Morgunblaðið - 16.03.1991, Síða 46

46
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. MARZ 1991
Minning:
Ketíll Vilhjálms-
son, Meiri-Tungu
Fæddur 15. febrúar 1905
Dáinn 7. mars 1991
Fyrir hartnær þrjátíu árum hóf ég
að fara með bækur í Rangárþing
— Norðlendingur, Þingeyingur,
fjarri heimaslóðum. Ég vissi hveijir
þar sátu forðum. Njáll átti niðja
og Oddveijar urðu ekki aldauða.
Bergþóra var sögð drengur góður
og Hallgerður hin stórættaða ú
Dölum vestra lét ekki lítilmenni
synja bónda sínum, Gunnari á
Hlíðarenda, fanga. Einnig þau
sæmdarhjón áttu niðja í Rangár-
þingi. Hveijir skyldu þar byggja í
dag eftir aldir áþjánar? Ég varð
ekki vonsvikinn. Þar bjó gott fólk,
gestrisið með afbrigðum og bók-
hneigt. Einn bar þó höfuð og herð-
ar ofar öðrum að rausn og höfð-
ingsskap, studdur af eiginkonu
sinni ágætri. Sá skipaði þegar önd-
vegi þeirra er bækur keyptu af
mér og sat lengi síðan. Hver var
hann? Ketill Vilhjálmsson í Meiri-
Tungu. Var hann niðji Njáls og
Bergþóru eða Gunnars og Hall-
gerðar, Oddveija, írskra þræla?
Vafalaust þeirra allra. Mig skipti
það ekki máli. Hann var bókhneigð-
ur, íslenskur bóndi sem ætíð hafði
unnið hörðum höndum langan
vinnudag, fulltrúi þeirra sem
byggðu Sögueyjuna, þreyðu þorr-
ann og góuna, Iögðu homstein að
„Velferðarríkinu".
Ketill var fæddur í Meiri-Tungu
í Holtum 15. febrúar 1905, sonur
Vígdísar Gísladóttur, uppeldisdótt-
ur Ketils Ketilssonar, Kotvogi í
Höfnum. Hún var ættuð úr Sel-
vogi, en Rangæingur lengra fram
af hinni Ijölmennu, alkunnu Vík-
ingslækjarætt.
Faðir hans var Vilhjálmur Þor-
steinsson, hreppstjóri Jónssonar,
Syðri-Rauðalæk, síðar Berustöð-
um. Systkinin voru 11 sem upp
komust. Var Ketill elstur bræð-
ranna er lifðu og má nærri geta
að hann hefur þurft að axla byrðar
snemma.
Sem ungur maður fór hann til
sjós eins og títt var um bændasyni
á Suðurlandi á þeim tíma, var á
vertíðum í Grindavík, togarasjó-
maður. Þá vann hann í vegavinnu
og að gerð varnargarða við Mar-
karfljót, fyrst hjá Bjarna Jónssyni
í Meiri-Tungu og síðar Erlendi
Jónssyni, Hárlaugsstöðum. Var
Ketill löngum flokksstjóri og
sprengingamaður sem var vanda-
verk. Kom sér þá og ætíð síðar vel
að hann vr verklaginn, hafði reglu
á vinnubrögðum, var laginn að
starfa með fólki og fékk það besta
út úr hveijum einum.
Ketill var góður granni og vil
ég hér-vitna í þann ágæta mann,
Guðjón Þorsteinsson frá Berustöð-
um, síðar bónda að Brekkum.
Goðasteinn, 7. árg. 2. hefti bls. 85:
„Það bjargaði mér mikið, að ég
gerði félag við frænda minn á
næsta bæ, Ketil Vilhjálmsson í
Meiri-Tungu, og unnum við hvor
hjá öðrum eftir samkomulagi, þeg-
ar mest var að gera, það voru vinn-
uskipti eftir ástæðum en lítið notað-
ir peningar, enda voru þeir ekki
til. Við vorum báðir ánægðir með
þetta og töldum að báðir hefðum
við haft gott af þessum félagsskap.
