Þjóðviljinn - 16.03.1990, Blaðsíða 21

Á rauðum dregli
Uppþotog árekstrar. Norrænmyndlistfrá7. áratugnumí Listasafni íslands
Kristján Guömundsson: Landslag eöa straubretti með neonljósi frá 1969. Eigandi Listasafn (slands.
I sýningu þeirri sem Norræna
listamiðstöðin hefur sett saman
og nú stendur yfir í Listasafni ís-
lands er gerð tilraun til að svara
þessari spurningu. Og svarið
sem sýningin gefur kemur á
óvart. Ekki vegna þess að sýn-
ingin sé betri eða verri en búist
var við, heldur fyrir þá sök að
þessi verk skuli þegar heyra sög-
unni til og eiga nú fyrst og fremst
erindi við okkur sem sögulegar
minjar. Þó ekki séu liðin nema 20
ár.
Sjöunda áratugarins verður
minnst í sögunni sem umbrotat-
ímabils þar sem martraðarkennd
reynsla og ósvikinn dýrðarljómi
æskulýðsuppreisnar blandast
saman í uppgjöri er þá átti sér
stað við gamalt gildismat og sið-
venjur, sem ekki dugðu lengur til
síns brúks. Það voru ekki síst
þverstæður sívaxandi velmegun-
ar og hernaðaruppbyggingar í
Evrópu og N-Ameríku og vax-
andi hungurs og þjóðfrelsisstyrj-
alda í þriðj a heiminum, sem settu
svip sinn á þennan áratug.
Heimurinn allur gekk í gegn um
sársaukafulla reynslu sem leiddi
til óhjákvæmilegs uppgjörs er
lagði grundvöllinn að þeim jarð-
vegi sem við stöndum á í dag. Það
er hollt og vel við hæfi, nú þegar
menn þurfa aftur að fara að
endurmeta ónýtar hugmyndir og
hugtök, að rifja upp þessa
„gömlu“ reynslu.
Við sjáum það aldrei betur en á
sýningu sem þessari, að myndlist-
in er fyrst og fremst eins konar
spegill þess andrúmslofts og
þeirra hugmynda sem eru á kreiki
í þjóðfélaginu á hverjum tíma.
Þess vegna er kunnátta og þjálfun
í því að lesa myndir einhver nær-
tækasti og áreiðanlegasti lykillinn
sem við höfum að sögu okkar og
fortíð.
Hvað getum við þá lært af þeim
spegli 7. áratugarins sem þarna er
brugðið upp? Hvað getum við
lært af þessari nálægu fortíð, sem
þó virðist nú svo fjarlæg?
í fyrsta lagi, eins og á var
minnst, þá vekur það athygli, að
sýningin er eins og safnsýning
hluta, sem virðast tilheyra löngu
liðinni tíð. Svo hröð hefur at-
burðarás síðustu áratuga 20. ald-
arinnar verið og svo afstætt er
tímaskyn okkar orðið, að það má
vel skoða þessa sýningu með
sama hugarfari og við skoðum
4000 ára gamla egypska myndlist
í British Museum.
Það er ekki síst umgerðin sem
gefur þessa tilfinningu: marmara-
gólfin og arkitektúrinn í Lista-
safni íslands bera með sér yfir-
þyrmandi andrúmsloft fom-
mynjasafnsins sem gefur verkun-
um aukna fjarlægð og setur þau í
nýtt sögulegt samhengi. Þessi
myndlist sem átti að vera vitund-
arvakning og uppreisn gagnvart
gömlum hefðum og borgaralegu
gildismati, hefur fengið rauða
dregilinn og áunnið sér sess í
sölum hámenningarinnar sem
minnisvarði um forna frægðar-
tíma sem enginn þarf lengur að
óttast.
Það er kannski ekki nema eðli-
legt að þetta gerist. Manneskjan
virðist oft þannig gerð, að hún nái
fyrst að skilja hlutina þegar þeir
eru orðnir að meinlítilli sögu. Ná-
lægð í tíma og rúmi veldur ótta og
ógleði sem ruglar skilningarvitin.
Og leðursófarnir í Listasafni ís-
lands veita mun meira öryggi
fyrir áhorfandann en það um-
hverfi sem var í Gallerí SÚM þeg-
ar þessir hlutir voru að gerast hér
á landi fyrir meira en 20 árum.
