Morgunblaðið - 15.06.1997, Síða 18

18 SUNNUDAGUR 15. JÚNÍ 1997
MORGUNBLAÐIÐ

VIÐ Barónsstíg í
Reykjavík, á lóð
Landspítalans, er
grátt steinhús sem
hýsir mikilvægan
þátt heilbrigðisþjón-
ustu hér á landi, Rannsóknastofu
Háskólans í meinafræði. Reyndar
fer starfsemin fram á nokkrum
stöðum að auki og safn af vefjasýn-
ishomum, sem tekin hafa verið síð-
ustu áratugina, er í húsakynnum
Krabbameinsfélagsins við Skógar-
hlíð. Safnið er nefnt Dungalssafn,
kennt við Níels Dungal, manninn
sem á nær fjögurra áratuga ferli
sínum sem forstöðumaður Rann-
sóknastofunnar lagði grundvöllinn
að starfi hennar og ýmsum öðrum
þjóðþrifaverkum á sviði heilbrigðis-
mála.
Alls starfar nú vel á annað hundr-
að manns hjá Rannsóknastofunni
og á sýklafræðideild Landspítalans
samaníagt en náið samstarf er á
milli þessara stofnana. Hinar ýmsu
undirdeildir annast kennslu nem-
enda í heilbrigðisgreinum, þjónustu
fyrir lækningadeildir spítalanna og
rannsóknir á ýmsum sviðum lækn-
isfræðinnar. Greind eru veíjasýni
fyrir skurðdeildir og stundaðar
rannsóknir á frumum, sýklum, litn-
ingum og genum svo eitthvað sé nefnt.
Deild réttarlæknisfræði vinnur einkum fyrir
lögreglu- og dómsyfirvöld í brota- og
barnsfaðernismálum.
Jónas Hallgrímsson, prófessor og yfir-
læknir, er nú forstöðumaður Rannsóknastof-
unnar og jafnframt forstöðulæknir í líffæra-
meinafræði. Yfir deild réttarlæknisfræði er
Gunnlaugur Geirsson prófessor, sýklafræði-
deild stjórnar Ólafur Steingrímsson, dósent
og yfirlæknir.
Þunnar sneiðar
Um 12.000 vefjasýni berast árlega á stof-
una, sum úr brjóstum, önnur úr fæðingar-
blettum eða einhveiju öðru. Meinatæknarnir
nota rafknúna hnífa með einnota blöðum
til að sneiða vefjasýnin niður í flögur sem
ekki eru mikið yfir einum þúsundasta úr
millimetra að þykkt. Vatnið er fjarlægt og
vefurinn mettaður paraffín-vaxi sem ekki
breytir uppbyggingu efnisins. Notaðar eru
sérstakar litunaraðferðir til að merkja
frumukjarna og útfrymi sem ella væri varla
hægt að greina í sundur undir
smásjánni.
Kristrún Ólafsdóttir meina-
tæknir segir vefsýni úr Dungals-
safni koma að góðu gagni við
greiningu og rannsóknir en miklu
skipti að vinnubrögðin séu rétt,
ekki sé eytt meira af efninu en
nauðsynlegt er.
Sýnin eru oft úr fólki sem
grunur leikur á að sé með krabba-
mein. Gengið er úr skugga um
það hvort viðkomandi æxli er
góðkynja eða krabbamein.
Stundum reynist aðeins um að
ræða bólginn vef. Að sögn Jónas-
ar hafa aðferðirnar ekki breyst í
grundvallaratriðum síðustu ára-
tugina, enn sem fyrr er tekið
sýni úr sjúklingi og það kannað
með smásjá. Munurinn er fyrst
og fremst sá að tækin og öll
aðstaða hafa stórbatnað og að
sjáifsögðu hefur grundvallar-
þekking á eðli sjúkdómanna auk-
ist mjög.
í líffærameinafræðinni notar
einn af samstarfsmönnum Jónas-
ar, Bjarni Agnarsson, nú svo-
nefndan flæðigreini til að mæla
hvort DNA-innihald í genum sýn-
isins sé eðlilegt og hve tíð frumu-
skiptingin sé. Fyrst notar hann
smásjárskoðun til að meta hvort
um krabbamein sé að ræða.