Vilhjálmur í Meiri-Tungu var
hálfbróðir föður míns, Þorsteins á
Berustöðum. Hann átti stóran
barnahóp, sem var að komast upp
og um leið að yfirvinna mikla fá-
tækt. Gerði ég upp hjá honum 1
hús á ári á tíu árum. Bömin voru
dugleg og það gekk vel að yfir-
vinna fátæktina. Varð hann með
efnuðustu bændum sveitarinnar."
Þessi orð hins grandvara manns,
frænda og vinnufélaga, segja sína
sögu. Það hefur varla verið mulið
undir drenginn sem var að vaxa
úr grasi í Meiri-Tungu á þeim tíma
er torfbaðstofur og moldargólf voru
enn við lýði. En þá þekki ég það
fólk illa, ef hjartahlýjuna hefur
skort.
Ketill kvæntist 13. október 1945
Þórhöllu Ólafsdóttur, Sigurðssonar
frá Götu í Holtahreppi, hinni mestu
ágætiskonu og dugnaðarforki.
Tóku þau við búi í Meiri-Tungu
1946 af Vilhjálmi föður Ketils og
hafa búið þar síðan, frá 1971 í
sambýli við Gísla Magnússon og
Jónu Steinunni Sveinsdóttur, syst-
urdóttur Þórhöllu, dóttur kempunn-
ar Árbjargar Ólafsdóttur, frá Götu.
Ólst Jóna Steinunn upp hjá þeim
Meiri-Tungu hjónum frá því að hún
var á þriðja ári. Ketill og Þórhalla
áttu sjálf engin börn en löngum
var mannmargt á heimili þeirra
enda gestrisni og höfðingsskapur
mikill. Var þar Ölafur, faðir Þór-
höllu, uns hann fór í „holuna sína“
eins og hann orðaði það og fleiri
komu þangað og fóru ekki aftur.
Þar var gott að koma — vera —
og þeim reynst best er mests þurftu
við.
Ég undraðist oft, hversu Ketill
keypti mikið af bókum. Hann var
næstum alæta á þær, þótt íslenskur
fróðleikur skipaði'öndvegi. Oft kom
ég til hans þrisvar fyrir jól og tók
hann venjulega einn kassa hveiju
sinni. Allt var lesið og dugði ekki
til, einnig var fengið úr lestrarfé-
lagi og ófáar voru bækumar sem
hann keýpti til gjafa.
Það hefði mátt halda að Ketill
gerði ekki annað en liggja í bókum,
en svo einfalt var málið ekki.
Starfsdagurinn var langur og vel
sinnt búi.
Ég spurði hann einu sinni, hvem-
ig hann færi að þessu. Hann sagð-
ist þurfa lítið að sofa, lesa ætíð til
miðnættis, vakna klukkan sex að
morgni, hefja þá aftur lestur og
lesa fram að gegningum. Geri aðr-
ir betur!
Fyrir eitthvað þrem vikum eða
mánuði síðan hitti ég bókajöfur
þeirra Árnesinga, Pál Lyðsson í
Litlu-Sandvík. Vitanlega ræddum
við um bækur. Hann sagðist halda
dagbók yfír hvað hann læsi og
hafa lesið 67 bækur á liðnu ári.
Páll er maður látlaus, víðlesinn og
bóndi góður, þótt hafi í mörgu að
snúast. Spurði hann mig, hvort ég
vissi um annan sem læsi meira.
Ég sagði ,já“ og býst við að búist
hafi verið við neitun. Hann varð
sýnilega hissa, þrátt fyrir allt lítil-
læti og hógværð Árnesingsins, og
spurði, hver sá væri. Ég ssgði það
verið Ketil Vilhjálmsson í Meiri-
Tungu í Holtum meðan hann hefði
verið og heitið.
Nú er hann allur, einn besti full-
trúi þeirrar bændakynslóðar sem
senn gengur öll til grafar. Hvað
tekur við?
Við eigum hreint land, þar sem
ala má stórar hjarðir og eram í
stakk búnir að rækta upp eyðisand-
ana. Utan landsteinanna er hungr-
aður heimur, hungraðar þjóðir í
ómengaða vöra sem þær fá ekki
framleitt sjálfar og sumar geta
greitt vel. Bændur munu láta skut-
inn skríða ef vel er róið fram í.
