Morgunblaðið - 17.11.1983, Blaðsíða 36

Morgunblaðið - 17.11.1983, Blaðsíða 36
36 MORGUNBLADID, FIMMTUDAGUR 17. NÓVEMBER 1983 Hvernig á að tala íslensku? — eftir Höskuld Þráinsson Inngangur Miðvikudaginn 26. október birt- ist í Morgunblaöinu grein eftir Ævar R. Kvaran. Þar var Ævar einkum að gera athugasemdir við grein eftir Kristján Árnason lekt- or, en sú grein hafði birst í tvennu lagi í Lesbók Morgunblaðsins 8. og 15. október. Ævar virðist ákaflega hneykslaður og furðu lostinn í sinni grein. Hann notar t.d. yfir 10 upphrópunarmerki til að láta þessa hneykslun í ljós. Auðvitað er í sjálfu sér þarflaust að ég skipti mér af því þótt Ævar hneykslist á Kristjáni. En vegna þess að Ævar víkur almennt að íslenskukennslu við Heimspekideild Háskólans og hlutverki íslenskra málfræðinga, langar mig að leiðrétta hér nokkr- ar missagnir og misskilning sem gætir í grein hans. Til hægðarauka má skipta um- fjöllunarefni Ævars í tvennt. í fyrsta lagi fjailar hann aimennt um rétt mál og rangt og hlutverk málfræðinga í umræðum um það. í öðru lagi víkur Ævar að hug- myndum um samræmdan fram- burð og tómlæti íslenskra mál- fræðinga í seinni tíð um það efni. Ég ætla að fjalla um þessi efni hvort í sínu lagi hér á eftir. Um málfræði og málvöndun Kristján komst svo að orði í sinni grein að svo virtist sem margir litu á málfræðinga sem eins konar mállögreglumenn, menn sem ættu framar öðru að „gefa vottorð upp á rétta og ranga málnotkun". Þetta þótti Kristjáni heldur óheppileg túlkun á hlut- verki málfræðinga. Ævar botnar ekkert í þessari óánægju Krist- jáns og telur hana hljóta að jafn- gilda því að Kristján telji athuga- semdir Erlings Sigurðarsonar í útvarpsþættinum Daglegt mál „neikvætt starf". í því sambandi má þó benda á að Erlingur lét þess getið í sínum fyrsta þætti í haust að málvöndun af því tagi sem hann myndi leggja áherslu á byggðist í raun sjaldnast á því sem telja mætti málfræðilega rétt eða rangt. Þar væri miklu fremur um að ræða leiðbeiningar sem styddust við smekk eða persónu- legt mat. Málvöndun væri sem sé ekki það sama og málfræði. Ég hygg að svipuð hugsun hafi legið að baki hjá Kristjáni og ég hef líka reynt að gera grein fyrir þessu, t.d. í greinum í Skímu og Mími (1979-1981). En það er kannski vert að útskýra þetta svolítið nánar. Það er til býsna skemmtileg saga um mann sem bjó einhvers staðar suður á meginlandi Evrópu. Það sem við fslendingar getum víst allir kallað hest var hann van- ur að kalla Pferd. Nú gerðist það einu sinni að hann brá sér yfir fjallið og yfir í næsta dal. Þegar hann kom til baka, sagði hann frá því ákaflega hneykslaður að þeir sem byggju hinum megin við fjall- ið kynnu alls ekki að tala. Þeir „En það er augljóslega verkefni málfræðinga að reyna að komast að því hvernig íslenska er töluð og hvernig hún hefur verið töluð og gera síðan öðrum grein fyrir því. Þeir málfræð- ingar sem starfa við heimspekideild Háskól- ans eru að reyna að gera þetta." kölluðu þarfasta þjóninn nefni- lega cheval, þótt allir vissu auðvit- að að dýrið héti Pferd. En maður- inn hafði enga mállögreglu sér til fulltingis, svo að frönskumælandi menn tala víst ennþá um cheval en þýskumælandi um Pferd. Nú er það auðvitað ljóst af þess- ari sögu að menn hafa ekki talað sama mál báðum megin við fjallið. Að því leyti hafa aðstæður verið aðrar þarna