Morgunblaðið - 10.05.1997, Síða 32

32 LAUGARDAGUR 10. MAÍ 1997
MORGUNBLAÐIÐ
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI: Árvakur hf., Reykjavík.
FRAMKVÆMDASTJÓRI: Hallgrímur B. Geirsson.
RITSTJÓRAR: Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
HVALVEIÐAR
HVALVEIÐAR hafa lengi verið viðkvæmt álitamál og
ágreiningsefni. Ríkisstjórnin hefur nú skýrt opinberlega
frá niðurstöðum sérstakrar nefndar, sem fjallað hefur um
málið undanfarna mánuði og jafnframt tekið ákvörðun um
ákveðna málsmeðferð.
Andstæð sjónarmið hafa tekizt á varðandi hvalveiðar, sem
vekja upp sterk tilfinningaleg viðbrögð á báða bóga. Annars
vegar eru sjónarmið þeirra, sem telja hvalveiðar hluta af hefð-
bundnum rétti okkar til að nýta auðlindir sjávar okkur til lífs-
viðurværis, enda verði veiðisókn byggð á vísindalegum rann-
sóknum á veiðiþoli nytjastofna. Hins vegar sjónarmið þeirra
sem óttast, að meiri hagsmunum verði fórnað fyrir minni, ef
hvalveiðar hefjast á ný. Viðhorf umheimsins til hvalveiða er
afar neikvætt, og þess vegna geta þær haft afdrifaríkar afleið-
ingar fyrir stöðu okkar á alþjóðlegum fiskmörkuðum. Á síð-
ustu árum hefur hvalaskoðun laðað hingað æ fleiri ferðamenn
og margir telja, að verði hvalveiðar hafnar á ný mundi það
skaða hagsmuni okkar í ferðaþjónustu.
Ummæli Davíðs Oddssonar, forsætisráðherra, á fundi Sam-
taka um vestræna samvinnu fyrir viku, vöktu athygli alþjóðar.
Hann sagði m.a.: „Hagsmunir okkar og stefna eru skýr. Það
er rangt að banna nýtingu tiltekinna auðlinda sjávar án vísinda-
legra raka. Hins vegar er ljóst að staða málsins hefur ekki
breytzt í neinum grundvallaratriðum. Við eigum sem fyrr í
höggi við sterk samtök sem nýta sér möguleika, sem fjölmiðl-
un, fjarskipti og upplýsingatækni bjóða upp á, málstað sínum
til framdráttar." Og forsætisráðherra bætti við: „Þeir sem tala
opinberlega á þingi fyrir hvalveiðum verða að tala skýrt. Eru
þeir að tala um fáeinar hrefnur á okkar eigin matseðli eða
alvöruhvalveiðar til útflutnings. Sé svo, verða þeir að benda á
markaðinn fyrir þær afurðir."
Konráð Eggertsson, hrefnuveiðimaður, tekur undir þessi orð
forsætisráðherra. „Það þarf að vita, hvort hægt er að selja
afurðirnar,“ sagði hann, „og sjálfsagt að ganga úr skugga um
það. Það gengur ekki að dengja einhverju kjöti á land sem ekki
er hægt að selja.“ Hvorki þeir þingmenn, sem hvatt hafa til
hvalveiða að undanförnu, né Kristján Loftsson, forstjóri Hvals
hf., hafa gefið sannfærandi svör við spurningum Davíðs Odds-
sonar. Hér eru svo miklir hagsmunir í veði, að það dugar ekki
að gefa almennar yfirlýsingar um að við getum víst selt hvalaaf-
urðir, þótt rökstuddar upplýsingar bendi til annars.
Ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um að flýta sér hægt.
Hún mun kynna sjónarmið íslendinga á alþjóðavettvangi, ræða
við stjórnvöld annarra ríkja og afla upplýsinga um stöðu mála.
í þeim viðræðum munu koma fram verðmætar upplýsingar um
hverju við getum búizt við, ef hvalveiðar verða hafnar á ný.
Þær upplýsingar munu án efa hafa áhrif á hina endanlegu niður-
stöðu. Jafnframt ætlar ríkisstjórnin að leita samstöðu á Al-
þingi milli þingmanna stjórnar og stjórnarflokka. Það er líka
skynsamlegt.