Þegar menn sem Ketill í Meiri-
Tungu falla hlýtur að leita á hug-
ann, hvers virði íslenska bænda-
stéttin hefur verið og er menningu
og heill þjóðarinnar.
Ekki get ég lokið máli mínu svo
að minnast ekki þeirra bræðra
Ketils tveggja er ég kynntist síðar,
Þorsteini á Syðri-Hömrum sem var
bókhneigður og gestrisinn, en far-
inn að kröftum þá leiðir okkar lágu
saman og öðlingsins Þórarins í
Litlu-Tungu sem féll því miður frá
fyrir aldur fram. Hann var bók-
hneigður og fróðleiksfús, fylgdist
vel með mönnum og málefnum,
greindur, gestrisinn með afbrigðum
og átti fallegt mórautt fé.
Þeir vora bræður báðir vel
kvæntir og á heimilum þeirra gest-
risni slík að leitun mun á annarri
eins. Bæði þessi býli halda reisn
sinni, þótt skarð sé fyrir skildi.
Ég vil heldur ekki gleyma Gísla
Magnússyni, harðduglegum Vest-
manneyingi sem kvæntist heima-
sætunni í Meiri-Tungu og tók þar
til höndunum og ágætri eiginkonu
hans Jónu Steinunni Sveinsdóttur.
Hún les nú líka bækur! Og gott er
til þeirra að koma. Ég held að
Ketill Vilhjálmsson hafi verið ham-
ingjusamur. Hann sá börn uppeldis-
dóttur sinnar sem hann hafði reynst
sem besti faðir vaxa úr grasi,
greind, bókhneigð og mannvænleg.
Þau vora afabörnin hans. Hann var
þeim góður afi, sá þau dafna og
verða að mönnum. Ketill elsti
sonurinn og nafninn gekk á Bænd-
askólann á Hólum og lauk þaðan
prófi í fyrra. Vart held ég honum
hafi lfkað það illa.
Já, Ketill Vilhjálmsson í Meiri-
Tungu var barnlaus. Þó held ég
börnin hans hafi verið mörg. Hjá
honum og föður hans ólust upp
börn systurinnar, Guðrúnar, Þráinn
Valdimarsson og Ásdís Valdimars-
dóttir og margt ungt fólk var hjá
honum á sumrin. Hygg ég að það
hafi verið flest meira eða minna
böm hans, því að tengsl hans við
starfsfólk, hvort sem var ungt eða
aldið, voru með afbrigðum. Vist í
Meiri-Tungu mun seint hafa
gleymst.
En Ketill stóð ekki einn. Við hlið
sér hafði hann Þórhöllu Ólafsdótt-
ur. Ég man hversu nærgætin og
natin hún var við föður sinn blind-
an og þegar Katli förlaðist sjón
undir það síðasta las hún fyrir
hann.
Ég sá Ketil í Meiri-Tungu síðast
fyrir jólin. Enn hélt hann andlegri
reisn sinni, jafnvel grannt í glettni,
þótt líkamskraftarnir væra á þrot-
um. Enn valdi hann bækur fýrir
sína nánustu, enginn mátti gleym-
ast. Mig grunaði að það yrði í síð-
asta sinni — svo varð.
Ketill var trúmaður. Hann trúði
á annað líf eftir líkamsdauðann.
Nú hefur hann gengið á enda göt-
una sem við göngum öll og greið-
fært mun honum hinum megin.
Blessuð sé minning hans og að-
standendum öllum votta ég dýpstu
samúð.
Hjörtur Jónasson, bóksali.
Minning:
Hólmfríður Guðjóns-
dóttír, Vestmannaeyjum
Fædd 2. nóvember 1906
Dáin 11. mars 1991
Vestmannaeyjar löðuðu til sín
fjölda ungra manna og kvenna á
öndverðrý öldinni, ekki síst af Suð-
urlandi. í Eyjum var blómleg og
ört vaxandi útgerð, rífandi atvinna
— og líf og fjör.
