Morgunblaðið - 03.06.1997, Blaðsíða 39

MORGUNBLAÐIÐ
SOGUÞING
ÞRIÐJUDAGUR 3. JÚNÍ 1997 39
Morgunblaðið/Golli
PÁLL Skúlason háskólarektor, Björn Bjarnason menntamálaráðherra og Sveinbjörn Björnsson,
fyrrverandi rektor, bera saman bækur sínar á lokafundi Islenska söguþingsins.
Víðtækasta umræða um
Islandssögu frá upphafi
JÓHANNES Nordal, fyrrverandi seðlabankastjóri, lagði dóm á
ýmsar hagsljórnaraðgerðir þriðja áratugarins.
LOKAAVÖRP þingsins
fluttu þeir Björn Bjarna-
son menntamálaráðherra
og Páll Skúlason háskóla-
rektor.
Páll sagði ekki tímabært að fella
dóm um þýðingu málþingsins fyrir
framtíðina, en að ljóst væri að gildi
þess væri mikið. „Saga er merki-
legt orð. Það merkir í senn atburða-
rás, frásögn af sönnum eða ímynd-
uðum atburðum og ennfremur
fræðin um iiðna tíð. Á þessu mikla
þingi, sem nú er að ljúka, hefur
saga í þessum ólíku myndum verið
sett á svið, kynnt, skoðuð og rök-
rædd á fjölbreyttari og víðtækari
hátt en nokkru sinni fyrr í Islands-
sögunni. Hér hefur því átt sér stað
sögulegur viðburður, sem verður
lengi í minnum hafður.“
Endurskoðun kennslubóka
nauðsynleg
Björn Bjarnason fjallaði meðal
annars um nauðsyn þess að end-
urnýja kennslubækur í sagnfræði,
því að í þeim sem nú væru notaðar
kæmu fram úrelt sjónarmið. „Þar
má lesa skoðanir, sem bera þess
merki að menn töldu að spennan
milli austurs og vesturs kynni að
leiða til heimsslita vegna átaka með
gjöreyðingarvopnum. Ekki eru
mörg ár liðin síðan nemendur hér
í Háskóla íslands lýstu yfir því í
Stúdentablaðinu, að þeir sæju lítinn
ef nokkurn tilgang með langskóla-
námi, af því að heimurinn myndi
hvort sem er farast vegna kjarn-
orkuhugarfars vestrænna ráða-
manna. Hvetjum dytti í hug að
tefla slíkum kenningum fram nú?
Hvort heldur um er að ræða
kennslubækur um sagnfræði eða
íslenskar bókmenntir er mikils
virði, að þær veki ekki þá ímynd,
að jafnvel nánast fortíð sé eins og
fornöld vegna þess, að hún er kynnt
með skírskotun til skoðana, sem
fallið hafa um sjálfar sig eða eiga
heima í geymslum minjasafna til
marks um tímabundinn útúrdúr."
Forvinnuhópur er nú að störfum
við endurskoðun meginstefnu í
kennslu samfélagsfræði. Björn
sagði að söguþingið hefði orðið til
að efla vissu sína um að vel yrði
að verki staðið, því formaður for-
vinnuhópsins væri Anna Agnars-
dóttir, einn af helstu hvatamönnum
og skipuleggjendum þess.
Verri kosturinn valinn
í seðlaútgáfu
Meðal fyrirlesara á laugardaginn
var Jóhannes Nordal, fyrrverandi
seðlabankastjóri. Hann tók til um-
fjöllunar ýmsa þætti hagsögu og
hagstjórnar þriðja áratugarins á
íslandi. í kjölfar erfiðleika íslands-
banka árið 1920 hafði verið tekin
ákvörðun um að draga úr seðlaút-
gáfurétti hans og auka heimildir
Landsbankans. Rætt var um það
næstu árin hvernig skipa ætti
seðlaútgáfuréttinum til frambúðar.
Að sögn Jóhannesar stóðu aðeins
tveir kostir til boða, að fela Lands-
bankanum seðlaútgáfuréttinn eða
stofna nýjan banka, er tæki við
hlutverki þjóðbanka. Milliþinga-
nefnd undir forystu Sveins Björns-
sonar skilaði áliti um málið 1925
og urðu tillögur hennar undirstaða
löggjafar um bankann árið 1927,
sem var lítillega breytt 1928, en
stóð eftir það óhögguð í þrjá ára-
tugi.
Nefndin lagði til að Landsbank-
anum yrði falin seðlaútgáfan, en
að hún yrði reikningslega aðskilin
öðrum rekstri bankans. Jóhannes
telur að þar hafi verri kosturinn
verið valinn og megi til þess rekja
veikleika i stjótri peningamála
næstu áratugi. Ákvörðunin hafi
verið á skjön við viðurkenndar regl-
ur um stjórn peningamála, því
Landsbankinn var langöflugasti
viðskiptanki landsins. Jafnræði í
samkeppni á lánamarkaðnum var
raskað með því að veita honum
seðalútgáfuna að auki og viðskipta-
sjónarmið hlutu að ráða mestu í
stjórn bankans á kostnað heildar-
stjórnar peningamála.
