Morgunblaðið - 13.11.1983, Side 22

22
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 13. NÓVEMBER 1983
Menn verða
að leita tíl
að öölast
þessa vissu
— RÆTT VIÐ ÆVAR R. KVARAN
Ég álpaðist út í leiklist hálft um hálft á móti vilja mínum þegar ég var í
Menntaskólanum í Reykjavík, en þá lék ég nokkur stór hlutverk í skólaleik-
ritum og var formaður leiknefndar skóians. Það gekk samt ekki vel að fá mig
út í þetta, því á þessum árum var ég sjúklega feiminn og uppburðarlaus. Mér
er enn minnisstætt eitt leikritið sem við færðum upp, en það var Rakarinn frá
Sevillja eftir Beaumarchias, þetta verk var upphaflega skrifaö sem leikrit en
varð síðar fræg ópera. Gylfi Þ. Gíslason, sem þá var bekkjarbróðir minn,
samdi við þetta músík og varð þetta mjög vinsæl sýning hjá okkur — ég held
að sýningarnar hafi orðið 9 alls, sagði Ævar R. Kvaran er ég spurði hann hvað
hefði orðið til þess að hann hefði ákveðið að leggja stund á leiklist. Óþarfi er
að kynna Ævar R. Kvaran sérstaklega, hann mun ílestum kunnur fyrir starf
sitt sem leikari og útvarpsmaður. Margir þekkja Ævar sjálfsagt gegnum skrif
hans um dulræn málefni en þau hafa verið áhugamál hans um langt skeið.
Inná þetta verður komið í eftirfarandi viðtali ásamt mörgu fleiru.
Leiklist og lögfræði
— Ég lauk stúdentsprófi 1936,
og þá lá leiðin í Háskólann. Á há-
skóiaárunum var ég dálítið hjá
Leikfélagi Reykjavíkur sem stat-
isti og fékk einnig nokkur bita-
stæð hlutverk. Þá lék ég talsvert í
útvarpsleikritum, sem þá voru
jafnan flutt beint. Þegar ég lauk
lögfræðiprófi fékk ég strax góða
fulltrúastöðu hjá stóru ríkisfyrir-
tæki og hafði mikið að gera. For-
stjóri fyrirtækisins var löngum
erlendis og lenti það strax mikið
til á mér að sjá um starfsemina
frá degi til dags.
En mér féll ekki við þetta starf.
Þarna var fengist við innheimtu á
miklum fjármunum, en ærið þótti
mér henni einkennilega háttað á
stundum. Það var rétt eins og far-
ið væri eftir þeirri reglu, að gengið
var að efnalitlum mönnum af mik-
illi hörku, en hinir sem efnaðir
voru og skulduðu eitthvað að ráði
voru látnir sleppa við slík óþæg-
indi. Þarna var alls konar klíku-
skap beitt. Ég gat ómögulega sætt
mig við þetta, og þó ég færi aðeins
eftir skipunum frá yfirmönnum
minum hvað þetta varðaði, þótti
mér óhæfa að taka þátt í þessu.
Ég gerði því eindregnar athuga-
semdir við þessa tilhögun oftar en
einu sinni, og niðurstaðan varð sú
að mér var sagt upp.
Þetta olli mér gífurlegum von-
brigðum, því spillingu af þessu
tagi hafði ég ekki kynnst áður. Ég
var aðeins 25 ára, og þannig það
ungur að ég yfirfærði þessa
reynslu mína á fagið, og fékk al-
gert ofnæmi fyrir lögfræðinni.
Ég hafði verið á kafi í ieiklist
sem áhugamaður og ákvað að læra
meira á því sviði. Árið 1945 fór ég
til London og nam þar við Royal
Acade.my.sjí^B)^«2atic Art næstu 2
árin og Jagði stupþ'á bæði leiklist
og söng. t»cg<»r ég kom hingað
heim aftur var verið að stofna
Þjóðleikhúsið og var mér boðið að
gerast leikari þar. Það varð svo
mitt aðalstarf næstu 30 árin.
