Morgunblaðið - 01.09.1999, Page 32

32 MIÐVIKUDAGUR 1. SEPTEMBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI: Árvakur hf., Reykjavík.
FRAMKVÆMDASTJÓRI: Hallgrímur B. Geirsson.
RITSTJÓRAR: Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
FISKVERND
BER ÁRANGUR
NIÐURSTÖÐUR úr mælingum Hafrannsóknarstofnunar á
útbreiðslu fiskseiða á hafsvæðinu við ísland eru einhver
beztu tíðindi sem landsmönnum hafa borizt úr sjávarútvegin-
um um langt árabil. Fjöldi þorskseiða er langtum meiri en
nokkru sinni frá því seiðamælingar hófust árið 1970, fjöldi ýsu-
seiða er sá næstmesti frá upphafi mælinga og loðnuseiða sjötti
mesti. Ástand seiðanna var einnig mjög gott. Þetta er þriðja
árið í röð, sem stórir árgangar þorskseiða mælast. Árgangur-
inn 1998 var sá stærsti sem til þess tíma hafði mælst, en ár-
gangurinn nú er þrefalt stærri. Utbreiðsla þorskseiðanna var
einnig mjög mikil. Þetta eru mikil umskipti, því seiðaárgang-
arnir voru lélegir um ellefu ára skeið fram til 1997.
Jóhann Sigurjónsson, forstjóri Hafrannsóknarstofnunar,
segir ljóst, að á ferðinni sé efniviður í sterkan þorskárgang, en
afkoma seiðanna fyrsta veturinn muni ráða miklu um hvernig
úr rætist. Hann telur árganginn geta skilað sér inn í veiðina
fiskveiðiárið 2003-2004.
Árni M. Mathiesen sjávarútvegsráðherra telur að nú þegar
þriðji góði árgangurinn mælist í röð sé það vísbending um að
hrygningarstofninn sé kominn yfir þau stærðarmörk sem
menn hafi talið hann þurfa að vera við til að fá góða hrygn-
ingu.
Kristján Ragnarsson, formaður LíU, segir einstakt að fá svo
góðar fréttir, en bendir þó á, að þetta sé sýnd veiði en ekki
gefin, því seiðunum geti reitt misjafnlega af.
Að því er bezt verður séð eru tvær meginskýringar á þess-
um miklu tíðindum af íslandsmiðum. Aðgerðir til verndunar
fiskistofna, sem augljóst er að halda verður fast við, svo og
gott ástand sjávar. Enn hefur ekkert komið fram sem bendir
til annars en að verndunarstefna fiskifræðinga okkar sé að
skila sér í áþreifanlegum árangri.
KVIKMYND
MEÐ TILGANG
ISAMTALI við Morgunblaðið hinn 6. júní sl. sagði Sólveig
Anspach um kvikmynd sína „Hertu upp hugann“, sem frum-
sýnd var hér á landi á kvikmyndahátíð sl. sunnudag: „Þessi
kvikmynd hefur raunverulegan tilgang og þannig vil ég hafa
það. Mér finnst kvikmyndir svo oft skorta þennan tilgang,
raunveruleika og markmið. Ég vil að það sé tilgangur í því sem
ég geri.“
Þeim, sem sjá þessa merkilegu kvikmynd hinnar ungu kvik-
myndagerðarkonu, sem á íslenzka móður og er fædd í Vest-
mannaeyjum, verður strax ljóst, að þessa mynd skortir ekki
tilgang. Hún á eftir að verða miklum fjölda fólks, sem berst við
erfið veikindi, sem stundum virðast óyfirstíganleg með öllu,
hvatning til þess að herða upp hugann og gefast ekki upp.
Kvikmyndin lýsir sögu Sólveigar Anspach sjálfrar, sem á von á
barni og horfír full bjartsýni fram á veg, þegar í ljós kemur að
hún er með alvarlegt krabbamein. Erfiðir sjúkdómar em alltaf
erfiðir en það er varla hægt að hugsa sér átakanlegri aðstæður
en einmitt þessar.