Sá munur er á aðstöðu okkar og annarra þjóða, sem hafa
veitt hval og veiða sumar hvali nú, að efnahagur okkar þolir
ekki meiri háttar áföll á fiskmörkuðum erlendis. Norðmenn eru
t.d. í allt annarri aðstöðu. Þótt sjávarútvegur hafi mikla þýð-
ingu í Norður-Noregi gegnir öðru máli, þegar litið er á þjóðarbú-
skap Norðmanna í heild. Þeir hafa efni á að taka á sig áföll,
sem við höfum ekki. Þess vegna megum við ekki taka meiri
áhættu en við höfum efni á að standa undir, ef illa fer.
AUKIN HEIMAHJÚKRUN
HEIMAHJÚKRUN er sífellt vaxandi þáttur í heilbrigðiskerf-
inu og er í senn þjóðhagslega hagkvæm, þar sem hún
er ódýrari, og í þágu sjúklinganna, sem geta fyrir vikið verið
mun lengur á eigin heimili. Samkvæmt nýlegri belgískri könn-
un, sem dr. Ivo Abraham hjúkrunarprófessor skýrði frá í Morg-
unblaðinu á uppstigningardag, liggja aldraðir að meðaltali 25
dögum lengur en nauðsynlegt er á sjúkrahúsi.
Hjúkrunarprófessorinn veltir upp þeirri spurningu, að þar
sem engin lækning sé til, felist þjónustan eingöngu í umönnun
og því geti menn velt fyrir sér hvers konar kerfi sé unnt að
koma á til þess að hjálpa fólki heima fyrir eins lengi og kostur
er. í Belgíu segir hann að sýnt hafi verið fram á, að umsjónar-
hjúkrun aldraðra fækki Iegudögum á spítölum um rúmlega
helming.
Hérlendis hefur heimahjúkrun aukizt mikið undanfarin ár
og 1995 nutu 2.552 einstaklingar hennar á Stór-Reykjavíkur-
svæðinu. Þar af voru rúmlega 80% 67 ára eða eldri. Hinir
yngri eða tæplega 20% voru fatlaðir og þeir sem voru að ná
sér eftir sjúkrahúslegu. I síðastnefndu tilvikunum var hjúkrun-
in í flestum tilfellum til skamms tíma.
Heimahjúkrun er nauðsynleg þjónusta í nútíma þjóðfélagi,
hvernig sem á málin er litið. Meginkostur hennar er, að sjúk-
lingar geta dvalist heima, en að auki segir áðurnefndur hjúkrun-
arprófessor, að heimahjúkrun í 50 daga sé ódýrari en sjúkrahús-
vist í 25 daga.
FRUMVARP TIL LAGA UM HÁSKÓLA
Háskóli íslands t
vegið að sjálfstæð
IFRUMVARPI til laga um há-
skóla er gengið út frá því að
háskólar geti bæði verið ríkis-
reknir og einkareknir og eiga
væntanleg lög að mynda ramma um
ákvæði í sérlögum hvers skóla. Lögð
er áhersla á að auka sjálfstæði há-
skóla, tryggja möguleika á virkara
gæðaeftirliti með starfsemi skólanna
og opna leið fyrir virka árangurs-
stjórnun, að því er segir í greinar-
gerð. Auk þess er lagt til að lögfest-
ar verði meginreglur um stjórnsýslu
ríkisháskóla og hlutverk æðstu
stjórnenda þeirra skilgreint.
Hvað aukið sjálfstæði varðar er
lagt til að háskólum verði veitt víð-
tækara umboð til fjármálaumsýslu
en nú er. Fjárveitingar til skólanna
byggjast m.a. á fjölda nemenda og
að ríkisvaldið semji sérstaklega við
hvern skóla til nokkurra ára í senn.
í greinargerð segir að nauðsynlegt
sé að forðast þá leið, að ráðherra sé
falið nánast takmarkalaust vald til
að stjóma háskólastiginu með reglu-
gerðum, eins og gagnrýnt hafi verið
á hinum Norðurlöndunum.
