Morgunblaðið - 31.12.1998, Síða 52

' *52 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
sem byggði á meiri yfirsýn. Þannig
hefur verið litið á hagræðingu inn-
an stofnana og íyrirtækja sem allra
meina bót án tilUts til þess tilkostn-
aðar, bæði efnalegs og félagslegs,
sem af því hlýst þegar fólki er hag-
rætt út úr starfi og inn í atvinnu-
leysisbiðraðir.
Hagvöxtur en blikur á lofti
Þegar á heildina er litið hefur vel
árað í íslensku atvinnulífi. Hagvöxt-
ur hefur verið meiri en víðast hvar
innan OECD eða um fimm prósent
og er spáð framhaldi á miklum hag-
vexti á komandi ári.
Afli hefur verið mik-
iU, verðlag gott og
uppgangur almennt
hjá fyrirtækjum. A
lofti eru hins vegar
ýmsar blikur. Þannig
hefur viðskiptahalli
sjaldan verið eins
mikill og á yfir-
standanadi ári eða
um fjörutíu mOljarðar
og skuldir heimilanna
eru komnar í um fjög-
ur hundruð milljarða
króna. Því er rétt að
spyrja hvort hagvöxt-
urinn er sprottinn af
þenslu sem ekki mun
reynast innistæða fyrir. Það er hins
vegar staðreynd að hagur ríkissjóðs
er góður og eðlilegt og jákvætt að
stjómvöld skuli við slíkar aðstæður
leggja kapp á að ná niður skuldum
hins opinbera. Samkvæmt yfirlýstri
stefnu ríkisstjómarinnar setur hún
sér það takmark að ná skuldum rík-
isins úr um fimmtíu prósentum af
vergri landsframleiðslu niður í um
tuttugu prósent fljótlega upp úr
aldamótum.
Það er vissulega skynsamleg
efnahagsstjóm að nýta uppsveifl-
una í efnahagslífinu til að greiða
niður lán. Bæði er það slæmt að
þurfa til langframa að veija miklum
hluta af tekjum ríkisins í afborganir
af skuldum og hitt er einnig á að líta
að þegar illa árar þarf að vera svig-
rúm til að ráðast í lántökur svo unnt
sé að smyija gangverk efnahagslífs-
ins með hressilegri peningainngjöf.
Skuldalækkun en röng
forgangsröð
Það er hins vegar grundvallarat-
riði að skuldum ríkisins sé náð niður
á réttum forsendum og verða hér
tilgreind þrjú atriði til umhugsunar.
I fyrsta lagi á ekki að ná niður
skuldum ríkisins á kostnað þeirra
sem höllum fæti standa í þjóðfélag-
inu. Þvert á móti þarf að kappkosta
að bæta hag þeirra sérstaklega. Það
^ er óþolandi að þrátt fyrir margum-
talað góðæri skuli þeim fjölga í okk-
ar samfélagi sem leita á náðir hjála-
parstofnana um nauðþurftir. Að
sögn talsmanna innlendra hjálpar-
stofnana er helmingur þeirra sem til
þeirra leita öryrkjar. A undanförn-
um árum hafa kjör öryrkja og ann-
arra lífeyrisþega sem þurfa að
treysta á Almannatryggingar um
viðurværi sitt verið skert jafnt og
þétt. Þegar bindingin á milli bóta-
greiðslna almannatrygginga og
kaupgjalds var rofin í árslok 1995
óttuðust menn að kjör lífeyrisþega
myndu rýma hlutfallslega og hefur
komið á daginn að sá ótti reyndist
ekki ástæðulaus. Ríkisstjómin segir
. þetta rangt og hefur ítrekað vísað í
meðaltöl kaupgjaldsþróunar máli
sínu til stuðnings en staðreyndin er
sú að þegar lægstu taxtar sem jafn-
framt voru viðmiðunartaxtar al-
mannatrygginga hækkuðu í síðustu
kjarasamningum þá var sú hækkun
langt umfram meðaltal. Mismunur-
inn þar á milli mælir það sem haft
hefur verið af lífeyrisþegum. Ef
grunnlífeyrir elli- og örorkulífeyris-
þega með tekjutryggingu án upp-
bóta hefði tekið sömu breytingum og
lágmarkslaun á árunum 1995 til ‘98
hefðu bætur lífeyristrygginga orðið
■ 1.842 milljónum króna hærri á þessu
fjögurra ára tímabili en raun varð á.