„í öðru lagi voru fyrirmæli
Landsbanka um seðlaútgáfu á því
Fyrsta íslenska sögu-
þinginu lauk um helg-
ina. í ávarpi við slit
þingsins sagði Páll
Skúlason háskólarektor
það hafa verið söguleg-
an viðburð sem lengi
yrði í minnum hafður,
enda hefði aldrei farið
fram jafnvíðtæk og
fjölbreytt umræða um
íslandssöguna.
byggð, að seðlarnir væru bæði
gulltryggðir og innleysanlegir í
gulli. En þar sem aldrei náðist sam-
komulag á þingi um að taka upp
gullinnlausn að nýju tók þetta
ákvæði aldrei gildi, svo að í reynd
voru engar hömlur settar á seðla-
útgáfu bankans. Í lögunum voru
heldur engin önnur ákvæði, sem
settu bankanum skýr markmið í
þessu efni.
í þriðja lagi fór bankinn af stað
með of lítinn gjaldeyrisforða og
eigið fé til að ráða við þær sveifl-
ur, sem einkenna gjaldeyrisverslun
íslendinga. Hann hafði því lítið
boimagn tii að veija gengi krón-
unnar, þegar á móti blés, eins og
síðar kom á daginn,“ sagði Jó-
hannes.
Gengishækkunin 1925 ekki
skaðleg til langs tíma
Jóhannes fjallaði um annað um-
deilt atriði í hagsögu þriðja áratug-
arins, sem var gengishækkunin
1925. Þá um sumarið hækkaði
gengi dönsku krónunnar um 30%
og var búist við að íslenska krónan
myndi fylgja í kjölfarið. „Eigendur
gjaldeyris flýttu sér því að skipta
eign sinni í íslenskar krónur og
gjaldeyrir streymdi til bankanna.
Gjaldeyrisnefnd taldi vegna kröfu
frá Landsbankanum óhjákvæmi-
legt að bregðast við með því að
lækka gengi sterlingspunds til að
draga úr gengistapi, ef þessi þróun
héldi áfram. En skriðan hélt áfram,
meiri gjaldeyrir streymdi inn í land-
ið þangað til 27. október, þegar
gengishækkunin var stöðvuð, en
þá hafði gengi íslensku krónunnaar
hækkað um 18% á rúmum tveimur
mánuðum."
Gengishækkunin olli miklum
deilum, enda olli hún útflutningsat-
vinnuvegunum miklum erfiðleikum
og var í ósamræmi við vilja sem
fram hafði komið á Alþingi vorið
áður. Fjármálaráðherra var kennt
um hækkunina þar sem vitað var
að hann hefði verið fylgjandi hækk-
un og fulltrúi hans var formaður í
gengisnefnd.
Jóhannes segir að sennilega sé
réttara að Landsbankinn hafi ráðið
ferðinni, og hafi hann þar fylgt
fordæmi norrænu þjóðbankanna,
sem farið höfðu sömu leið. Hann
segir að erfiðleikarnir sem fylgt
hafi í kjölfar gengishækkunarinnar
hafi ekki verið varanlegir, því að á
árinu 1927 hafí árferði batnað og
gengi dönsku og norsku krónunnar
hækkað og batnaði þá samkeppnis-
aðstaða íslendinga mikið.
Léleg efnahagsstjórn
eftirstríðsáranna
Sigurður Snævarr hagfræðing-
ur og forstöðumaður hjá Þjóðhags-
stofnun fjallaði um efnahags-
stefnu áranna 1945-1960 og sam-
skipti við aþjóðaefnahagsstofnan-
ir. Sagði hann stefnu tímabilsins
hafa einkennst af rangri gengis-
skráningu, höftum á innflutningi
og skömmtun um neyslu og fjár-
festingavara. Ólíkt því sem gerðist
erlendis á sama tíma skrifuðu
fremstu hagfræðingar landsins
upp á það að höft væru góð hag-
fræði.
Sigurður tók dæmi af áliti svo-
nefndrar Hagfræðinganefndar sem
skipuð var skömmu eftir stríð, en
í henni sátu þeir Gylfí Þ. Gíslason,
Jónas H. Haralz, Klemens
Tryggvason og Ólafur Bjömsson.
Nefndin lagði til nánara eftirlit með
veitingu gjaldeyris- og innflutn-
ingsleyfa, að settur væri í lög há-
marksfjöldi innflytjenda í hveijum
vöruflokki eða að ríkið tæki yfir
innflutninginn allan eða verulegan
hluta hans. Sigurður sagði niður-
stöðu nefndarinnar hafa „geir-
neglt“ það haftakerfi sem var við
lýði næstu 12-13 ár.
Sigurður segir að vegna lélegrar
efnahagsstjórnar hafi það lítið
dugað íslendingum þó þeir hafi
fengið hlutfallslega meiri Mars-
hallaðstoð en nokkurt annað ríki.
