Morgunblaðið - 15.06.1997, Blaðsíða 15

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 15 JÚNÍ 1997 15
Valdarán orðin undantekning
frá reglunni í Afríkuríkjum
Súdan
Sierrá
Leone
Líbería
Lýbveldib
Kongó
(Zaire)
. Rúanda
Búrúndí
Tansanía
Afríka hefur ekki farið varhluta
af styijöldum, valdaránum og stjóm-
leysi, með tilheyrandi hungursneyð-
um. Um þetta eru fjölmörg dæmi frá
síðustu árum og áratugum, svo sem
átök stríðsherra í Sómalíu, stríðið í
Súdan sem ekki sér enn fyrir endann
á, langvarandi styijaldir í Eþíópíu,
Angóla og Mozambique, ótrúleg
grimmdarverk í Líberíu og fjölda-
morð í Rúanda.
Fréttir frá Afríku síðustu vikur
benda til þess að ekkert lát sé á þess-
um stríðshörmungum. Uppreisnar-
menn undir stjóm Laurents Kabila
steyptu einræðisherranum Mobutu
Sese Seko í Zaire, sem heitir nú
Lýðveldið Kongó. Falli Mobutus var
fagnað sem upphafi nýs endurreisn-
artímabils í Afríku en átökunum í
landinu hafði vart linnt þegar framið
var bióðugt valdarán í Vestur-Afríku-
ríkinu Sierra Leone. Skömmu síðar
hófust mannskæð átök milli stríðandi
fylkinga í Brazzaville í Kongó.
Við fyrstu sýn virðist þróunin í
þessum þremur ríkjum til marks um
að ekkert hafí breyst í Afríku. Stjórn-
leysið og óöldin í Sierra Leone og
Kongó er þó í algjörri andstöðu við
þá jákvæðu þróun sem hefur átt sér
stað í mörgum ríkjum álfunnar síð-
ustu árin.
Hindraði Afr-
íkustefna
Frakka um-
bætur?
Ný kynslóð Ieið-
í fýrstaíagi er komin fram á sjón-
arsviðið ný kynslóð afrískra leiðtoga,
sem hafa lagt hart að sér við að
koma á efnahagslegum umbótum.
Þessir menn hafa hafnað efnahags-
legum og pólitískum viðhorfum fyrir-
rennara sinna, sem boðuðu „afrískan
sósíalisma" eða sérstaka „afríska
leið“ í efnahags- og stjómmálum og
kenndu gömlu nýlenduveldunum um
allt sem miður fór í álfunni. Þessar
hugsjónir vom þó yfirleitt fýrirslátt-
urinn einn því fyrir mörgum þeirra
vakti aðeins að skara eld að sinni
köku.
Nú einkennist tíðarandinn hins
vegar af markaðshyggju og umbót-
um í fijálsræðisátt. Jafnvel Julius
Nyerere, fyrsti forseti Tansaníu, sem
lagði efnahag landsins nánast í rúst
með „afrískum sósíalisma", hefur við-
urkennt að kapítalisminn sé besti
kosturinn. Einn af atkvæðamestu
ráðamönnunum er forseti Úganda,
Yoweri Museveni. Hagvöxtur í landi
hans er nú 8,5% á ári, sem
var talið óhugsandi þegar
hann komst til valda fyrir
11 árum.
Úganda er ekkert eins-
dæmi í Afríku því umbæt-
ur í efnahagsmálum, í
bland við bætt heilbrigðis- og
menntakerfí, hafa orðið til þess að
fram hefur komið nýr hópur ríkja,
þar sem hagvöxturinn hefur verið
6% eða meiri á síðustu árum. Meðal
þessara ríkja eru Angóla, Ghana,
Malaví, Botswana, Lesotho, auk
Úganda, sem margir Afríkumenn
líta á sem fyrirmyndarríki í efna-
hagsmálum. Samkvæmt Alþjóða-
gjaldeyrissjóðnum var hagvöxturinn
í Afríku sunnan Sahara um 5% að
meðaltali í fyrra.