en á Islandi. En sagan kemur okkur samt við, því að við íslendingar fyllumst oft vandlæt- ingu og hneykslun ef við heyrum einhverja landa okkar nota önnur orð en við erum vanir, beygja orð öðruvísi eða bera þau öðruvísi fram. Og þá er oft leitað til mál- fræðinganna og spurt: Hvort er rétt? Ef tilkvaddur málfræðingur færist undan að svara þessu af- dráttarlaust, verða menn furðu lostnir og spyrja: Hvað hefur þú eiginlega verið að læra öll þessi ár í Háskólanum? Svarið við þeirri spurningu gæti kannski verið á þessa leið: Ég hef lært að sama dýrið getur ýmist heitið Pferd eða cheval — eða svo notað sé íslenskt dæmi: sama ílátið getur ýmist heitið fata, skjóla eða spanda — eftir því hvoru megin fjallsins menn eru staddir. Og það er margt fleira sem er mismunandi eftir landshlutum. Sumir búa á Siglu- firöi, aðrir í Hafnarfiröi; sumir segja tveir borir, aðrir tveir bonr, sumir segja /imman, sexan, sjó'an, aðrir fimmib, sexið, sjöib; sumir segja lángur, aðrir Inngur. Önnur tilbrigði eru e.t.v. ekki bundin við landshluta heldur kannski ein- staklingshundin eða mismunandi gömul í málinu. Þannig segja sumir (eða skrifa a.m.k) hann hef- ir, en aðrir hann hefur, sumir vilja athuga eitthvað wáwara, aðrir nán- ar; sumir fara eitíhvað, aðrir fara eitthvert (og atviksorðin eitthvaö og eitthvert hér koma notkun óákveðnu fornafnanna eitthvab og eitthvert ekki við). Ég býst við að menn geti verið sammála um að Þjóðverjinn sem hneykslaðist á því að Frakkar skyldu kalla hestinn cheval en ekki Pferd eins og honum þótti einboðið liafi verið svona þröng- sýnn og einstrengingslegur í dóm- um vegna þess að hann skorti þekkingu Það er áreiðanlega þetta sem Kristján átti við í sinni grein þegar hann sagði að skylda háskólanna í málverndarbarátt- unni væri „að leggja grundvöllinn að góðri þekkingu þjóðarinnar á tungumáli sínu". Ef menn eru ófróðir um mismunandi málvenj- ur, er líklegt að þeir hneyksiist á því ef þeir heyra einhvern segja tveir borir, fimmiö, fara eitthvert ef þeir eru sjálfir vanir tveir bor- ar, fimman, fara eitthvaö. En því meira sem menn vita um móðurm- álið, því líklegra er að þeir hafi skynsamlega afstöðu til málvönd- unar — en af því leiðir líka oft að þeir eru tregir til að kveða upp afdráttarlausan úrskurð um rétt og rangt. Þeir geta kannski sagt að þetta sé sagt svona í þessum landshluta en ekki í hinum, eða að þetta sé eldra en hitt. Það eru fræðilegar spurningar og fræðileg svör. En spurningin um það hvort sé æskilegra en hitt er oft alls ekki fræðileg heldur varðar hún frem- ur smekk eða málpólitík. Þetta er oft miklu flóknara mál en menn fera sér grein fyrir í fljótu bragði. !g skal aðeins taka eitt dæmi til að sýna það. Það má sennilega kalla megin- sjónarmið í íslenskri málvernd frá því á 19. öld a.m.k. að menn hafa talið það æskilegra sem er eldra og upprunalegra. Rökin eru þau að með því að halda í gamlar beyg- ingarmyndir og málvenjur megi stuðla að því að málið breytist hægar en ella og þannig varðveita betur samhengið á milli fornmáls og nútímamáls. Frægustu íslend- ingasögurnar, t.d. Njála, eru fyrir- mynd sem gjarna er vitnað til í þessu sambandi. Þá gleymist hins vegar oft að við höfum yfirleitt ekki aðgang að þeim nema í mis- jafnlega vönduðum útgáfum og þar er oft ýmislegt ótraust að því er varðar beygingar. Tökum t.d. frásögnina