Eitt af því sem einkenndi fram-
sýna list 7. áratugarins var ein-
mitt viðleitnin til að rjúfa þetta
leðursófasamband á milli lista-
verks og áhorfanda: listaverkið
átti ekki að vera sú spegilmynd
veruleikans, sem hægt væri að
njóta úr hæfilegri fjarlægð með
pírð og værðarleg augu, vindil í
annarri hendi og koníaksglas í
hinni: aha! sjáið fjólubláa litinn í
hægra hominu! I stað þess að
listaverkið gefi sig út fyrir að
endurspegla veruleika sem ekki
lét lengur fanga sig í heildstæðri
mynd, þá átti verkið að vera
hættuleg nærvera, sem gerði ekki
tilkall til að spegla annað en sjálft
sig og kannski áhorfandann með,
á því augnabliki sem hann var í
sambandi við verkið. Andúðin
sem ríkti á milli hefðbundinna
fagurkera listarinnar og framsæk-
inna listamanna á þessum árum
var vissulega gagnkvæm, en ný-
bygging Listasafnsins virðist hafa
náð nokkuð langt í að brúa þetta
bil með því að gefa þessum verk-
um þann fjarlægðarramma sem
gerir jafnvel straubretti Kristjáns
Guðmundssonar með hænsna-
skítnum stofuhæft.
Það uppgjör sem átti sér stað í
myndlistinni á þessum tíma var
ekki fyrst og fremst uppgjör við
þá sjálfsmorðspólitík hernaðar-
hyggjunnar sem eftirstríðskyn-
slóðin hafði hafið til vegs beggja
vegna járntjaldsins. Hún var
heldur ekki nema öðrum þræði
uppgjör við það forheimskandi
sjálfumglaða neysluæði sem gekk
yfir Vesturlönd á þessum tíma og
stendur raunar enn. í myndlist-
inni tók þetta uppgjör á sig rót-
tækast form í uppreisninni gegn
þeim fagurfræðilegu forsendum
sem listasagan hafði fært okkur í
arf: niðurrifshlutverk kynslóðar
7. áratugarins fólst í því að af-
hjúpa þá blekkingu og það falska
forræði sem listasagan, fagur-
fræðin og stofnanirnar, höfðu
byggt upp í kringum myndlistina
og listamanninn sem miðil end-
anlegs sannleika og sannrar speg-
ilmyndar af veruleikanum. Sú
heildarsýn, sem listaverkið hafði
ÓLAFUR GÍSLASON
eitt sinn gefið, var horfin. Stofn-
anirnar og skjólstæðingar þeirra
reyndu að halda því að fólki að
stofupuntið væri orðin sú andlega
fæða sem dygði samtímanum
best, og langar og leiðinlegar
ræður voru fluttar um ævarandi
gildi listarinnar og yfirmannlega
stöðu listamannsins sem sjáanda
er fangaði veröldina í mynd sína
með nokkrum pensilstrokum ab-
straktexpressíónismans eða í
myndinni af fjallinu eina.
Það sýndi sig á þessum tíma, að
það kom jafnvel verr við varð-
menn forræðishyggjunnar á
menningarsviðinu þegar ráðist
var beint og milliliðalaust að
formforsendum hinnar klassísku
listhefðar heldur en þegar mynd-
listin var tekin úr sínu altæka
hlutverki og nýtt í anda frásagn-
arlistar til þess að ráðast gegn
neysluæðinu og hernaðarbrjál-
æðinu. Þess vegna vakti heysáta
Sigurðar Guðmundssonar meira
hneyksli hér á landi en matar-
landslag Errós, og þess vegna
fékk Kristján Guðmundsson að-
eins fjóra meðmælendur meðal
félagsmanna þegar hann sótti um
inngöngu í Félag íslenskra mynd-
listarmanna árið 1969.
Hver varð svo árangur þessa
menningarlega uppþots, sem
þarna átti sér stað?
Hann varð trúlega meiri en
þeir sem í slagnum stóðu gátu
nokkru sinni ímyndað sér. Hann
lagði grundvöll að nýrri og lýðr-
æðislegri sýn, bæði á manninn og
listina, og batt endahnút á sjálfa
listasöguna sem fræðigrein er
gengi út frá ákveðinni rökrænni
framþróun. Með formleysumál-
verkinu hafði myndlistin náð
ákveðnum endapunkti sem var
rökrétt framhald þess sem á
undan var gengið. Málarinn mál-
aði ekki fyrirbæri, heldur hreinar
tilfinningar. Nýdadaistarnir,
popplistamennirnir og hreyfi-
listarmennirnir sem komu fram á
fyrri hluta 7. áratugarins skildu
þetta og tóku afleiðingum þess.