Áhugamannaleikhúsið
Jafnframt starfi mínu hjá Þjóð-
leikhúsinu vann ég mikið að því að
setja upp leikrit úti á landi. Mig
minnir að það hafi verið 1947 sem
ég setti upp „Lénharð fógeta" á
Eyrarbakka, en þá kynntist ég
hinum mikla áhuga fólks sem
starfar í áhugamannaleikfélögum
og varð geysilega hrifinn af því,
hve fólkið lagði sig fram. Ég hafði
mikinn áhuga á að reyna að hjálpa
þessu fólki eftir bestu getu og
gekkst ég því fyrir stofnun Banda-
lags íslenskra leikfélaga, en ég var
neyddur til að vera formaður þess
7 fyrstu árin, þó ég væri sjálfur
atvinnuleikari.
Ég gerði mér ljóst að sjálfur
hafði ég þekkingu sem áhugafólk í
leiklist vantaði, og stóð þess vegna
fyrir leiklistarnámskeiðum fyrir
leikstjóra sem störfuðu úti á landi.
Þá skrifaði ég bókina „Á leiksviði"
— en það er eina bókin sem rituð
hefur verið um skipulag leiklistar
á íslenzku. Þannig reyndi ég að
borga skuld mína við áhugaleik-
húsið.
Árið 1952 var ég svo heppinn að
vera valinn úr hópi ungra ís-
lenskra listamanna til að fara í
mikið ferðalag um Bandaríkin á
vegum International Institute of
Education í New York. Við fórum
þrír saman um Bandaríkin,
franskur leikstjóri, grískur leik-
tjaldamálari og ég. Má segja að
okkur hafi staðið allar dyr opnar
— það var sama hvort um var að
ræða kvikmyndaverin í Hollywood
eða klassísk leikhús í New York.
Fyrirlestrar um
íslenzka leiklist
Það kom mér alveg í opna
skjöldu, að þess var vænst að ég
héldi erindi um íslenzka leiklist í
þessari ferð. Ég var þó sæmilega í
stakk búinn til þess — hafði lært í
ströngum leiklistarskóla á Eng-
landi, gat sagt frá því hvernig fer-
ill minn hófst í áhugamannaleik-
húsinu og kunni sögu íslenzkrar
leiklistar frá upphafi. Þessir fyrir-
lestrar mínir í Bandaríkjunum
vöktu mikla athygli meðal leik-
húsfólks og kom það mér nokkuð á
óvart í fyrstu. Það þóttu mikil tíð-
indi að við íslendingar værum
búnir að stofna þjóðleikhús, og var
ég pantaður sérstaklega til Kan-
ada til að halda þar fyrirlestra um
íslenzka leiklist, en Kanadamenn
voru þá að undirbúa stofnun eigin
þjóðleikhúss.
Það sem þó vakti athygli um-
fram annað var hversu áhugi al-
mennings fyrir leiklist hér er mik-
ill. Erlendis er þessu öðruvísi far-
ið, ég komst að raun um það í
þessari ferð. 1 stórborginni Chic-
ago fannst til að mynda ekkert
leikhús sem jafnaðist á við Leikfé-
lag Reykjavíkur. Stórar og miklar
leikhúsbyggingar voru að vísu
margar í borginni, en þegar maður
spurði til hvers þær væru notaðar,
var manni sagt að þar væru sýnd
„Shows from New York“. Þetta
þætti víst heldur lítil leikstarf-
semi hérna uppi á íslandi, enda
vakti það mikla athygli hversu
fjölskrúðugt leiklistarlífið væri
hjá okkur hér norður í dumbshafi.
Heldurðu að fjölgun kvikmynda-
húsa og sjónvarpið hafi dregið úr
þessum áhuga á leikstarfsemi?
— Ég hef ekki orðið var við það.
Leikhúsið felur í sér beint sam-
band á milli listamanns og áhorf-
anda, menn koma í leikhús til að
sjá hlutina gerast fyrir framan
sig. í leikhúsinu er hver sýning
einstök listræn upplifun og engar
tvær sýningar eins, hvorki fyrir
leikara né áhorfendur. Þetta er
ástæðan til þess að kvikmyndin
veitir leikhúsinu ekki meiri sam-
keppni en raun ber vitni — þegar
allt kemur til alls eru kvikmyndir
ekki annað en niðursuðuvara.