Lagt er til að menntamálaráðherra
hafi heimild til að setja sérstakar
reglur um ytra og innra gæðaeftirlit
með starfsemi skólanna, en jafnframt
að skólamir sjálfír sinni virkara
gæðaeftirliti með eigin starfsemi.
Háskólamir beri meginábyrgð á
starfsemi sinni, en hlutverk ráðu-
neytisins verði fyrst og fremst að
fýlgjast með því að skólamir fram-
fylgi þeim áætlunum sem þeir hafa
sett sér og að þeir uppfylli þær kröf-
ur sem þeir geri til til kennslunnar.
í kafla um ríkisháskóla er lagt til
að rektorar verði skipaðir af ráðherra
til fímm ára og að þeim verði falið
ráðningarvald yfír öllum undirmönn-
um sínum, nema annað sé tekið fram
berum orðum í lögum. Stöðuna á að
auglýsa lausa til umsóknar, en ráð-
herra skipar í hana að fenginni til-
nefningu viðkomandi háskólaráðs.
Hins vegar segir í greinargerð að
mismunandi geti verið hvernig til-
nefningin fari fram og er gert ráð
fyrir að nánari fyrirmæli um hana
komi fram í sérlögum hvers skóla.
Önnur breyting felst í kaflanum
um ríkisháskóla. Þar er lagt til að
tveir fulltrúar skipaðir af mennta-
málaráðherra til tveggja ára eigi
sæti í háskólaráði og að háskólaráðs-
fulltrúar verði ekki fleiri en tíu, að
rektor meðtöldum. Vísað er til þess,
að tillögur um þetta fyrirkomulag
hafí komið fram hjá þróunarnefnd
Háskóla íslands. Þessir fulltrúar eiga
að vera með víðtæka þekkingu á
málefnum þjóðlífs og atvinnulífs og
traustan skilning á starfsemi háskóla
og þannig tengja háskólana við at-
vinnulífið.
Þar sem tala háskólaráðsmanna
verður jöfn mætti ætla að
það skapaði vanda, miðað
við þá meginreglu stjórn-
sýslulaga að verði atkvæði
jöfn teljist tillaga fallin.
Sett er undir þennan leka
með því að taka fram, að
Menntamálanefnd Alþingis hefur frestað
frekari umfjöllun um frumvarp til laga um
háskóla til haustsins. Frumvarpið miðar að
því að sett verði heildarlöggjöf um skóla
á háskólastigi, en þeir eru nú 13 og nemend-
ur þeirra um 7 þúsund. Ragnhildur Sverrís-
dóttir kynnti sér frumvarpið og umsagnir
háskólanna um það.
Rektor verði
skipaður af
ráðkerra til
fimm ára
gjaldtöku af nemendum vegna náms
við viðkomandi skóla. í sérlög hvers
ríkisháskóla skal setja reglur um öfl-
un sértekna með gjaldtöku fýrir þjón-
ustu er skólamir bjóða.
Frumvarp um háskóla tekur ekki
einungis til stjórnunar- og fjárhags-
legs skipulags skólanna, því þar er
lagt til að háskólar geti sett sérstök
viðbótarinntökuskilyrði við þau al-
mennu skilyrði fýrir skólavist sem
nú eru sett, þ.e. að nemandi hafi
lokið stúdentsprófí, öðru sambæri-
legu námi eða búi yfir jafngildum
þroska og þekkingu að mati stjórnar
viðkomandi skóla. í greinargerðinni
segir að samkvæmt núgildandi lög-
gjöf geti allir skólar á háskólastigi
nema Háskóli íslands gert viðbót-
arkröfur til umsækjenda um nám,
en lagt sé til að það heyri undir
ákvörðun hvers skóla hvort sérstök
inntökuskilyrði skuli sett og þá hvers
eðlis þau séu.
Menntamálanefnd óskaði eftir
umsögnum skólanna um frumvarpið.
í umsögnunum kemur fram, að skól-
arnir töldu tímann til umsagnar
nauman og að vorannir í skólum
hindruðu ítarlega umfjöllun, en eins
-------- og áður sagði hefur
menntamálanefnd ákveðið
að fresta málinu til hausts-
ms.