af því þegar Bergþóra er að eggja syni sína með því að Ljósm. Mbl. — GBerg. Ragnar Birgisson, forstjóri, og Ragnar Tryggvason, framleiðslustjóri, í hinum nýja og vistlega framleiðslusal fyrirtækisins. Gosdrykkjaverksmiðjan Sana á Akureyri: Framleiðir 1,7 millj. lítra af öli árlega — Mikill verðmunur á gosdrykkjum norðanlands Akureyri, 11. nóvember. „SAMKVÆMT athugunum okkar, sent byggðar eru á tölum Verð- lagsstofnunar, eru gosdrykkir sem við framleiðum til mikilla muna ódýrari hér norðanlands en samskonar drykkir keppinauta okkar. Munurinn er verulegur og óvíst að fólk almennt átti sig á þessum mikla verðmun," sagði Ragnar Birgisson, forstjóri gosdrykkjaverksmiðjunnar Sana á Akureyri, þegar Mbl. ræddi við hann. Grundtvigsminni Merk ræða af miklu tilefni Þessi verðmunur sést á því m.a. að verð á einum lítra af Pepsi frá Sana er í verslununum norðanlands kr. 36,50, en verð á Coke kr. 47,40 og Spur kr. 50,20. Þarna munar frá kr. 10,90 til kr. 13,70 á einum lítra af hliðstæð- um gosdrykkjum. Öllu minni verðmunur er á pilsnerdrykkj- um, en þó munar kr. 5,50 á flösku af pilsner og maltöli framleiddu hjá Sana og því frá Ölgerðinni. Sana hf. hefur nú að fullu tek- ið í notkun nýbyggingu þá, sem hafist var handa um að reisa á árinu 1981 og stækkaði verk- smiðjurýmið um nær helming. Framleiddir eru nú í verksmiðj- unni ca. 1,7 milljónir lítra árlega og er sölusvæði verksmðjunnar allt frá Skagaströnd til Vopna- fjarðar. Um önnur svæði á land- inu sér systurfyrirtækið Sanitas hf. í Reykjavík. Að jafnaði starf um 30 menn við framleiðsluna hjá verksmiðjunni. GBerg. — eftir Baldvin Þ. Kristjánsson I dag, 8. nóvember, eru réttir tveir mánuðir liðnir frá 200 ára afmæli danska prestsins og skáldjöfursins Nikilai Frederik Severin Grundtvigs. Um það leyti var efnt til margháttaðra hátíða- halda víða um Norðurlönd, og m.a. hér á voru landi, íslandi. Lét all það mjög að líkum, þar eð í hlut átti eitt mesta andans stórmenni norrænna þjóða fyrr og síðar, jafnt í anda sem athöfn. Vissulega hefur Grundtvig flestum ef ekki öllum fremur mótað mannlíf Skandinavíu og Norðurlanda allra, bæði um „sína daga" og æ síðan. Er af öilu því mikil saga. Það sem hæst bar í hátíðahöld- unum hérlendis voru þrjár vand- aðar samkomur í Norræna húsinu, trúlega fyrir forgöngu hins vökula og háttvísa menningarmanns Hjálmars Ólafssonar, formanns Norræna félagsins, sem er óþreyt- andi í að halda lífi og reisn í sam- tökunum, á hvaða sviði sem er. Helztu málflytjendurnir á þess- um tímabæru minningarsamkom- um voru þrír klerkar, og fór mætavel á því. Hér áttu hlut að máli þeir landskunnu, gömlu pró- fastar: séra Sigurjón Guðjónsson í Saurbæ á Hvalfjarðarströnd og séra Eiríkur J. Eiríksson á Þing- völlum. Þriðji fyrirlesarinn var séra Kolbeinn Þorleifsson fræði- maður, fyrrum prestur á Eskifirði, og var hann sá eini, sem ég gat ekki hlustað á, en löng og fróðleg grein hans um Grundtvig birtist í Morgunblaðinu. Hin dagbiöðin öll höfðu lítið að segja af umræddu tilefni. Séra Sigurjón — einn okkar fremsti sálmasérfræðingur, enda sálmaskáld sjálfur — flutti prýði- legt erindi, aðallega um hinn mikla sálmakveðskap Grundtvigs, og góðu heilli endurflutti séra Sig- urjón þetta fróðlega erindi í út- varpi litlu síðar. Þannig fékk mikill hluti þjóðar- „Þessi stórmerka ræða séra Eiríks fjallaði