Þú hefur skrifað mikið um dulræn
efni og þýtt margar bækur um þau
mál — fékkstu snemma áhuga á
þessu?
— Nei ég hafði engan áhuga á
þessum málum sem ungur maður
— ég hef orðið var við að margir
halda að ég hafi þennan áhuga frá
afa mínum, Einari H. Kvaran,
sem var einn af frumkvöðlum Sál-
arrannsóknafélagsins, en það er
mikill misskilningur. Mér þótti af-
ar vænt um afa minn og ömmu, en
áhugi á sálarrannsóknum vaknaði
ekki fyrr en ég var kominn á miðj-
an aldur. Ég fór aðeins einu sinni
á miðilsfund hjá þeim og það var
ekki af eigin hvötum — þetta var
á menntaskólaárum mínum og
höfðu þau lagt afar fast að mér að
koma á þennan fund.
Miðilsfundur
Mér er þetta minnisstætt. Ég
var látin koma inn í myrkri —
líklega til að miðillinn yrði mín
ekki var. Var ég látinn setjast í
hringinn, en allir fundarmenn
héldust í hendur eins og venja er á
miðilsfundum. Fljótlega verð ég
var við að ein konan í hringnum er
farin að anda eitthvað undarlega.
Ég hugsa þá með mér, að hún hafi
orðið fyrir áhrifum frá miðlinum,
og einset ég mér að verða ekki
fyrir neinum áhrifum — ég kærði
mig ekki um það. Þá dettur mér í
hug, að þetta sé óneitanlega nei-
kvætt viðhorf og úr því að ég hafi
komið þarna fyrir afa og ömmu, sé
ekki nema rétt að ég geri það af
heilum hug. Svo ég hætti allri
mótstöðu.
Það næsta sem ég veit er að ég
ligg á gólfinu og eru þá allir farnir
nema einn maður sem er að
stumra yfir mér. Það var Einar
Loftsson kennari, sem var mikill
vinur afa og ömmu. Ég stend upp
og er þá alveg stálsleginn og líður
vel. Samt vill amma að ég leggi
mig meðan fólkið drekkur kaffi
eftir fundinn. Ég ætla að gera það,
en hef svo enga eirð I mér til þess,
heldur vil ég fara fram og drekka
kaffi með fólkinu — það var harla
ólíkt mér á þessum árum, því þá
var ég svo feiminn að ég forðaðist
að vera innan um margt fólk. Ég
var líka allt öðruvísi við borðið en
ég átti vanda til — nú brá svo við
að ég var opinn og afslappaður og
gat talað við alla eins og jafningja.
Næstu þrjá sólarhringana varð
gjörbreyting á hugarástandi
mínu. Feimnin sem hafði þjáð mig
hvarf af mér með öllu. Eg fann
algjört öryggi og stórkostlega vel-
líðan. Mér fannst ég geta leyst öll
mín vandamál — sem voru mörg,
bæði stór og smá — og enginn
gæti stöðvað það sem ég vildi,
enda varð ég í fyrsta sinn sáttur
við alla og vildi öllum vel.
Hvað gerðist á þessum fundi?
— Það hef ég aldrei fengið að
vita. Einhvern veginn kom ég mér
aldrei að því að grafast fyrir um
það. Nú eru allir sem á þessum
fundi voru dánir fyrir löngu svo
líklega kemst ég aldrei að raun um
það.
Varð þetta til að vekja hjá þér
áhuga fyrir sálarrannsóknum?
— Nei alls ekki — það kom ekki
fyrr en miklu síðar. Þetta hugar-
ástand entist ekki nema í þrjá
daga, en svo fór ég smám saman í
sama farið.
Sjálfsskoðun — leit
Það var svo ekki fyrr en eftir
þrítugt, að ég fór að hafa áhuga á
andlegum málum að nokkru ráði.