Reynist það vera svo er flæði-
greinirinn notaður til að sjá hve
hröð skiptingin er og hvort DNA
sé afbrigðilegt. Þá er hættan
meiri og hægt að miða meðferð
við það, á hinn bóginn er hægt
að forðast óþarfa lyfjanotkun þar sem hætt-
an reynist vera minni. Bijóstakrabbamein
er nú algengasta krabbamein í íslenskum
konum, um 80-100 tilfelli greinast á ári.
Nýir og
gamlir sýklar
Ólafur Steingrímsson segir að nýju sýkla-
lyfin, penicillin og slík lyf, sem komu fram
á sjónarsviðið um miðja öldina, hafi ger-
breytt vígstöðunni í baráttu við ýmsa
mannskæða sjúkdóma, tekist hafi að útrýma

MEINATÆKNAR að störfum í Bröggunum, bráðabirgðahúsnæði sem tekið var í notkun
á áttunda áratugnum.
Orrustur
við örverur
Á Rannsóknastofu Háskólans er unnið að greiningu á
vefjasýnum sem tekin eru úr sjúklingum og líkum og
að örverurannsóknum. Krislján Jónsson heimsótti
Rannsóknastofuna og ræddi við starfsmenn.
Sigurður
Ingvarsson
Karl
Kristinsson
Jóhann Heiðar
Jóhannsson
JÓNAS
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Hallgrímsson, for-
stöðumaður Rannsóknastofu
Háskólans í meinafræði. Jónas
stundaði framhaldsnám í
Bandaríkjunum en starfaði sið-
an á Rannsóknastofunni og tók
við forstöðunni af arftaka Ní-
elsar Dungals, Ólafi Bjarna-
syni, árið 1978.
Ólafur
Steingrímsson
Kristrún
Ólafsdóttir
sumum þeirra alveg eða næstum því. Hann
nefnir sem dæmi skarlatssótt, heilahimnu-
bólgu og ýmsar sýkingar á skurðstofum en
segir að seint verði unninn fullnaðarsigur
gegn mannskæðum sýklum.
„Á síðustu 20 árum hafa verið uppgötvað-
ir um 30 nýir smitsjúkdómar, þ. á m. sýkill
sem veldur skeifugarnarsári. Nú er jafnvel
rætt um að sýkill geti átt þátt í kransæða-
sjúkdómum,“ segir Ólafur.
Hann segir að ónæmi sýkla fari einnig
vaxandi og ýmislegt í nýtísku meðferð
matvæla auki smithættu þótt annað horfi
til bóta. Einnig sé mönnum orðið ljóst að
loftræstingarkerfi séu oft sýklaveitur og í
ljós hafi komið að sýkill svonefndrar her-
mannaveiki sé algengur í kranavatni, hann
setjist gjaman í gamlar lagnir. Gerðar hafi
verið ýmsar ráðstafanir hérlendis vegna
þessa og þær hafi borið góðan árangur.
Margt hefur áunnist; lekandi er ekki lengur
innlendur sjúkdómur á íslandi, einu tilfellin
greinast vegna samskipta við útlönd. Aug-
ljóst er að aukin alþjóðasamskipti og ferða-
mennska geta flýtt fyrir útbreiðslu
sjúkdóma.
Brjóstakrabbamein og
stökkbreytingar
ísland er oft sagt kjörið til ýmissa
faraldsfræðilegra rannsókna vegna
einangrunar og þess hve samfélagið
er einsleitt. Hér er einnig fullkomið
heilbrigðiskerfi og auðvelt er að
rekja ættir með nokkurri vissu langt
aftur í tímann og þannig skyldleika-
tengsl.