Þeir bentu meðal annars á að
ekki var lengur um neitt rökrétt
framhald að ræða: myndlistin átti
sér ekki lengur þá altæku og
klassísku viðmiðun sem við
höfðum alist upp við allt frá
endurreisnartímanum. Fyrirbæri
eins og persónulegur stíll og algilt
myndmál voru ekki lengur til, því
veröldin var flóknari en svo að
hún yrði sett undir mælistiku stfls
eða stefnu. í stað hins altæka og
persónulega tók hið brotakennda
við, þar sem viss fjarlægð mynd-
aðist á milli listamannsins og
verksins. Um leið varð myndlist-
in íhugul um sjálfa sig og stöðu
sína gagnvart listamanni og
áhorfanda. Listamenn 7. áratug-
arins lögðu grundvöll þess ást-
ands, sem síðan var kallað
póstmódernismi. Sem ekki má
rugla saman við stefnur fyrri
tíma, því póstmódernisminn er
ástand en ekki stefna. Þetta
ástand býður upp á takmarkalítið
frelsi en um leið lúrir tilgangs-
leysið og efahyggjan á bak við
næsta stein: hefur myndlistin
nokkum tilgang þegar hún er
búin að afsala sér sínu algilda við-
miði?
Svarið við þessari spurningu er
trúlega einfalt: hér áður fyrr
veitti „stefnan" málverkinu á-
kveðinn tilgang, því hún gaf for-
mlega og algilda viðmiðun. Þegar
„stefnan" er ekki lengur fyrir
hendi verður listaverkið að sækja
sér tilgang í eigin forsendur án
annarrar viðmiðunar. Myndlistin
þjónar þá hvorki guðfræðinni og
sambandi Guðs og manns né
heldur Manninum sem tegund og
sambandi hans við náttúru og
sögu út frá algildum viðmiðum í
anda húmanismans, heldur eru
það innri forsendur formsins sem
slíks sem mynda gildi myndlistar-
innar og einstaklingsbundin
tengsl okkar við þau. Þetta eru
róttækustu tímamót sem mynd-
listin hefur gengið í gegnum allt
frá endurreisnartímanum og þau
endurspegla þá miklu breytingu
sem orðið hefur í tækni, vísind-
um, hugsunarhætti og samskipta-
háttum Vesturlandabúa á síðustu
áratugum 20. aldarinnar. Með
sama hætti og heimsmynd vísind-
anna hefur leyst upp í frumparta
sína og heimspekin hefur afsalað
sér því hlutverki að draga niður-
stöður vísindanna saman í eina
heildstæða heimsmynd, á sama
tíma og hætt er að leita til hug-
myndafræðinnar um algildar
samskiptareglur í mannlegu
samfélagi, þá hefur myndlistin
afsalað sér sínu hlutverki sem hin
sanna spegilmynd veruleikans
eða algilds sannleika.
Að lokum væri kannski við
hæfi að fjalla um hvernig til hafi
tekist með val verka á þessa sýn-
ingu. Ég sé enga ástæðu til þess
að fetta fingur út í það. Það var
rétt stefna að velja fyrst og fremst
„formbyltingarverk" á sýning-
una, jafnvel þótt ekki sé um að
ræða verk, sem mest voru áber-
andi í norrænu listalífi á þessum
tíma. Ég hef ekki forsendur til að
dæma um hvort eitthvað hafi
gleymst, sem kannski hefði átt er-
indi frekar en annað. En íslenska
deildin getur vel við unað og þá
ekki síst með verk Jóns Gunnars
Ámasonar, sem sýna okkur að
hann er stórt nafn í norrænni
myndlist á þessum tíma, og
jafnvel þótt lengra sé leitað.
Myndir hans, Ego og Hjartað, ná
jafnvel að brjóta af sér ramma
safnsins og tala til okkar beint og
milliliðalaust. Það er meira en
sagt verður um flest önnur verk
sýningarinnar.
Norræna listamiðstöðin og
Listasafn íslands eiga þakkir
skildar fyrir að bjóða okkur upp á
þessa upprifjun, sem ætti ekki síst
að vera fróðleg fyrir yngstu kyn-
slóðina. Þegar neðanjarðarlistin
hefur ratað upp í stásssalina er
kominn tími til að nýjar grafir.
-ólg.
Föstudagur 16. mars 1990 NÝTT HELGARBLAÐ - SÍÐA 21