Annað sem vissulega er áhyggju-
efni er hve þrengt er að sveitarfé-
lögunum. Skuldastaða þeirra hefur
stórversnað á undanförnum áium
og er hún hjá mörgum þeirra kom-
in á alvarlegt stig. Ymislegt bendir
♦ til að hagur ríkissjóðs fari batnandi
á kostnað sveitarfélaganna.
Skipulagsbreytingar hjá hinu op-
inbera er þriðja atriðið sem ber að
líta til þegar markmið ríkisstjórn-
arinnar um að færa niður skuldir á
komandi árum eru metin. Ríkis-
stjómin hefur nú boðað að hún ætli
að ráðast í svokallaða einkafram-
kvæmd í opinberum rekstri á kom-
andi árum. Þetta er nýtt heiti yfir
einkavæðingu sem reynd hefur ver-
ið í Bretlandi á liðnum árum og
býður upp á ýmsar brellur í bók-
haldi. Hugmyndin byggist á því að
einkafyrirtæki er fengið til að reisa
og reka opinberar stofnanir á borð
við sjúkrahús, skóla og
fangelsi. Fyrirtækið
ræðst í lántökur eða afl-
ar sjálft stofnfjár en hið
opinbera sleppur við
slíkt fyrst í stað og getur
fyrir vikið sýnt fram á
góða skuldastöðu. Hins
vegar skuldbindur hið
opinbera sig til að sjá
fyrirtækinu fyrir við-
skiptavinum sem þá eru
sjúklingar, skólanemar
og fangar eftir atvikum
og að sjálfsögðu kemur
að því að greiða þarf
reikninginn. En það er
seinni tíma vandamál
auk þess sem það hangir
yfirleitt á spýtunni að til sögunnar
koma skólagjöld og sjúklingaskatt-
ar þegar fram líða stundir. Það er
umhugsunarvert að í bæklingi ís-
lensku ríkisstjórnarinnar þar sem
einkaframkvæmdin er kynnt er
einmitt vildð að notendagjöldum.
Dýr einkaframkvæmd
Veikleikar þessa kerfis eru marg-
ir. í fyrsta lagi er mjög óhyggilegt
að hið opinbera bindi sig í viðskipt-
um til langs tíma. Þetta á ekki síst
við í heilbrigðismálum og skólamál-
um þar sem breytingar eru mjög
örar. I annan stað leiða notenda-
gjöld, fylgifiskar þessa kerfis, til
ójafnaðar innan velferðarþjónust-
unnar. I þriðja lagi er þetta miklu
dýrara fyrirkomulag fyrir skatt-
borgarann og notandann en þegar
ríkissjóður eða sveitarsjóður annast
framkvæmdina og reksturinn sjálf.
I því tilviki er ekki til að dreifa að
hagnaður sé tekinn út úr rekstrin-
um og lántaka er ódýrari. Síðast en
ekki síst verður allt bókhald gagn-
særra hjá hinu opinbera þegar upp-
bygging og rekstur er á þess eigin
vegum. En einkaframkvæmdin býð-
ur stjórnmálamönnum upp á freist-
ingar. Þar sem hún er við lýði eru
skuldbindingar hins opinbera ekki
færðar skuldamegin í bókhaldsdálk-
ana og eru stjórnmálamenn því í
þeirri stórkostlegu stöðu að opna
viðstöðulaust nýja skóla og sjúkra-
hús án þess að sýna versnandi fjár-
hag og skuldir. Að sjálfsögðu kemur
að lokum að skuldadögunum þótt
bókhaldið gefi aðra mynd.
