Morgunblaðið - 08.11.2000, Blaðsíða 44

44 MIÐVIKUDAGUR 8. NÓVEMBER 2000
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ

Yíti til að
varast
MANNSKEPNAN
er því marki brennd
að leita sér afþreying-
ar og spennu með
ýmsu móti. Menn
velja sér mismunandi
leiðir eftir aldri og
áhugasviðum og
stundum verður tóm-
stundaiðkun manna
hættuleg, bæði sjálf-
~um þeim og öðrum.
Mörgum þykir hæp-
ið að hafna sakleysis-
legum leikjum eins og
lottóspili, skafmiðum
eða leik í spilakössum.
Þeir tala um að allir
skuli eiga val - og geti
þá bara valið að spila ekki, hætta
engu - þetta kalla þeir gjarna lýð-
ræði, og hins vegar forræðishyggju
Stjórnmál
Spilafíkn er alvarlegur
sjúkdómur, segir
Svanhildur Kaaber,
og það er ekki for-
ræðishyggja að vilja
leggja sitt af mörkum til
þess að þeir sem sjúk-
dómnum eru haldnir
geti fengið lækningu.
^að vilja koma í veg fyrir þá skelf-
ingu og eyðileggingu einstaklinga
og fjölskyldna sem spilafíkn manna
veldur.
Fíkn - ekki frelsi
Því miður eru það nefnilega
margir sem ánetjast leikjum af
þessu tagi eins og hverri annarri
fíkn því fólki er ógerlegt að beita
skynseminni og hætta í tíma. Á
þessa mannlegu bresti leika þeir
sem halda úti spilavélum af ýmsu
tagi, reka heila vélasali með sam-
tengdum spilakössum og hafa einn-
ig haslað sér völl á Netinu þar sem
ógæfusamir spilafíklar opna
greiðslukort sín fyrir úttektir sem
oft eru himinháar og fjarri
_ \rreiðslugetu þeirra sem í hlut eiga.
Spilavíti eins og þau sem við sjá-
um í bíómyndum eru gjarna glæsi-
legar hallir þar sem prúðbúið fólk
svífur um, sveiflar kampavínsglös-
um og skemmtir sér við hæfilega
áhættusama leiki, vinnur eða tapar
allt eftir því sem hentar efni mynd-
arinnar og gengur út í suðrænt
sólskin að leik loknum. Spilavíti
raunveruleikans eru ekki þannig.
Bak við luktar dyr og sverta
glugga bæði í Reykjavík og annars
staðar á landinu situr fólk sem
hættir öllu sínu - og oft annarra - í
ofsalegri fíkn sinni til að vinna,
vinna meira, vinna það sem áður
tapaðist. Það fólk gengur sjaldnast
'"'út í bjartan sumardag að leik lokn-
um hver sem árstíðin er. Margir
hafa fórnað í spilakassana aleigu
sinni, fjölskyldu og lífshamingju.
Áhugahópur
gegn spilaffkn
Undanfarna mánuði hefur nokk-
ur hópur fólks sem hefur haft
áhyggjur af ástandinu rætt hvern-
ig bregðast mætti við
því. Á fundum hópsins
hefur m.a. komið fram
að fjölgun spilafíkla
hér á landi undanfarin
ár tengist augljóslega
spilakössum þeim,
sem leyfðir hafa verið
til fjáröflunar fyrir
ýmsa aðila. Þá hefur
komið fram að ásókn í
spilakassa og myndun
spilafíknar fer ekki í
manngreinarálit og
spyr ekki um stétt eða
stöðu. Þó er ljóst að
margir sækja í þessa
kassa með þá hug-
mynd að leiðarljósi að
reyna að bæta annars lélega fjár-
hagsstöðu sína. Þá má einnig full-
yrða að þeir sem hafa þörf fyrir að
flýja raunveruleikann af einhverj-
um ástæðum sækja ekki síður í
fjárhættuspil en vímuefni.
Fyrirlestur Arnolds Wexlers
Áhugahópur gegn spilafíkn hef-
ur nú fengið til liðs við sig banda-
rískan fyrirlesara, Arnold Wexler
að nafni, og leitað til ýmissa fé-
lagasamtaka um fjárhagslegan
stuðning til að standa straum af
kostnaði vegna heimsóknar hans.