Afríkustefna Frakka brást
Uppgangurinn virðist þó ekki vera
jafnmikill í frönskumælandi ríkjum
Afríku. í nokkrum þessara ríkja
hefur hagvöxturinn þó
verið verulegur, m.a. á
Fílabeinsströndinni og
Gabon, sem nýtur einkum
góðs af miklum olíuút-
flutningi. _________
Frakkar hafa átt mikil
ítök í frönskumælandi ríkjum Afríku
og náin tengsl þeirra við nýlendurn-
ar fyrrverandi stuðluðu í fyrstu að
stöðugleika. Margt bendir hins vegar
til þess að Afríkustefna Frakka hafi
brugðist og jafnvel hindrað nauðsyn-
legar umbætur í afrísku ríkjunum.
Frönsk stjórnvöld studdu t.d. Mob-
utu Sese Seko í áratugi og reyndu
til síðustu stundar að koma í veg
YOWERI Museveni, forseti Úganda (t.h.), óskar Laurent Kabila til hamingju eftir að hann sór embættiseið forseta Lýðveldisins Kongó,
sem hét áður Zaire, 29. maí. Þrir aðrir forsetar fylgjast með, Pastor Bizmungo frá Rúanda (t.v.), Eduardo dos Santos frá Angóla og
Frederique Thsiluba frá Zambíu.
Hugarfars-
breyting leið-
toga Afríku-
ríkja
fyrir að honum yrði steypt. Nýja
stjórnin í París hefur gagnrýnt fram-
göngu fyrirrennara sinna í málefn-
um Afríku og ófarir Frakka í Lýð-
veldinu Kongó gætu orðið til þess
að þeir hafi minni afskipti af álfunni
þegar fram líða stundir.
Þótt forseti Úganda hafi tileinkað
sér markaðshyggju hafnar hann taf-
arlausu fjölflokkalýðræði, stjómvöld-
um á Vesturlöndum til armæðu.
Hann segir að stjómmálaflokkar
myndu óhjákvæmilega valda klofn-
ingi eftir þjóðflokkum og stuðla þann-
ig að ættbálkaátökum í ríkjum þar
sem ólæsi er landlægt.
Þótt Museveni hafí
hafnað lýðræðishugsjón-
um Vesturlanda fer því
fjarri að hann hafí hallað
sér að einræðisherrum
““““ Afríku því hann hefur
gengið einna lengst allra afrískra
leiðtoga í gagnrýni á harðstjóm og
kúgun og sagði nýlega að samstaða
einræðisherranna væri nú helsta
vandamál álfunnar.
Kabila óskrifað blað
Ráðamenn í Eritreu, Eþíópíu og
Rúanda hafa einnig látið í ljós svip-
uð viðhorf. Laurent Kabila er gam-
all vinur og skjólstæðingur forsetans
í Úganda og hefur tekið undir sjón-
armið hans. Kabila er hins vegar
óskrifað blað, var áður marxískur
byltingarsinni, virðist kæra sig koll-
óttan um líf rúandískra flóttamanna
og margir efast um að hann hafí
jafnmikla andúð á harðstjórn og
kúgun og vinur hans í
Úganda. Kabila kveðst
ætla að halda kosningar
innan tveggja ára og
margir fréttaskýrendur
hafa reyndar sagt að krafa
~“ ráðamanna á Vesturlönd-
um um að efnt verði án tafar til
kosninga sé barnaleg og óraunhæf.
Landið rambi á barmi gjaldþrots og
sé að hruni komið eftir þriggja ára-
tuga einræðisstjórn.