Þegar hefur verið boðuð einka-
framkvæmd á Iðnskólanum í Hafn-
arfirði og byrjað er að bjóða út
byggingu og rekstur elliheimils á
vegum heilbrigðisráðuneytisins.
Mikilvægt er að um þessa stefnu-
breytingu fari fram víðtæk umræða
í þjóðfélaginu því þegar upp er
staðið mun þetta hafa áhrif á fjár-
hag hins opinbera, veikja samneysl-
una og torvelda jafnan aðgang að
henni: Hættan er sú að það verði
ekki samneyslan sem fjármagnar
reikninginn þegar þar að kemur
heldur notandinn beint.
Launakerfi samkvæmt
OECD-forskrift
Umfangsmiklar kerfisbreytingar
hafa átt sér stað í þjóðfélaginu á
undanfórnum árum. Að þeim hefur
verið unnið samkvæmt forskrift
OECD um markaðsvæðingu á opin-
berum rekstri. Angi af þessari þróun
er markaðsvæðing launakerfanna.
Nýir aðlögunarsamningar hjá ríki og
Reykjavíkurborg eru í þessum anda.
Eins og vitað var fyrirfram hefur
reynst erfitt að koma nýjum launa-
kerfum á hjá fjárvana stofnunum,
skólum og sjúkrahúsum en auðveld-
ara hjá þeim sem hafa úr fjármagni
að spila. Þegar á heildina er litið hef-
ur enginn orðið fyrir tekjumissi
vegna breytinganna enda alltaf
gengið út frá því að svo yrði ekki.
Hins vegar verður ekki hægt að gera
dæmið upp fyrr en að mörgum árum
liðnum því í flestum samningum hef-
ur verið aflögð margvísleg sjálfvirkni
vegna starfsaldurs og lífaldurs sem í
sumum tilvikum gaf á milli fimmtán
og tuttugu og fimm prósenta launa-
hækkun á starfsævinni. Samkvæmt
kokkabókum OECD gengur hug-
myndin út á að færa allar launaá-
kvarðanir inn í stofnanir, gera þær
sjálfráðari um ráðstöfun fjármuna
og þegar síðan að því kemur að þær
verða knúðar til niðurskurðar og
spamaðar munu þær eiga þann kost
að afla íjár með notendagjöldum eða
með því að fækka starfsfólki. Launa-
fólk þarf að vera meðvitað til hvers
refimir era skornir. Hugmynda-
fræðin gengur út á að beintengja
kröfuna um niðurskurð og notenda-
gjöld pyngju starfsmanna sjálfra.
Sá böggull fylgir að sjálfsöðgu
skammrifi að þessu kerfi markaðs-
launa fylgir mismunun sem til
dæmis birtist í auknu launamisrétti
kynjanna. Þetta er reynslan frá
Svíþjóð og þeim löndum öðrum sem
farið hafa inn á þessa braut. Og vís-
bendingu um þetta höfum við þegar
úr launakerfum ríkis og Reykjvík-
urborgar hvað sem öllum jafnrétt-
isverðlaunum líður. Það sem sam-
tök launafólks gera best varðandi
þessa þróun er að vera vakandi fyr-
ir þeim hættum sem þetta kerfi
býður upp á og reyna eftir megni
að tryggja að samningar séu reistir
á félagslegum granni.
Sigur í lífeyrismálum, verk
að vinna í húsnæðismálum
Enn einn áfangasigui- vannst á
þessu ári í lífeyrismálum með stofn-
un Lífeyrissjóðs starfsmanna sveit-
arfélaga. Sjóðurinn er áþekkur LSR
og býður upp á jafnverðmæt rétt-
indi en með fleiri valmöguleikum.