Skólarnir eru sammála
um þörf á heildarlöggjöf
um háskóla, en áherslur
í slíkum tilvikum ráði atkvæði rekt-
ors úrslitum.
Við ákvörðun fjárveitinga vegna
kennslu skal miðað við fjölda stúd-
enta í fullu námi, íjárveitingar vegna
rannsókna, nýsköpunar og þróunar
í þeim háskólum sem hafi rannsókn-
arhlutverk miðist við fjölda fastra
kennara og sérstakra framlaga til
rannsóknarverkefna og þjónustu-
stofnana og loks taki fjárveitingar
vegna húsnæðis mið af fjölda fastra
kennara, fjölda nemenda og sérstakr-
ar aðstöðu sem námið krefjist.
Auk þessara ákvæða er tekið fram,
að í sérlögum, samþykktum eða
skipulagsskrám hvers háskóla skuli
setja reglur um hvernig háttað skuli
þeirra eru þó misjafnar, enda skól-
arnir ólíkir. Listaskólarnir, Leiklist-
arskólinn, Tónlistarskólinn í Reykja-
vík og Myndlista- og handíðaskólinn,
skiluðu sameiginlegri umsögn, þar
sem lögð er áhersla á að listsköpun
við háskóla verði metin jafngild rann-
sóknum, eins og hefð sé fyrir erlend-
is. Þá gera listaskólarnir athugasemd
við þá grein frumvarpsins sem kveð-
ur á um að deildarforseti, deildar-
ráðsmenn og aðrir sem gegni stjórn-
unarstörfum í deildum séu ekki kjör-
gengir í háskólaráð og telja rétt að
athuga það fyrirkomulag nánar. Að
öðru leyti mæla skólarnir með því
að afgreiðslu frumvarpsins verði
hraðað.
Samvinnuháskólinn á Bifröst
fagnar einnig rammalpggjöf um há-
skóla, en segir að í frumvarpinu sé
einungis miðað að því að styrkja sjálf-
stæði ríkisrekinna háskóla, en ekki
sé þar að finna samsvarandi ákvæði
um aðra háskóla. Eðlilegt væri að
lögin tryggðu nauðsynlegt forræði
allra háskóla í eigin málum og leið
að því markmiði væri að gera þeim
einkaaðilum, sem stofnsetja háskóla,
skylt að stofna um þá sjálfseignar-
stofnanir líkt og gert var með stofn-
un Samvinnuháskólans. Jafnframt
telur Samvinnuháskólinn eðlilegt að
lögin taki af öll tvímæli um að þeir
háskólar, sem njóti framlags af al-
mannafé, séu ekki reknir með hagnað
að markmiði.
Bændaskólinn á Hvanneyri segir
að frumvarpið geri ekki ráð fyrir að
háskólar eða háskóladeildir geti heyrt
undir annað ráðuneyti en ráðuneyti
menntamála, en í rammalöggjöf um
háskóla megi ekki vera vafí á að lög-
in nái yfír háskólanám í búvísindum,
sem heyri nú undir landbúnaðarráðu-
neyti.
Kennaraháskólinn mótmælir að
deildarráðsmenn skuli ekki verða
kjörgengir til setu í háskól-
aráði og leggur til að þeirri
reglu verði snúið við, þ.e.
að kosið verði fyrst í há-
skólaráð og svo í deildar-
ráð, en þá yrðu háskóla-
ráðsmenn ekki kjörgengir.
Hásk
leidtoi
lýðræ
um I
Itarlegasta umsögnin er frá há-
skólaráði Háskóla Islands og þar
koma jafnframt hörðustu mótmælin
fram. Háskólaráð segir að rök um
sjálfstæði haskólasamfélagsins séu
margsinnis áréttuð í greinargerð með
frumvarpinu, en „virðast að talsverðu
leyti hafa orðið út undan í málsmeð-
ferð við undirbúning þess,“ eins og
segir í samþykkt háskólaráðs frá 30.
apríl.
Háskólaráð tekur undir að sett
verði lög um háskólastigið og telur
flest atriði frumvarpsins til bóta,
nema ákvæði fjóríla kafla um ríkis-
háskóla og vísar þar sérstaklega til
greina um skipan rektors í embætti
og skipan í háskólaráð.