í samtalinu við Morgunblaðið sagði kvikmyndagerðarkonan
m.a.: „Mér fínnst að nú við aldarlok sé krabbameinið okkar
síðasta tabú. Eitthvað sem má ekki tala um ... í hverri einustu
fjölskyldu er einhver með eða hefur haft krabbamein. En
krabbamein hræðir fólk og fyllir það kvíða, því enginn veit
hvers vegna einn veikist en annar ekki. Það er engin leið að
verja sig fyrir krabbameini, hver sem sér myndina sér að
þetta getur komið fyrir alla.“
Þeir, sem tala opinberlega um það, sem flestir fara með sem
feimnismál eða tala ekki um af öðrum ástæðum, finna fljótt, að
það er stundum eins og þungu fargi sé létt af fólki. Sólveig An-
spach lýsti fyrstu viðbrögðum við mynd sinni með þessum orð-
um í fyrrnefndu samtali: „... það er merkilegt að upplifa til-
fínningaleg viðbrögð þeirra sem sjá hana. Fólk hefur komið til
mín og farið að tala um veikleika sína og vandamál. Ég sýni
þessa persónulegu hluti í myndinni og á móti kemur fólk og
segir mér eitthvað persónulegt... fólk kemur til mín og þarf að
tala um dökkar hliðar lífsins.“
Kvikmynd Sólveigar Anspach er mikilsvert framlag til bar-
áttu gegn krabbameini og öðrum illvígum sjúkdómum. Hún er
einstaklega vönduð að allri gerð, opin, heiðarleg og ristir
djúpt. Hún sýnir með sérstæðum hætti, að þótt ekkert nema
svartnætti blasi við er alltaf von, ekki sízt þegar kjarkur, vilja-
styrkur og æðruleysi er til staðar. „Ég var ekki reiðubúin að
fara. Og ég var ófrísk, komin fjóra mánuði á leið; ég vildi lifa
með barninu mínu.“
Heilaslag er þriðja algengasta dánarorsök hér á L
Mikilvægt fyrir ali
ing að þekkja eink
HEILASLAG er algengur
sjúkdómur sem nær 800
íslendingar verða fyrir ár-
lega, að sögn læknanna El-
íasar Olafssonar prófessors og Al-
berts Páls Sigurðssonar sem báðir
eru sérfræðingar í taugasjúkdómum
og starfa á taugalækningadeild
Landspítalans. Má geta þess að Al-
bert sneri nýlega heim að loknu sjö
ára framhaldsnámi í Bandaríkjunum
og er fyrsti íslenski læknii'inn sem
lýkur sémámi í heilaæðasjúkdómum.
Heilaslag er nýyrði í íslensku og er
samheiti yfir heUablóðþurrð og heUa-
blæðingu. HeUaslag samsvarar enska
orðinu stroke og leggur Albert tU að
það verði fremur notað en orðin
heUablóðfall eða slag sem notuð hafa
verið tU þessa. I 80% tUvika orsakast
heUaslag af blóðþurrð, þ.e. skertu
blóðflæði tU ákveðins svæðis heilans,
en í 20% tilvika er það heUablæðing.
Elías og Albert segja að
verulegar framfarir hafi orðið á
síðustu ámm í meðferð
heUaslags og því sé mikUvægt
fyrir almenning að þekkja ein-
kenni heilaslags og bregðast
rétt við ef einkennanna verður
vart. „Heilaslag gerir sjaldnast
boð á undan sér eins og fólgið
er í orðinu slag,“ segja þeir og
benda á að algengustu einkenni
heilaslags séu skyndileg lömun
eða skyntraflun eða klaufska í
annarri hlið líkamans, máltrufl-
un eða sjónsviðsskerðing. Ein-
kennin eru oft svipuð hvort
sem þau stafa af heUablóðþurrð
(drepi) eða heilablæðingu og
greinir tölvusneiðmyndarrann-
sókn þar á milli.
Morgunblaðið/C
Jónína Hafliðadóttir, hjúkrunardeildarstjóri á taugalækningadeild Landspítalans,
Albert Páll Sigurðsson og Elías Ólafsson, sérfræðingar í taugasjúkdómum.
Tölvusneiðmynd af heila. Hvíti blett-
urinn sýnir hvar blætt hefur inn á heiia.
Heilaslag er, að þeirra sögn,
algengast upp úr sextugu og er
heldur algengara meðal karla
en kvenna. „Aðeins rúmur
helmingur þeirra sem fá
heUaslag nær að útskrifast
heim og 15-20% deyja á fyrstu
vikunum. Aðeins um 10% ná
fuUum bata en flestir eru þó
sjálfbjarga að meira eða minna
leyti og sumii- geta stundað
vinnu. Margir þurfa þó að
dvelja tU frambúðar á sjúkra-
stofnunum,“ segja þeir.