Þessi áfangasigur tengist öðram
framfarasporum sem stigin hafa
verið á þessu sviði á liðnum áram og
eiga rót að rekja til þeirrar miklu
samstöðu sem myndaðist fyrir fáein-
um misserum um að gera stórátak
til að bæta lífeyriskerfi launafólks.
Verkalýðshreyfingarinnar bíða
mörg mikilvæg verkefni á komandi
ári. Eitt brýnasta verkefni hreyfing-
arinnar er að þrýsta á um úrbætur í
húsnæðismálum. Eitt versta slys
seinni tíma er hvemig farið var fram
með ný húsnæðislög í trássi við vilja
hreyfingarinnar og allra þeirra fé-
lagasamtaka í landinu sem hafa með
félagslegt húsnæði að sýsla. Félags-
lega kerfið byggðist á lágum vöxt-
um. Nú hafa þeir verið færðir upp í
það sem gerist á markaði.
Stórir hópar áttu ekki möguleika
á því að nýta sér félagslega kerfið
vegna þess að það var of dýrt. Það
segir sína sögu að þegar kjörin era
þyngd eins og markaðsvæðingin
hefur í fór með sér mun þeim fjölga
verulega sem þurfa að leita á leigu-
markað. Sá markaður er ekki fyrir
hendi enda era á annað þúsund ein-
staklinga og fjölskyldna á biðlistum
eftir húsnæði og drjúgur hluti í
brýnni neyð. Það verkefni bíður
allra félagslegra afla í landinu að fá
úr þessu ástandi bætt og þolir það
enga bið.
Landmælingar, víti
til varnaðar
Undir lok ársins féll dómur í máli
starfsmanna Landmælinga ríkisins
gegn ólögmætum flutningi stofnun-
arinnar frá Reykjavík til Akraness.
Málið ráku stéttarfélög starfsfólks
Landmælinga og kom niðurstaðan
fáum á óvart sem kynnt höfðu sér
málin náið. Við þennan dóm voru
allir þeir samningar sem gerðir
hafa verið í tengslum við flutning-
ana settir i uppnám. Auk þess rifja
menn upp aðdraganda þessa máls
og þær deilur sem staðið hafa und-
anfarin tvö ár um flutninginn sem
fáir deila núorðið um að hafí verið
vanhugsaður. Þeir sem era fylgj-
andi byggðastefnu og þeir sem vilja
efla opinbera þjónustu á lands-
byggðinni geta lært af þessu máli
að hér var vitlaust farið í sakirnar
og ólöglega í ofanálag. Enn vantar
það í okkar stjórnsýslu og pólítík að
menn leiðrétti mistök. Hér á landi
era mistökin einfaldlega staðfest
með nýjum lögum. Það var gert á
síðasta starfsdegi Alþingis fyrir há-
tíðar.
Steinn Logi
Björnsson, formað-
ur Samtaka ferða-
þjónustunnar
Merkir
áfangar
í ferða-
þjónustu
Á ÞVÍ ári sem nú er á enda runnið
hafa náðst ýmsir merkir áfangar í
ferðaþjónustunni. Tekist hefur að
bæta afkomuna í greininni verulega
frá árinu 1997 sem var eitt það
versta hvað þetta varðar, í langan
tíma. Einnig er metaukning í komu
erlendra ferðamanna til
landsins. Loks stefnir í
að gjaldeyristekjur af
erlendum ferðamönn-
um aukist veralega frá
fyrra ári, en aukningin
fyrstu níu mánuðina var
3,3 milljarðar eða 18%.
Þar með festist ferða-
þjónustan enn frekar í
sessi sem næststærsti
útflutningsatvinnuveg-
ur þjóðarinnar. En,
þrátt fyrir þessa já-
kvæðu þróun er arð-
semi í ferðaþjónustu
enn of lítil og óstöðug.
Hlýtur það að vera
áfram eitt helsta verk-
efni greinarinnar í samvinnu við
stjómvöld, að bæta þar um betur.