Þá fór ég aö lesa mikið af alls kyns
heimspeki og grufla út í hver væri
hinn eiginlegi tilgangur lífsins.
Upp úr því fór ég að stunda
sjálfsskoðun, og reyndi að mæla
og vega sjálfan mig hlutlaust. Mér
varð það fljótlega ljóst að gallar
mínir voru miklir, en mannkost-
irnir heldur rýrir. í stuttu máli
gat ég lýst lífsviðhorfum mínum
þannig: Ég, um mig, frá mér, til
mín.
Mér fannst eitthvað skorta á
lífsfyllingu mína og einhvern veg-
inn gerði ég mér ljóst, að það feng-
ist ekki ef ég héldi áfram á þessari
braut. Ég gerði mér sem sé ljóst
að ef ég vildi að ég tæki framför-
um, þá yrði ég að byrja á sjálfum
mér.
Jafnframt því sem ég lagði
stund á þessa hlutlausu sjálfs-
skoðun las ég mikið og velti því
fyrir mér hvað mestu varðaði í líf-
inu. Einhvern veginn fannst mér
þó að lítið kæmi út úr þessum
lestri og vangaveltum, því þó ég
hrifist oft af hinum ýmsu hug-
myndum og kerfum, vildi sú hrifn-
ing dvína fljótlega. Þar kom, að ég
sagði við sjálfan mig „Ég vil fá
einhvern kjarna út úr þessari leit
minni, þó ekki væri nema eina ein-
ustu setningu sem lýsir leiðina —
annars er ég hættur þessu, hér og
nú.“ Þegar ég hafði hugsað þetta
flaug þessi setning fyrirvaralaust
í huga minn: „Þú átt aðeins það
sem þú hefur gefið."
Það var eins og þessi orð kæmu
frá einhverjum utan við mig, því
þetta var fjarri öllu sem ég hafði
verið að hugsa. Og hvernig sem
hún var nú til komin þessi setning,
þá átti hún eftir að breyta lífi
mínu.
Fljótt á litið virðist þessi setn-
ing mótsögn. En mér var sam-
stundis ljós hin dýpri merking
orðanna — að þessi viska var
sömu ættar og kenning Krists um
fjársjóðinn á himnum sem hvorki
mölur né ryð fær grandað.
Upp frá þessu tók ég að nota
þessa viðmiðun sem mælikvarða á
líf mitt í þeirri hlutlausu sjálfs-
könnun sem ég stundaði. Það fór
ekki hjá því að ég sæi ljóslega, að
ég var andlega gjaldþrota og
skuldirnar margar og stórar. Ég
sá að allt mitt líf hafði ég verið
þiggjandi og eiginlega hafði það
aldrei hvarflað að mér, að ég
þyrfti að veita neitt í stað þess
sem ég hafði öðlast.
Tækifærin
Ég fór nú að velta þvi fyrir mér
hvernig ég gæti greitt eitthvað af
þessum andlegu skuldum mínum,
og hvernig ég gæti komið því við
að hjálpa öðru fólki. Ég hafði sjö
manns í heimili á þessum tíma og
tómstundirnar fáar. Mér varð þá
hugsað til þess, að fólki hafði allt-
af þótt gaman af því að heyra mig
lesa upp. Þess vegna tók ég að mér
að lesa upp á elliheimilinu Grund
á kvöldin og það gerði ég næstu
tvö árin. Smátt og smátt urðu
tækifærin fleiri og fólk fór að
snúa sér til mín með ýmis erindi.
Nú kom lögfræðiþekking mín mér
að góðu haldi því ég gat greitt úr
ýmsu fyrir menn þeim að kostnað-
arlausu. Þannig jukust sífellt
möguleikar mínir til að rétta við
þennan mikla lífsreikning sem á
mér hvíldi.
Þessi tækifæri náðu hámarki
árið 1974. Áratuginn frá 1970—80
var ég ritstjóri Morguns og forseti
Sálarrannsóknafélags íslands.
Þetta ár (’74) tók ég á móti brezk-
um miðli og var hún gestur á