, sem vilji sölsa undir sig öll hlunnindi af fjörum, sem tilheyri Skaftafelli. Þar segir orðrétt: „Einnig vill hann (það er presturinn) hafa það, sem með stærstu erfiðismunum vinnast kann af því gamla holl- enska Indíafari, sem þar hefur nú legið yfir 90 ár." Hér höfum við heimild um, að rúmum 90 árum eftir strandið hafa menn enn von um að ná verð- mætum úr skipsskrokknum, þó með mestu erfiðismunum. I orðun- um „vinnast kann", felst ekki að- eins von um verðmæti, heldur vissa um, að verðmæti eru til stað- 4.070 tonn hrádemantar og 323,3 tonn japanskur kopar eru í farmskránni ar. Spurningin er aðeins, hversu mannlegur máttur má sín við að ná þeim. Augljóst virðist að draga megi af bréfi þessu þá ályktun, að af einhverjum ástæðum hafi menn ekki komist strax út í skipið og sótt það, sem þá fýsti, og 90 árum síðar hefur það ástand verið óbreytt, og jafnvel enn verra. Styrkir þetta þá kenningu, sem haldið hefur verið fram, að skipið hafi strandað nokkuð undan landi, og hafi fljótt sokkið í sand. Sveinn Pálson segir m.a. í ferðabók sinni, að yfirbygging skipsins og mestur hluti farmsins hafi bjargast, en hitt alli sokkið í kaf í sand. í rekaskránni 1717 er beinlínis tekið fram, að skipsbotninn liggi í sjó, en hægt sé að vaða út að hon- um um stórstraumsfjöru. Het Wapen van Amsterdam var 700— 900 tonna stórt skip. Á svo stóru skipi hefur botninn verið stór og djúpur, en eðlilegt er að menn, sem sjá lítið annað en þverbanda- stúfa upp úr sandi og sjó, kalli þar vera skipsbotn. Þrátt fyrir það að menn voru með mestu erfiðismunum að ná einhverju úr skipsflakinu í 90 ár eftir strandið, þá hafa menn lík- lega aldrei komist í lestarnar, heldur aðeins náð dóti úr efstu hlutum skipsins, því varla hefur skipsbotn, sem liggur í sjó og sandi, eii hægt er að vaða út að um stórstraumsfjöru verið aðgengi- legur í venjulegri merkingu þess orðs, og enn síður hefur skipsbotn- inn verið aðgengilegur fyrir Skaftfellinga fyrri tíma, með handverkfæri, svo sem pál og reku ein að vopni. Margt bendir til þess, að ef Gullskipsleitarmenn finna flakið af Het Wapen van Amsterdam muni þeir hafa erindi sem erfiði. Sundurliða má nokkuð það, sem hugsanlegt er, að finnist í Skeiðar- ársandi. 1) Skipsskrokkurinn. Vafalaust er hann nokkuð heillegur með hliðsjón af því, að skipið sökk fljótt í sand. 2) Hlutir varðandi vopnabúnað skipsins, m.a. um 50 fallbyssur. 3) Hlutir varðandi vistaforða. 4) Áhöld og tól notuð um borð. 5) Persónulegar eigur skipverja. 6) Farmurinn. Hugsanlega m.a. •hluti 323.3 tonna af japönskum kopar og 4.070 tonna hrádem- anta, sem sagt er frá í farm- skránni. Þess má geta hér að lokum að Gullskipsleitarmenn fengu einka- leyfi landeigenda og ríkisstjórnar- innar árið 1960 til leitar að Gullskipinu. Fengu þeir leyfi til að hagnýta öll þau verðmæti, sem finnast kynnu í skipsflakinu, sem ekki yrðu talin til fornminja. Þá áskildi ríkissjóður sér 12% af söluand- virði þeirra verðmæta, sem fynd- ust, að frádregnum fluttnings- kostnaði á sölustað. Framanskráðir punktar um Gullskipið eru úr grein, eftir und- irritaðan, sem birt er í heild sinni í Mími, blaði stúdenta í íslenskum fræðum, 13. árg. 2. tbl. 1974. Þar er m.a. listi yfir heimildir er varða sögu gullskipsins Het Wapen van Amsterdam. Þorvaldur Friðriksson, fornleifafræðingur.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.