Wexler hefur um áratugaskeið
fjallað mikið um spilafíkn, haldið
fyrirlestra víðs vegar um Banda-
ríkin, komið fram við vitnaleiðslur
og látið mjög að sér kveða í banda-
rískum fjölmiðlum. Fyrirhugað er
að Arnold Wexler haldi opinn fyrir-
lestur um spilafíkn laugardaginn
11. nóvember nk. kl. 14 á Hótel
Sögu. Hann mun í erindi sínu m.a.
fjalla um það hvar, hvernig og á
hvers konar spilamennsku aigeng-
ast er að þeir sem ánetjast spila-
fíkn byrji - og hvernig hægt sé að
sporna við því. Wexler mun ræða
hvaða þjóðfélagslegu afleiðingar
hann telur annars vegar vera af
lokuðum spilavítum og hins vegar
af spilavítum, sem opin eru öllum
almenningi. í erindi sínu lýsir hann
því hvaða þætti hann telur það
vera í fari fólks sem gera suma ein-
staklinga að spilafíklum, þegar
aðrir virðast geta spilað með pen-
inga án þess að festast í neti fíkn-
innar og hvort hægt er að fínna
einhverja samsvörum með þessum
áhættuþáttum og félagslegum lög-
um samfélagsins eða aldursdreif-
ingu. Að fyrirlestrinum loknum
mun Wexler svara spurningum
þátttakenda. Fyrirlestur Wexlers
er öllum opinn. Erindi hans verður
flutt á ensku en útdrætti úr því
verður dreift í þýðingu.
Alvarlegur
sjúkdómur
Spilafíkn er alvarlegur sjúkdóm-
ur og það er ekki forræðishyggja
að vilja leggja sitt af mörkum til
þess að þeir sem sjúkdómnum eru
haldnir geti fengið lækningu og
byggt sér og sínum betri framtíð -
lausir við fíknina. Áhugahópur
gegn spilafíkn þakkar þeim sem
hafa stutt hópinn til þess að fá
Arnold Wexler til landsins og hvet-
ur alla sem áhuga hafa á að
stemma stigu við þessu alvarlega
þjóðfélagsmeini til að koma og
hlýða á erindi Wexlers.
Höfundur er þátttakandi í áhuga-
hópigegn spilafikn.
Svanhildur
Kaaber
Ljósmynd/SHÞ
Bakið í Grundarstól Þórunnar biskupsdóttur.
Jón biskup Arason
- 450 ára ártíð
Á undanförnum ár-
um hafa kaþólskir, ís-
lenskir prestar tvíveg-
is í prédikunum sínum
tekið upp málefni
Jóns biskups Arason-
ar af Hólum og píslar-
vætti hans. Hafa þeir
bent mönnum á, að til
þess að það verði end-
anlega staðfest af
heilagri kirkju, þarf
að koma um það
beiðni og hvatning,
frá fólkinu sem málið
varðar, það er íslend-
ingum og þá fyrst og
fremst kaþólskum.
Slíkt hefir ekki gerst
ennþá, þó svo að öll skilyrði séu
fyrir hendi. Aðeins þarf nokkur
hópur manna að ríða á vaðið, eins
og í flestum öðrum góðum málum.
Vegna tilefnisins sem nú gefst, á
450 ára ártíð þeirra Hólafeðga, er
upplagt að snúa sér að þessu efni
af fullum krafti.
Þeir sem tóku þátt í ferð kaþ-
ólska safnaðarins til Skálholts fyr-
ir 50 árum minnast þess enn. Þessi
ferð var farin undir forustu Jó-
hannesar Gunnarssonar, titlaðs
biskups af Hólum, en þá var Island
ekki orðið sjálfstætt biskupsdæmi,
og séra Hákonar Loftssonar.
Við skulum nú rifja upp að
nokkru ástæðurnar fyrir því, að
raunhæft er að hefja vinnu að
þessu máli. Einnig heimildir þær
er benda til þess að full ástæða
þess, einmitt núna, er að 2000 ár
eru liðin frá Krists burði.
Dr. Björn Þorsteinsson, prófess-
or og sagnfræðingur (1918-1987),
segir meðal annars svo í grein
sinni „Jón biskup Arason og siða-
skiptin" í Tímariti Máls og menn-
ingar árið 1950:
„Við illa kristnir og trúlitlir
menn 20. aldarinnar megum ekki
gleyma því, að Jón Arason var
kirkjunnar maður og barðist fyrst
og fremst fyrir trú sína“. Enn-
fremur segir hann í sömu grein:
„En Jón Arason dó á svo eftir-
minnilegan hátt, að hann er Is-
lendingum ógleymanlegur og
stundum eini Islendingurinn, sem
getið er í frægum söguritum stór-
þjóða."
Jón forseti Sigurðsson sagði að
íslendingar hefðu „skilið fall Jóns
Arasonar og sona hans svo, sem
með þeim hefði fallið
hinir seinustu íslend-
ingar“. Þeir féllu fyrir
axarhöggum Jóns Ól-
afssonar skv. dómi
Kristjáns skrifara.