al- hliða um Grundtvig, líf hans og starf, en þó einkum áhrif þessa mik- ilmennis á andlegt líf Norðurlandabúa, með sérstöku tilliti til íslend- inga." innar að ýmist — eða hvort tveggja — sjá og/eða heyra mál- flutning þeirra séra Sigurjóns og séra Kolbeins. Öðru máli gegnir um hina stórbrotnu ræðu séra Eiríks. Hana heyrðu alltof fáir í Norræna húsinu á sínum tíma; var hún þó aðalhátíðarræðan og flutt á sunnudegi, að viðstöddu nokkru stórmenni, m.a. menntamálaráð- herra Ragnheiði Helgadóttur, sem flutti hlýtt ávarp. Þessi stórmerka ræða séra Ei- ríks fjallaði alhliða um Grundtvig; líf hans og starf, en þó einkum áhrif þessa mikilmennis á andlegt líf Norðurlandabúa, með sérstöku tilliti til íslendinga. Ég hefi heyrt séra Eirík halda margar snjallar ræður, en ég held enga sem þessa að dýpt og þunga. Og ekki var hún leiðinlegri en svo, að oft var hlegið hjartanlega, og var þó umræðu- efnið í hæsta máta alvarlegt. Hér fylgdist að efni og flutningur, veit ég þó ekki að hvað miklu leyti ræðan var skrifuð — mér er nær að halda að hún hafi verið flutt af hreinni „inspiration" — andagift — á löngum köflum. Mátti glöggt heyra, að hér var séra Eiríkur í essinu sínu, enda ekki ótrúlegt, þar eð tilefni ræðunnar hlýtur að hafa höfðað sterkt til ekki aðeins vitsmuna og lærdóms ræðumanns, heldur og hugsjóna og hjartalags. Séra Eiríkur var ekki sá æsku- lýðsleiðtogi, sem hann var, uppúr þurru: skolastjóri lýðháskóla sem arftaki séra Sigtryggs og Björns á Núpi um áratuga skeið, og for- maður UMFÍ álíka lengi, fyrir utan aðra margháttaða kenni- mennsku. Ég held að enginn ís- lendingur hefði verið þess umkom- inn, þegar allt kom til alls, að „mæla fyrir minni" Grundtvigs af slíkum myndugleik sem séra Ei- ríkur. Þessi ræða var „fulltráff", eins og Svíarnir segja: hitti þráð- beint í mark. Það var aðeins eitt, sem skyggði á þá stóru stund, sem við áheyr- endur í Norræna húsinu nutum: hversu fáir nutu hennar með okkur. Ég ætla mér ekki þá dul að gera tilraun til að gefa útdrátt úr ræðu séra Eiríks; til þess var hún alltof margþætt og viðamikil. En þarna rakti hann af einstæðri kunnáttu tilkoinu og þróun „grundtvigism- ans" í íslenzkum lýðháskólum sem stóðu undir nafni framarlega á öldinni, og gat á eftirminnilegan hátt fyrstu og helztu frumherj- anna — þeirra Guðmundar Hjaltasonar, hins mikla landsfyr- irlesara — Sigurðar Þórólfssonar á Hvítárbakka og séra Sigtryggs Guðlaugssonar á Núpi. Og ekki lét séra Eiríkur staðar numið við þessa lýðháskólamenn og skóla þeirra, heldur tók mjög réttilega inn í dæmið áhrif Grundtvigs — bein og óbein — á hugsjón og starf ungmennafélaganna í landinu, ekki sízt skógræktaráhugann á fyrstu dögum aðildarfélaga UMFÍ. Minntist hann í því sambandi lof- samlega hins gagnmerka félags- málamanns og forvera síns bæði á Þingvöllum og í stöðu sambands- stjóra UMFl, Húnvetningsins Guðmundar Davíðssonar frá Kársdalstungu í Vatnsdal. Svo yf- irgripsmikla ræðu um allt þetta hefi ég aldrei heyrt, og mun bið á annarri slíkri. Þessi merka ræða af miklu til- efni var alltof snjöll til þess að hljóta ekki meira „notagildi" en orðið hefur til þessa. Ég var nokk- uð lengi að bíða eftir því, að hún sæist eða heyrðist, en svo hefur því miður ekki orðið til þessa. Það væri því í hæsta máta æskilegt, að

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.