Sigurður Ingvarsson, líffræðing-
ur á framulíffræðideild, stundar
ásamt öðram rannsóknir á bijósta-
krabbameini hér í samvinnu við vís-
indamenn í Bretlandi og á Norð-
urlöndunum. Hefur starf deildarinn-
ar að hálfu verið kostað af erlendum
aðilum síðustu árin. Sigurður hefur
einkum kannað hvort og að hve
miklu leyti bijóstakrabbamein í ís-
lendingum myndast vegna stökk-
breytinga í DNA-efni gena. Niður-
stöður rannsókna hér benda til þess
að um 10% af tilfellum bijósta-
krabba megi rekja til slíkra erfða-
galla og jafnframt að 5-10% af
ristilkrabba séu erfðatengd.
Orsakir krabbameins eru taldar
vera af margvíslegum toga erfða,
umhverfis, mataræðis og hormóna-
þátta. Er stundum hægt að rekja
DNA-galla nokkurra einstaklinga til sam-
eiginlegs forföður fyrir nokkrum öldum.
Kannað er hvort krabbamein tengist horm-
ónabúskap hjá konum en margt þykir benda
til þess að svo sé oft raunin. Er þá talið
að konur séu í meiri hættu eignist þær sitt
fyrsta barn tiltölulega seint á ævinni.
Leit að
litningagöllum
Jóhann Heiðar Jóhannsson læknir segir
deild litningarannsókna einkum sjá um að
rannsaka legvatnssýni til að finna og greina
alvarlega litningagalla í fóstrum. í hveijum
litningi er fjöldi gena sem era því enn smærri
einingar og ekki hægt að taka myndir af
þeim eins og litningum. „Litningarannsókn-
ir era stöðugt að færast nær DNA-rann-
sóknum erfðafræðinganna á genum,“ segir
Jóhann. Hann segir nákvæmni í litninga-
rannsóknum hafa aukist mjög síðan hann
hóf störf á deildinni 1979. Nú sé hægt að
skoða hvern einstakan litning og greina
svonefnd þverbönd í honum, upp-
lýsingarnar séu því mun fyllri en
áður.
Á deildinni eru eingöngu not-
aðar lifandi frumur og skipting
þeirra skoðuð til að greina gerð
sjúkdómsins, þ. á m. hvítblæðis.
Niðurstöður eru síðan notaðar til
að ákveða meðferð sjúklingsins.
Notað er sérstakt fóður eða æti
handa frumunum en Jóhann seg-
ir að eitt af vandamálunum í
þessum rannsóknum sé að mjög
erfitt sé að fá krabbameinsfrum-
ur til að vaxa í tilraunaglasi.
Orsökin er ekki þekkt.
Ónæmi og ofnotkun
Karl G. Kristinsson læknir hef-
ur í samstarfi við ónæmisfræði-
deild gert rannsóknir á notkun
bóluefnis gegn svonefndum pne-
umokokkum eða lungnabólgu-
bakteríum er valda ýmsum sýk-
ingum, ekki síst í börnum á leik-
skólaaldri.
Karl segir að mest hætta sé á
smitun á leikskólum, það hafi er-
lendar kannanir sýnt fram á.
Erfðaefni sýklanna hefur breyst
og þeir orðið ónæmir fýrir nánast
öllum lyíjum sem tekin eru með
munninum. Þetta merkir þó ekki
að útilokað sé að beita lyfjunum
en mun stærri skammta þarf af
þeim en áður. Ónæmi af þessu
tagi hefur farið yfir 50% í sumum
grannlöndum okkar. Hafa rann-
sóknir og árangur af opinberam
umræðum og áróðri heilbrigðisyf-
irvalda hér gegn ofnotkun lyfja
við kvillum er heija á iítil böm vakið at-
hygli mikla sérfræðinga erlendis. Ónæmið
hér var komið í 20% en er nú um 15%.
„Fólk skynjar að lyfjanotkun er ekki allt-
af það besta. Það getur verið betra fyrir
bömin að vinna á þessu sjálf. Nú eru foreldr-
ar farnir að spyija lækninn hvort þörf sé á
sýklalyfi sem hann stingur upp á,“ segir
Karl. Hann segir ofnotkun á sýklalyfjurn
einnig vera alltíða á spítölum og spítalayfir-
völd hafi unnið að því með góðum árangri
að draga úr henni.