Þórhallur Gutt-
ormsson, cand. mag.,
lýkur svo bók sinni
um Jón Arason: „Jón
Arason dó píslarvætt-
isdauða fyrir trú sína
og baráttu. íslending-
um hefir hann verið
táknmynd þeirrar
karlmennsku og
ódrepandi trúar á
málstaðinn, sem ein
flytur fjöll, og þeim,
sem vöktu þjóðina síðar meir af
álagasvefninum, var hann fagurt
fordæmi, sem „meitlaði skap og
stældi kjark“.“
Það var föstudaginn 7. nóvember
Tímamót
Á 450 ára ártíð þeirra
Hólafeðga, segir
Sigurður H. Þorsteins-
son, er upplagt að
snúa sér að þessu efni
af fullum krafti.
á því herrans ári 1550, á sama
vikudegi og Drottinn vor var
krossfestur, að Jón biskup Arason
af Hólum og synir hans bera trú
sinni vitni með blóðvætti píslar-
vottanna.
Gottskálks annáll segir svo frá:
„Hoggvin biskup Jon og ij synir
hans af Cristian umbodsmanne
kongsens j Skalhollti eptir festum
omnium sanctorum." Þeir feðgar
voru hálshöggnir daginn fyrir átta-
dag allra heilagra messu. Prestar
sem þegar voru í Skálholti sáu til
greftrunar þeirra feðga. Þann
legstað bældu þeir ekki lengi.
Vatnsfjarðarannáll elsti segir:
„Sóttu Norðlenzkir um vorið lík
þeirra feðga suður í Skálholt, og
liggja þeir á miðju gólfi grafnir (í
Hólakirkju), yfir frá capellu. Séra
Sigurður, sonur biskups, sat þá á
Hólum og réði þar fyrir.“
Samkvæmt þeim heimildum,
sem þekktar eru, komu norðan-
menn í Skálholt og fengu leyfi
biskups til að grafa upp líkin og
flytja þau norður. Það var Helga
Sigurðardóttir, ráðskona biskups,
og Sigurður sonur hans, sem var
prestur að Grenjaðarstað, sem
sendu nær þrjá tugi manna, að lík-
indum í apríl mánuði, til þessarar
farar. Ekki voru þeir með öllu ör-
uggir um sig í Skálholti. Fóru þeir
um kvöldið að Torfastöðum í Bisk-
upstungum og gistu þar. Strax
daginn eftir héldu þeir að Laugar-
vatni og þvoðu líkin og gengu bet-
ur frá þeim þar, væntanlega í
Vígðulaug. Alls staðar á ferð
þeirra var kirkjuklukkum hringt
svo lengi sem sást til ferðar þeirra
og hópuðust að krankir menn, sem
sumir fengu bata. Er til þeirra sást
frá Laufskálaholti var klukkum
dómkirkjunnar að Hólum hringt
stöðugt þar til líkin höfðu verið
lögð í kór hennar. f kór þessarar
kirkju hafði verið lesið bréf frá
Páli páfa III. árið áður að skipan
síðasta kaþólska biskupsins á
Norðurlöndum, Jóns Arasonar af
Hólum. Þar heitir páfi honum vist
Himnaríkis ef hann verji ótrauður
Kirkju Krists. Láti hann lífið þess
vegna sé hann sannur píslarvottur.
Þetta voru síðustu afskipti páfa af
hinni kaþólsku kirkju á Islandi,
fyrir siðbyltingu, en þau höfðu haf-
ist um miðja 11. öld við skipulag og
fyrirkomulag hinnar kaþólsku
kristni, eða kirkju Krists, hér á
landi. Þá var heldur engin kristni
til nema kaþólsk. Þetta síðasta
bréf páfa fyrir siðabyltingu var
skrifað undir hring fiskimannsins í
Róm hinn 8. mars 1549. Það var
því fyrsta páfaleg staðfesting á
píslarvætti Jóns Arasonar og
ástæða þess, að mynd hans á ís-
lenskum frímerkjum fyrir 50 árum
var með geislabaug. Sá er teiknaði
þau þekkti söguna og forsendurn-
ar. Um heimildir þessa huta vísa
ég til greina eftir Gunnar F. Guð-
mundsson í Merki krossins, bók
Guðbrandar Jónssonar, Árbók
Landsbókasafns íslands, 1973,
þýðingu eftir Magnús Má Lárus-
son, Islenskt fornbréfasafn og við-
töl við Stefán Jónsson arkitekt á
árunum 1949-1950.
Allt þetta hlýtur að vekja spurn-
inguna um það hversu lengi ís-
lenskir píslarvottar skuli liggja
óbættir hjá garði.
Sigurður H.
Þorsteinsson