,Á hveijum tíma má búast
við að um 1.600 Islendingar séu
fatlaðir eftir heUaslag,“ segir
Albert ennfremur. „Lengi hef-
ur verið vitað að oft er hægt að
fyrirbyggja heilaslag með full-
nægjandi meðferð áhættuþátta,
eins og háþrýstings. Á síðustu
áram hafa einnig orðið mjög at-
hyglisverðar framfarir í með-
höndlun heUaslags, sem eru
svokallaðar heUaslagdeUdir og
segaleysandi meðferð," segir
hann, en nánar verður vikið að
þessum meðferðum síðar í greininni.
Áhættuþættir
heilablóðþurrðar
En hverjir eru líklegastir til að fá
heilaslag?
Albert segir að faraldsfræðUegar
rannsóknir hafi sýnt að ákveðnir
þættir, svo sem skammvinn heila-
blóðþurrð, háþrýstingur, sykursýki,
hátt kólesteról og reykingar, auka
áhættuna á að fá heilaslag síðar á æv-
inni. „MikUvægt er að finna þessa
þætti og leiðrétta þegar kostur er,“
segir hann.
Skammvinn heUablóðþurrð stafar
af tímabundinni traflun í blóðflæði til
afmarkaðs svæðis í heilanum (nefnist
á ensku trasient ischemic attack eða
TIA) og veldur sömu einkennum og
heilaslag; skyndUegum máttmissi,
skyntapi eða klaufsku öðrum megin í
líkamanum, máltraflun eða tíma-
bundinni blindu. Einkennin vara að-
eins í nokkrar mínútur en sjóntrafl-
anir geta þó varað í aðeins fáar sek-
úndur. „Einkenni skammvinnrar
heUablóðþurrðar era oftast mjög af-
gerandi en ekki aðeins óljós dofatil-
finning sem algengt er að fólk finni
fyrir. Um þriðjungur sjúklinga með
skammvinna blóðþurrð fær heUaslag
innan fimm ára og mikilvægt er að
leita læknis svo hægt sé að staðfesta
hvers eðlis einkennin era og gera við-
eigandi rannsóknir, sem oftast era
tölvusneiðmynd af heUa, hjartalínu-
rit, hjartasíriti (Holter-rannsókn) auk
ómskoðunar af hálsæðum og hjarta.
Rannsóknir hafa sýnt að notkun
barnamagnýls dregur talsvert úr
hættu á heilaslagi hjá þessum hópi
sjúklinga og stundum er annars kon-
ar meðferð nauðsynleg.11
Heilaslagdeild
Þið nefnduð áðan að heilaslagdeild
væri áhrifamikið vopn í baráttu gegn
Hvítu blettirnir sýna drep eftir he
blóðþurrð.
heilaslagi, en hvað er heilaslagdeild?
„HeUaslagdeUd er þýðing á enska
heitinu „stroke unit“,“ segir Aibert. „I
því felst að meðhöndla sjúklingana á
sjúkradeUd þar sem allt starfsfólk,
þ.m.t. læknar, hjúkranarfræðingar,
sjúkraliðar, sjúkraþjálfarar, iðjuþjálf-
arar og talmeinafræðingar, er sér-
þjálfað tU að sinna sjúklingum með
heUaslag." Albert bætir við að á síð-
ustu áram hafi erlendar rannsóknir
staðfest að heUaslagdeUd bætir veru-
lega horfur heUaslagssjúklinga, og era
slíkar deUdir nú í uppbyggingu í vax-
andi mæli bæði austan hafs og vestan.
„Meðferð á heilaslagdeild lækkar
dánartíðni, dregur úr fötlun sjúk-
linga, minnkar þörf fyrir langtímavist
á sjúkrastofnunum og eykur lífsgæði.
Ef miðað er við niðurstöður erlendra
rannsókna má ætla að bjarga mætti
lífi a.m.k. tuttugu Islendinga árlega
ef allir þeir nær 800 Islendingar sem
fá heilaslag árlega ættu greiðan að-
Nær átta hundruð Islendingar verða árlega
fórnarlömb heilaslags og heilaslag er þriðja
algengasta dánarorsök hér á landi. Sér-
stakar heilaslagdeildir og lyf sem leysa upp
blóðtappa eru ný og áhrifamikil vopn
í baráttu gegn þessum hættulega sjúkdómi.
Arna Schram ræddi við læknana Albert
-— --------------——----7----------------
Pál Sigurðsson og Elías Olafsson og kemur
þar meðal annars fram að brýn þörf er á
að efla þjónustu við sjúklinga með heilaslag
hér á landi, en það mundi bæði bjarga
mannslífum og auka lífsgæði sjúklinga.
Aðeins 10% ná
fullum bata