Einn aðal orsakavaldur að lágri arð-
semi er hin stutta vertíð og þarmeð
léleg nýting fjárfcstinga. Því er það
einkar ánægjulegt að nú í fyrsta
sinn, kemur meira en helmingur er-
lendra ferðamanna til landsins utan
háannatímans júní, júh' og ágúst.
Af einstökum atburðum ársins
1998, hlýt ég að staldra fyrst við
stofnun Samtaka Ferðaþjónustunn-
ar, SAF, hinn 11. nóvember sl. Það
hefur lengi háð ferðaþjónustunni
sem atvinnugrein að vera ekki skipu-
lögð í hagsmunasamtök með sam-
bærilegum hætti og aðrar atvinnu-
greinar. Þar af leiðandi hefur at-
vinnugreinin ekki getað beitt sér
sem skyldi í sameiginlegum málum
og hafa hagsmunir hennar því oft
setið á hakanum þegar teknar era
mikilvægar ákvarðanir af löggjafan-
um eða framkvæmdavaldinu. Undir-
tektir ferðaþjónustufyrirtækja við
stofnun SAF hafa verið mjög góðar.
Þótt ekki séu liðnir tveir mánuðir frá
stofnun SAF, hefur á fjórða hundrað
fyrirtækja þegar gengið til hðs við
samtökin með samanlagða veltu yfir
60 milljarða króna. Á meðal þessara
stofnfélaga era flest af stærstu og
öflugustu ferðaþjónustufyrirtækjum
landsins, sem mörg hver eiga í
hörkusamkeppni innbyrðis. Einnig
er þar á meðal fjöldi lítiha fyrirtækja
í ferðaþjónustu s.s. ferðaþjónustu-
bændur, litlir veitingastaðir, útgáfu-
fyrirtæki og minjagripafyrirtæki.
Þetta sýnir betur en annað hve
þörfm var orðin brýn á að sinna
sameiginlegum hagsmunamálum.
En hver eru helstu hagsmunamálin
sem era sameiginleg og sem SAF
mun einna helst beita sér fyrir? Þar
ber fyrst að nefna að almenn
rekstrarskilyrði ferðaþjónustufyr-
irtækja séu sambærileg við það
sem aðrar atvinnugreinar hér á
landi búa við og sambærileg við það
sem ferðaþjónusta annarra landa
býr við. Hér skiptir miklu máli
hvernig ákvarðanir um gengisvið-
miðun krónunnar er háttað, hvern-
ig þátttöku ríkisins í sameiginleg-
um verkefnum s.s. landkynningu er
háttað og hvernig skattamálum er
hagað t.d. varðandi virðisaukaskatt
af gistingu og skattheimtu af bíla-
leigubílum og hópferðabifreiðum.
Loks ber að geta mála s.s. tíma-
lengdar skólaárs og vinnutíma-
reglna, en íslensk ferðaþjónusta
býr við eina allra stystu vertíð sem
um getur og er það ein af höfuðor-
sökum fyrir almennt lágri arðsemi í
greininni.
Af öðram hagsmunamálum sem
era mikilvæg fyrir ferðaþjónustuna
og varða þjóðfélagið allt ber að nefna
landkynningarmál og umhverfismál.
Það hefur lengi verið vandamál hve
litlu fé hefur verið varið til landkynn-
ingar einkum af hálfu opinberra að-
ila, en a.m.k. þriðja hver króna sem
erlendir ferðamenn eyða, fer beint í
ríkissjóð.
Nú er lag að bæta úr þessu. I
fjárlögum fyrir 1999 er gert ráð
fyrir auknum framlögum ríkisins
til beinnar landkynningar sem
nemur 30 milljónum króna og ber
að fagna því. En betur má ef duga
skal. Fyrirhugað er að stofna sam-
eiginlegt markaðsráð sem Samtök
Ferðaþjónustunnar, Ríkið og e.t.v.