Hún hafi þvert á móti leitt til þess
að frestað var nauðsynlegum að-
gerðum til að taka á efnahags-
vandanum. Marshallaðstoðinni
fylgdu skilyrði um fijálslegri efna-
hagsstefnu, en íslendingar tóku
þau ekki eins bókstaflega og aðrar
þjóðir. Þó segir Sigurður að höftin
hefðu sennilega verið aukin enn
meira hér á landi en raun bar vitni,
ef skilyrði Marshallaðstoðarinnar
hefðu ekki komið til.
Magnús Torfi las
New York Times
Meðal þess sem kom til umræðu
eftir fyrirlestur Vals Ingimundar-
sonar um samskipti íslands og
Bandaríkjanna og kalda stríðið
1945-1960 var hvernig Þjóðviljan-
um hefði tekist að flytja svo ná-
kvæmar fréttir sem raun bar vitni
af stefnu Bandaríkjamanna og við-
ræðum þeirra við íslendinga á þess-
um tíma. Líklegasta skýringin þótti
sú, að þeir hefðu fundið fréttirnar
í bandaríska dagblaðinu New York
Times. Fram kom að Magnús Torfí
Óiafsson, ritstjóri Þjóðviljans, liefði
verið fastagestur á upplýsinga-
skrifstofu Bandaríkjanna hér á
landi, því þar hefði hann haft
ókeypis aðgang að blaðinu.
Valur Ingimundarson benti á að
önnur skýring á fróðleik Þjóðvilja-
manna gæti verið upplýsingalekar
í íslenska stjórnkerfinu. Þeir þóttu
svo tíðir að íslendingum var oft
ekki treyst fyrir mikiivægum Nato-
skjölum. Valur sagði meðal annars
frá því, að einhveiju sinni hefði
afrit af leynilegri Nato-skýrslu ver-
ið sent á opinbera skrifstofu í
Reykjavík. Þar var ritari sem var
nýtekinn við störfum. Einn daginn
kom Einar Olgeirsson á skrifstof-
una og var að leita að upplýsingum
um málefni sem tengdust skýrsl-
unni. Ritarinn rétti Einari hiklaust
leyniskýrsluna. Þessi leki olli miklu
fjaðrafoki í stjórnkerfinu, en Einar
hefur sennilega verið hæstánægð-
ur, því hann kom aftur nokkrum
dögum síðar og vildi þá fá meiri
upplýsingar af sama tagi. En þá
var búið að taka fyrir lekann og
Einar gekk út tómhentur.
Valdamenn skortir þekkingu
og áhuga á utanríkismálum
Gunnar Helgi Kristinsson, dósent
í stjómmálafræði, reyndi í fyrir-
lestri sínum að skýra hvers vegna
stuðiiingur íslenskra stjómmála-
manna og embættismanna við Evr-
ópusamrunann er svo veikur sem
raun ber vitni, samanborið við
starfsbræður þeirra í öðmm Evr-
ópulöndum, og áhugi á aðildarvið-
ræðum lítill þrátt fyrir vilja almenn-
ings samkvæmt skoðanakönnunum.
Niðurstöður hans em meðal annars
þær að áberandi skortur sé á hefð-
um, skipulagi og þekkingu á al-
þjóðamálum innan stjómkerfísins.
Ráðamenn sýni utanríkismálum yf-
irleitt takmarkaðan áhuga, nema í
augljósustu hagsmunamálum. Ut-
anríkisstefnan hafí því í veigamikl-
um atriðum lotið lögmálum innan- •
landspólitískra hagsmuna.
„V aldagmndvöllur íslenska
valdahópsins er með þeim hætti að
hann er nátengdari samfélaginu en
víða annars staðar. Auk þess eru
hefðir hans og skipulag á sviði
utanríkismála veik. Þetta hefur
leitt til þess að mikilvægir utan-
ríkispólitískir hagsmunir hafa ráð-
ist í farvegi sem í flestum ríkjum
er ekki talinn hentugur fyrir utan-
ríkisstefnumótun, það er að segja
í samkeppni stjórnmálaflokka.
Þessi farvegur er þess eðlis að fag-
legt mat og kerfísbundin vinna eiga
almennt séð erfítt uppdráttar."
Gunnar Helgi bendir einnig á að
kjördæmaskipan valdi því að lands-
byggðarmenn hafi hér tögl og hald-
ir í íslenska valdakerfinu. Stuðn-
ingur við Evrópusambandsaðild sé
minni þar en á höfuðborgarsvæð-
inu, meðal annars vegna ótta við
að ýmiskonar fyrirgreiðslu væri
stefnt í hættu með aðild. Auk þess
hafi þjóðernishyggja sterkari ítök
á landsbyggðinni. Ennfremur sé
stuðningur við aðild að Evrópusam-
bandinu meiri meðal yngra fólks
en eldra og þingmenn teljist flestir
til síðarnefnda hópsins.
Loks bendir Gunnar á að hug-
myndastraumar sem liggja að baki
Evrópusambandinu hafí borist
seint og illa til íslands. íslenski
valdahópurinn sé að mestu leyti
menntaður í þeim löndum Evrópu
þar sem mestar efasemdir eru um
Evrópusamstarfið, það er að segja
í Bretlandi og Skandinavíu, eða í
Norður-Ameríku.