Þótt ýmsir leiðtoga Afríku séu
tregir til að koma á lýðræði fer fjarri
að ekkert hafi áunnist á síðustu
árum. Má benda á að 18 fjölflokka-
kosningar fóru fram í Afríku í fyrra
ÆTLA mætti af fréttum síðustu vikna að blóðug
valdarán séu enn daglegt brauð í Afríku. Svo er
þó ekki því talsvert hefur áunnist á síðustu árum
í baráttunni fyrir friði, lýðræði og efnahagslegri
endurreisn álfunnar.
og fleiri en nokkru sinni fyrr á einu
ári í álfunni.
Herforingjastjórn kemur
lýðræðinu til varnar
Á leiðtogafundi Einingarsamtaka
Afríku (OAU) fyrr í mánuðinum var
samþykkt harðorð yfirlýsing þar sem
valdaránið í Sierra Leone var for-
dæmt og formaður samtakanna,
Robert Mugabe, forseti Zimbabwe,
sagði að samtökin myndu taka hart
á valdaránum í framtíðinni. Leiðtog-
arnir lýstu yfir stuðningi við hernað-
aríhlutun Vestur-Afríkuríkja í land-
inu undir stjórn Nígeríumanna til
að koma lýðræðislega kjörinni stjórn
aftur til valda.
Mörgum þótti það kaldhæðnislegt
að herforingjastjórnin í Nígeríu, sem
ógilti lýðræðislegar kosningar í landi
sínu fyrir fjórum árum, skyldi hafa
tekið að sér að standa vörð um lýð-
ræðið í Sierra Leone. Einingarsam-
tök Afríku voru einnig sökuð um
tvískinnung eftir að hafa samþykkt
íhlutunina án þess að grípa til að-
gerða gegn nígerísku herforingja-
stjórninni.
Mugabe sagði hins vegar að sam-
tökin væru staðráðin í að knýja fram
lýðræði í Nígeríu. „Fyrir tíu árum
tókum við ekki á málum sem tengd-
ust valdaránum og létum nægja að
harma þau. En nú viljum við taka á
þeim og eins kröftuglega og við
getum. Það kann að taka tíma, en
þetta er stefna okkar.“
Sjálfstæði í öryggismálum
Síðustu áratugina hafa leiðtogar
Afríkuríkjanna sjaldan tekið stór-
vægilegar ákvarðanir án þess að
ráðfæra sig fyrst við nýlenduherrana
fyrrverandi, Breta og Frakka, eða
Bandaríkjamenn og Sovétmenn á
árum kalda stríðsins. Atburðirnir í
Lýðveldinu Kongó og Sierra Leone
benda hins vegar t.il að þetta sé lið-
in tíð og mörg Afríkuríkjanna séu
nú staðráðin í að taka sjálf á vanda-
málum, sem koma upp í álfunni, og
hræðist jafnvel ekki að virða til-
mæli Vesturlanda að vettugi.
Bandaríkjastjórn lagðist gegn
hernaðaríhlutuninni í Sierra Leone
en leiðtogar Afríkuríkjanna létu það
sem vind um eyru þjóta. Áður höfðu
ráðamenn í Rúanda, Úganda og
Angóla hunsað tilmæli vestrænna
ríkja, sem höfðu stutt einræðisstjórn
Mobutus, um að láta af hernaðar-
stuðningi við Kabila.
Fréttaskýrendur segja þetta til
marks um mikla hugarfarsbreytingu
hjá leiðtogum Afríkuríkjanna, sem
vilji fylla upp í tómarúmið sem skap-
aðist í álfunni eftir lok kalda stríðs-
ins. Þeir vilji sýna fram á að ríkin
séu ekki háð Vesturlöndum og full-
fær um að leysa vandamál álfunnar
hjálparlaust. Þeir séu staðráðnir í
að koma í veg fyrir að átökin í
Sierra Leone og Kongó-ríkjunum
breiðist út til nágrannaríkja, svo sem
Líberíu og Angóla, og afstýra því
að álfan logi öll í mannskæðum styrj-
öldum að nýju.
Heimildir: The Daily Telegraph,
The Independent og The New
YorkTimes.