Morgunblaðið - 15.06.1997, Blaðsíða 22

22 SUNNUDAGUR 15. JÚNÍ 1997
MORGUNBLAÐIÐ
DNA og öryggið
Lífsýnin geta t.d. verið úr blóði,
sæði eða hári. í frumukjarnanum
er DNA-erfðaefnið sem er það
sama í öllum líkamsfrumum ein-
staklingsins. Við metum hvort
hægt sé að nota lífsýni sem við
fáum til _að gera gagnlegar rann-
sóknir. I DNA-rannsóknum eru
borin saman erfðaefni úr tveim
eða fleiri lífsýnum og þau borin
saman við eins konar skapalón eða
greiningarmynd til að ganga úr
skugga um skyldleikann. Leitað
er að ákveðnum eigindum í erfða-
efninu sem eru eins hjá foreldrum
og börnum. Því meiri samfella
þeim mun nánari skyldleiki.
Hægt er núna að greina faðemi
með nær 100% vissu, nú er ein-
göngu stuðst við DNA-greiningar
í barnsfaðernismálum. Það er gert
á frumulíffræðideild Rannsókna-
stofu Háskólans en í öðrum málum
en barnsfaðernismálum sendum
við sýni áfram til útlanda til Ioka-
rannsóknar.
Okkur skortir enn nokkuð til
að geta stundað blettarannsóknir
í t.d. nauðgunar- og morðmálum
hér með fullnægjandi hætti. Beitt
er nokkrum kerfum eða lyklum
og erlendis er hægt að nota fleiri
lykla sem eykur öryggið. Þetta er
eins konar stigmögnun í átt til
aukins öryggis.
Þessar aðferðir eru besta tækni
sem hægt er að nota og hafa
umbylt rannsóknum í brota- og
bamsfaðernismálum. En að sjálf-
sögðu er deilt um reiknireglur og
fleira í þessum fræðum. 011 um-
ræða er af hinu góða, við eigum
aldrei að taka neitt sem gefið.
Þú sgyrð um hæfni okkar hér-
lendis. Áður en ákveðið var að við
fæmm að nota eingöngu DNA-
greiningu í bamsfaðernismálum
sýndi ég erlendum sérfræðingum
hvernig þetta var gert hjá fmmu-
líffræðideild. Þeir töldu aðferðirn-
ar vera í fullkomnu samræmi við
þá alþjóðlegu staðla sem menn eru
að koma sér saman um.
Það var ákvörðun héraðsdóm-
ara í Smokkamálinu fræga, þegar
breskur sjómaður var fyrst sak-
felldur og síðan sýknaður af ákæru
um nauðgun, að meta ýmsar aðrar
vísbendingar nægilega traustar til
sakfellingar ásamt þeim niður-
stöðum sem þegar vom komnar
úr fyrstu DNA-rannsóknum okk-
ar. Tekið var fram í okkar gögnu-
um að lokaniðurstaða væri ekki
komin að utan, en dómari hlýtur
ávallt að meta alla þætti máls,
ekki eingöngu DNA-niðurstöður.
Ýmislegt annað getur bent sterk-
lega til sektar."
Brotamálin sem deildin fæst við
em oftast í tengslum við líkams-
árásir og nauðganir. Gunnlaugur
HVEHÆR
DREPUR
MAÐUR
MAHH?
er spurður hvort ekki sé erfítt að
vera í stöðugu nábýli við ofbeldis-
verk og aðrar skuggahliðar mann-
lífsins.
„Þetta er starf sem þarf að
sinna eins og öðru nauðsynlegu
en auðvitað er álagið stundum
mikið.
Annars get ég viðurkennt að
það sem raunvemlega fær á mig
er yfirleitt ekki rannsókn á venju-
legum afbrotum. Ótímabær dauði
barna og ekki síst unglinga sem
fyrirfara sér eftir að hafa lent í
ógöngum sem oft tengjast áfengi
eða fíkniefnum er miklu skelfí-
legri. Tilfínningasveiflur em oft
meiri hjá þeim og stundum grípa
þau til sjálfsvígs eftir mikla geð-
lægð af völdum áfengisdrykkju.
Amfetamín veldur einnig slæmum
lægðum.
Þess konar mál valda því að
maður missir næstum móðinn, fer
að velta fyrir sér hvort við getum
ekkert lært af reynslunni og með
einhveijum hætti byrgt brunninn.
Glæpamálin em frekar eitthvað
sem hægt er að hrista af sér.
Harmleikir sem ekki komast í
fréttir og eiga þangað reyndar
ekki erindi, eru miklu þungbærari.
Annars vegar er unglingur sem
eyðileggur líf sitt og sinna nánustu
með óreglu, styttir sér svo aldur.
Hins vegar einhver sem berst fyrir
lífinu og bíður eftir líffæragjöf. Það
er stundum erfítt að skilja rök til-
vemnnar þegar maður stendur
frammi fyrir svona málum.
Faglegar kröfur
og þrýstingur
Enginn mannlegur
máttur gæti fengið mig
til að skila niðurstöðu
fyrr en við erum búnir að rann-
saka alla þá þætti sem við teljum
nauðsynlega. Hér má aldrei slaka
á faglegum kröfum til að láta
undan þrýstingi þeirra sem vilja
fá niðurstöður rannsókna strax,
það geta verið fjölmiðlar eða aðrir
sem reka á eftir. Við reynum að
vinna á fullkomlega hlutlægan
hátt og beita ströngustu reglum í
öllu vinnubrögðum.
Lífsýni og munir em flutt hing-
að undir mjög öflugu eftirliti, þar
sem þess er gætt að ekki geti
komið upp ruglingur, vísvitandi
eða óvart. í alvarlegum málúrfi,
t.d. þegar um morð er að að ræða,
er ég stundum kallaður sjálfur á
vettvang afbrots. Undanfarin ár
hefur það verið svo í árásarmálum
að fórnarlamb og meintur árásar-
maður hafa yfirleitt verið flutt á
neyðarmóttöku Sjúkrahúss
Reykjavíkur þar sem grunnrann-
sókn fer fram. Sýnin eru síðan
send hingað."
Aukin forvitni
um upprunann
Gunnlaugur situr í Læknaráði
þar sem fjallað er um ýmis gmnd-
vallaratriði í heilbrigðis-
þjónustu og afstöðu
lækna. Hann segist hafa
mikinn áhuga á nútíma-
legum hugmyndum um
réttindi barna sem snerti
oft störf hans í barnsfaðernismál-
um.
„Barn á samkvæmt lögum rétt
til samskipta við föður og mér
fínnst stundum skorta nokkuð á
að fólk líti á bamið sem sjálfstæða
vem, með eigin tilvemrétt. Oft
virðist eins og börn séu leikföng
fullorðinna en gamla skoðunin, að
barnið sé eign foreldra, gengur
að mínu viti ekki upp. Það þarf
ViA verAum
alltaf aA velja
og hafna