Reykjavíkurborg eiga aðild að en
sem stæði öðrum opið sem sæju
sér hag í að taka þátt í að móta og
auka kynningu á Islandi erlendis.
Þetta verður eitt af verkefnum
ferðaþjónustunnar á nýju ári.
Annar málaflokkur sem brennur
á ferðaþjónustunni era
umhverfismálin. Á því
ári sem er að ljúka
hefur farið fram mikil
umræða um málefni
hálendisins, m.a.
vegna nýrra laga um
þjóðlendur og skipulag
hálendisins auk um-
ræðna um hugsanleg-
ar virkjanir á hálend-
inu. Það hlýtur að vera
skoðun ferðaþjónust-
unnar að allar ákvarð-
anir um nýtingu þess-
arar auðlindar séu í
samræmi við lang-
tímahagsmuni þjóðar-
innar. Við mat á slíku
þarf einnig að taka tillit til áhrifa á
ímynd lands og þjóðar og þeirra
verðmæta sem felast í slíku við
markaðssetningu, ekki bara ferða-
þjónustu heldur einnig annarra út-
flutningsvara okkar. Nákvæmlega
það sama gildir um hvalveiðar. Þar
verður að fara varlega og ekki rasa
um ráð fram. Hér er ekki verið að
segja að alls ekki eigi að virkja á
hálendinu eða að alls ekki eigi að
hefja hvalveiðar. Hér er hins vegar
lagt til að þessi mál séu vandlega
metin frá öllum hliðum áður en
ákvarðanir eru teknar og að mat sé
lagt á alla langtímahagsmuni þjóð-
arinnar, þar með talið ferðaþjón-
ustu og annarra útflutningsgreina.
Ferðaþjónustan er reiðubúin að
taka þátt í slíkum umræðum og
mati án öfga eða fyrirfram gefinn-
ar niðurstöðu.
Hér hef ég tíundað mikilvægi
ferðaþjónustu sem atvinnugreinar
mælt í útflutningstekjum og fjölda
erlendra ferðamanna og ritað um
arðsemi og hagsmuni. En það er
önnur hlið á ferðaþjónustunni sem
ekki er eins mælanleg eða augljós
og það er þýðing hennar fyrir lífið í
landinu og mat okkar sjálfra á Is-
landi og því að búa hér. Það er öfl-
ug ferðaþjónusta í víðum skilningi
sem gerir það kleift að hafa eins
góðar samgöngur við önnur lönd og
raun ber vitni. Okkar eigin fólks-
fjöldi ber engan veginn uppi þá
ferðatíðni sem við búum við. Oflug
ferðaþjónusta gerir það einnig
mögulegt að hér er fjölskrúðugri
flóra veitinga og skemmtistaða en
ella væri. Margir hafa meira að
segja lært að meta íslenskan fisk
upp á nýtt og á annan hátt af því að
snæða hann eins og hann er mat-
reiddur fyrir ferðamenn en ekki á
þann hátt sem tíðkast á heimilum
landsins. Það sama má segja um
nátturuna sjálfa, að við lærum oft
að meta hana á annan hátt, í gegn-
um augu annaira. Þannig hef ég
kynnst mörgum gersemum ís-
lenskrar náttúru á því að fara með
erlendum ferðamönnum um til að
sýna þeim landið. Þeir hafa oftar en
ekki bent mér á hluti sem ég hafði
ekki tekið eftir eða velt fyrir mér,
en hef lært að meta. Þannig má
segja að öflug ferðaþjónusta hafi
áhrif til eflingar almennra lífsgæða
okkar Islendinga, langt umfram
það sem beint verði metið í krónum
og aurum.
Að lokum óska ég öllum sem
þetta lesa gleðilegs nýs árs og megi
ferðalög ykkar á nýju ári vera til
ánægju, gleði og nýrrar uppgötvun-
ar.
Ögmundur
Jónasson
Steinn Logi
Björnsson