Ein þeirra ungu kvenna sem
þannig hélt á vit örlaganna var
Hólmfríður . Guðjónsdóttir frá
4 Stokkseyri. Hún réð sig sem vinnu-
konu hjá Ingibjörgu og Valdimar
Bjarnasyni á Staðarhóli í Vest-
mannaeyjum á fyrstu árum þriðja
áratugarins. Ekki leið á löngu áður
en hún kynntist ungum sjómanni
undan Eyjafjöllum sem einnig hafði
komið til Vestmannaeyja í atvinnu-
leit, Siguijóni Ingvarssyni frá
Klömbra. Þar með vora örlög
beggja ráðin; þau felldu hugi sam-
an, staðfestu ráð sitt og hófu bú-
skap að Búðarfelli (Skólavegi 8) í
Vestmannaeyjum 1925.
Hólmfríður og Sigurjón bjuggu
síðar um langt árabil í húsi því er
nefnist Skógar og stendur við
Bessastíg. Vora þau einatt kennd
við það hús, en einnig var Siguijón
kenndur við æskuheimili sitt.
Margir Vestmannaeyingar þekkja
þau þannig sem Fríðu í Skógum
og Klömbra-Jón. Árin 1950-51
„ reistu þau hús að Vallargötu 4,
ásamt Kristbjörgu dóttur sinni og
Grétari tengdasyni, og bjuggu þar
síðan.
Hólmfríður var fædd að Hólmi
á Stokkseyri 2. nóvember 1906,
dóttir hjónanna Jóhönnu J! Jóns-
dóttur og Guðjóns Jónssonar verka-
manns sem þ'ar bjuggu. Hún ólst
upp í foreldrahúsum ásamt systkin-
um sínum, Áslaugu, f. 1902, Páli,
f. 1904 og Sigurgesti, f. 1912. Að
Hólmfríði látinni lifir Sigurgestur
einn þeirra systkina.
Hólmfríður og Siguijón eignuð-
ust fjögur böm. Elstur er Ingvar,
f. 1926, trésmiður í Vestmannaeyj-
um, kvænturÁIfheiði Sigurðardótt-
ur frá Gljúfri í Ölfusi, þau eiga fjög-
ur börn. Þá var Jóhanna, f. 1928,
d. 1990, giftist Ástmari Ingvars-
syni vörabifreiðastjóra frá Bala-
skarði í Vindhælishreppi sem lést
1977, þau bjuggu á Skagaströnd
og eignuðust fjögur börn. Síðan
kom Kristbjörg, f. 1931, búsett í
Vestmannaeyjum, giftist Grétari
Skaftasyni skipstjóra frá Suður-
fossi í Mýrdal. Þau eignuðust fjög-
ur böm. Grétar fórst með vélbátn-
um Þráni haustið 1968. Yngst
barna Hólmfríðar og Siguijóns er
Ása Hólmfríður, f. 1944, búsett í
Vestmannaeyjum ásamt eigin-
manni sínum, Ágústi Guðmunds-
syni vélstjóra, þau eiga fjögur börn.
Barnabömin era því sextán talsins
og þegar era 23 bamabarnabörn
komin í heiminn.
Siguijón lést 1986 á 91. aldurs-
ári._______________________________
Er þau Hólmfríður settu saman
bú sitt var Siguijón orðinn báts-
formaður og var síðan sjómaður
allan starfsferil sinn. Á árunum
1940-1954 var hann meðal eigenda
og skipstjóri á Gísla J. Johnsen og
hélt uppi reglúbundnum ferðum
milli Vestmannaeyja og Stokks-
eyrar. Siguijón á því merkan þátt
í samgöngusögu Vestmannaeyja.
Fríða á þar einnig hlut að máli.
Hún áttti sinn þátt í rekstrinum
með því að afgreiðsla bátsins, fyrir-
spurnir og pantanir, fór að mestu
fram á heimili þeirra hjóna.
Hlutverk sjómannskonunnar
kom því í hlut Hólmfríðar. það var
ekki heiglum hent á áratugum
kreppu og stríðs, en þetta hlutverk
rækti Hólmfríður af dugnaði og
reisn svo eftir var tekið. Eftir að
börnin uxu úr grasi vann hún einn-
ig utan heimilis annað veifið, en
það var Iíka fullt starf að sinna
gestum og gangandi. Vallargata 4
var ekki aðeins miðstöð fjölskyld-
unnar — barna, tengdabarna og
síðar barnabarna og barnabarna-
barna — þangað komu einnig
margir aðrir sem sóttust eftir vin-
áttu og félagsskap húsmóðurinnar.
Fríða — en svo var Hólmfríður
jafnan kölluð — var föðursystir
þess er þetta ritar. En það á við
um okkur systkinin öll að hún var
annað og meira: „Fríða frænka“
var og verður okkur sérstakt hug-
tak, dýrmætt í minningunni. Svo
,er fyrir að þakka mannkostum
hennar, einlægu vinfengi, glaðværð
og kímnigáfu. Það tísti stundum
inni í manni hlátur fram eftir degi
þegar Fríða hafði sagt eitthvað
kátlegt að morgni.
Þótt haf væri á milli og að vissu
leyti mun lengra milli Reykjavíkur,
Qg Vestmannaevia á uPDvaxtar-S
áram okkar voru samskiptin mikil.
Fríða og Siguijón voru sérstakir
aufúsugestir á æskuheimili okkar
í Skeijafirðinum og síðar í Kópa-
vogi — þau bára hátíð í bæ er þau
birtust. Fríða og Vigdís móðir okk-
ar bundust vináttuböndum og það
var sérstakt gleðiefni þegar Fríða
og Siguijón komu til þess að taka
þátt í árlegri sumarferð fjölskyld-
unnar um landið, hún eftirminni-
lega spaugsöm og kát og hann hýr
og traustur, rammur að afli með
drynjandi bassarödd, ímynd sjó-
mannsins.
Og ekki var okkur síðri hátfð
búin er við nutum gestrisni þeirra
í Eyjum, hvert um sig ellegar öll
fjölskyldan. í endurminningunni er
eins og Fríða og Siguijón hafí þá
ekki haft öðru biýnna að sinna en
að búa í haginn fyrir dvöl okkar
hlá beim. _____________
Eftir að við systkinin uxum úr
grasi og árin færðust yfir Fríðu
varð minna um gagnkvæmar heim-
sóknir þótt alltaf væri komið við á
Vallargötunni er leið lá um. Síminn
var hins vegar óspart notaður.
Þannig áttum við vin sem kunni
að hlusta eftir og taka þátt í mikils-
verðum áföngum í lífinu, deila gleði
og sorg ef því var að skipta. Alltaf
var hún einlægur þátttakandi.
Póstþjónustan var einnig nýtt
með sérstökum hætti. Fríða var
einkar áhugasöm um önnur lönd
og gerði sér ferð til Evrópu nokkr-
um sinnum á efri áram. Þær ferðir
vora henni jafnan ofarlega í huga.
Upp úr því varð það fastur liður
hvert sem við systkinin ferðuðumst
að senda Fríðu póstkort. Þau kort
urðu æði mörg áður en yfir lauk
og segja mest um hana: Þegar far-
ið er um ókunna slóð leitar hugur-
inn heim til þeirra er næstir standa.
Þegar þannig var ástatt um okkur
systkinin og kort voru skrifuð var
jafnan eitt til Fríðu. Þann sess
hafði hún áunnið sér í hugum okk-
ar.
Ýmsir aðrir, skyldir og óskyldir,
sem kynnst höfðu Fríðu, sendu
henni póstkort af sama tilefni. Og
hún brást við með sínum hætti,
þakkaði fyrir að fá ferðast þannig
með vinum sínum hvert sem þeir
fóra.
Við fráfall Fríðu kemur fjöldi
minninga fram í hugann. Ég minn-
ist hennar sem strákpatti í heim-
sókn á Vallargötunni er hún gladd-
ist einlæglega með mér yfir fisk-
tittnum sem ég hafði veitt niðri á
bryggju og gerði úr honum hátíðar-
málsverð. Það rifjast upp ævintýra-
ferðir unglingsins um hella Vest-
mannaeyja sem Fríða sýndi slíkan
Áhuga sem. ég JiefðLcu-ðlð -fyrstur