Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 11
Jesús vekur upp dóttur Jairusar. Sr. Jakoh Jónsson: 11 Dauði, ttast eigi u Dauðinn hefir verið íhugunarefni mannsandans, f rá því vér . fyrst höfum cögur af manninum. En því er svo hátt- eð um það umhugsunarefni sem mörg önnur, að viðhorfið fer nokkuð eftir aðstöðu á líðandi stundu. Maður, sem etendur öruggur uppi á fjalli og sér fljót flæ'ða yfir bakka sína niðri í daln- um, hugsar öðru vísi en sá, sem berst með straumnum. Veðurfræðingur getur 6etið við skrifborð sitt og hugsað vís- indalega um lögmál þau, sem veðrið fer eftir, — en skipshöfn á báti, sem berst um í roki við klettótta strónd eða úti á reginhafi glímir vi'ð vandamál veður- íarsins með allt öðrum hætti. Þannig hafa mennirnir brotið heilann um dauð- enn, velt fyrir sér vandamálinu eins og torráðinni gátu. Heimspekingar, guð- fræðingar, læknar, náttúrufræðingar og 6káld hafa hugleitt fyrirbærið „frá al- mennu sjónarmiði," en sá sem sjálfur liggur á dáharbéði og heyrir fótatak dauðans nálgast dyr sínar, hefir ekki íhugun dauðans að dægrastyttingu eða eestaþraut, heldur er honum dauðinn persónulegt vandamál, sem hugurinn knýr hann til að taka einhverja afstöðu til. .. Séra Hallgrímur Pétursson hugleiddi dauðann sem trúaratriði, — sem fyrir- bæri mannlegrar tilveru og sem predik- tmarefni. En hvernig hugsaði hann um dauðann, þegar hann stóð sjálfur við dauðans dyr, — og dauðinn við hans? Hvernig hugsa'ði hann til að deyja? í Hvernig hugsaði hann til dauðans, t>egar um var að ræða hans eigin burt- köllun og brottför af þessum heimi? Og tivernig bjó hann sig undir hina hinztu •tund? Um þetta eigum vér einstæðar heim- Kdir. Passíusálmar séra Hallgríms bera þess vott, hvernig hann hugsaði um dauðann, þegar um var að ræða menn- ina yfirleitt. Sálmurinn „Allt eins ag blómstrið eina" er sáknur um dauðans SKOÐANIR SÉRA HALLGRIMS A DAUÐANUM óvissa tínaa, þegar sérhver kristinn mað ur á í hlut. En séra Hallgrímur lét einníg eftir sig sálma, sem sýna hvernig hann brást við dauðanum, þegar að honum sjálfum kom, og þeim, er hon- uin voru nákomnastir. Hér á ég við hin alkunnu erfiljóð eftir Steinunni litlu dóttur hans, „Sálar þær -sálir eru" og „Nú ertu leidd mín ljúfa", og .^nnfremur fjóra sálma, er fjalla um kristilega burtför og andlát sjálfs hans. Þeir eru þessir: „ „ó náðar nægð, nægst heill og frægð", „Enn ber ég andar kvein", „Herra Jesú, ég hrópa á þig" og „Guð komi sjálfur nú með náð." (Þessir fjórir sálmar eru í bók próf. Magnúsar Jóns- sonar um Hallgrím, fyrra bindi, bl.s 233 til 252). Ver'ður vart um það efast, að þessir sálmar eru ortir, eftir að séra Hallgrímur er lagstur banalegu sína eða að minnsta kosti svo skömmu fyrir dauða hans, að honum sjálfum er full- komlega ljóst, hvað að fer. Má það undravert heita, hversu hugsun hans enn er Ijós, og skáldatökin á yrkisefninu fatast hanum ekki. En holdsveikin segir til sín. Vatn rennur úr augum, niður til munnsins, og kinnbeinin „þó nokkuð svíða". „Finn ég, að augum förl- ast sýn, falla tekur nú heyrnin mín, Hendurnar hafa misst sitt magn. Minn fótur vinnur ekkert gagn." ;,Lík- aminn allur særður sótt — svitnar, og dregur af mér þrótt. Einnig þrengist um andardrátt. Ég vænti minnar hvíldar brátt." Get ég vart hugsað mér, að séra Hallgrímur hafi verið í færum um að stýra penna, er hann var svo á sig kominn, og sjálfur segir hann, að varirnar dofni og tungan sé treg. Má gera ráð fyrir því, að einhver sá, er nærri var staddur í raunum hans, hafi hripað upp versih jafnóðum og þau urou til. Hver sem sá kann að hafa verið, ei- eitt víst, að hann eða hún hefir ekki aðeins bjargað Ijó&perlum frá glöt- un, heldur orðið til að varðveita eins- hverja merkilegustu heimild, sem til er, um viðbúna'ð deyjandi manns og sál'- arlíf hans undir æfinnar lok. n. Vér erum ekkert óvanir því, að heyra rætt um dauðann. Sú spurning, er brunnið hefir í hugum manna á þess- arri öid, er fyrst og fremst, hvort dauð- inn sé endir lífsins, hvort framhaldslíf eigi sér stað, og ef svo sé, hvernig lífinu eftir dau'ðann geti verið háttað. >að er með öðrum orðurn dauðinn frá sjónarmiði náttúruvísindanna, sem hér er um að ræða. Dauðinn er fyrirbæri í náttúrunni, sem maðuxinn er hluti af, eins og dýr og jurtir. Þessi vandamál hvíldu á hugum manna í fornöld, ekki sízt með Grikkjum. Stóuspekingarnir og fleiri litu fyrst og fremst á dauð- ann sem náttúrufyrirbæri. Margir heim- spekingar trúðu á sál, sem i manninum byggi, en spurningarnar, sem menn veltu fyrir sér, voru méðal annars úr hvaða efni sálin væri gerð, hvort hún hefði möguleika til að lifa af líkamsdauðann, hvort slíkt líf væri samruni við heims- sálina, hvort allar sálir væru jafn-hæfar til ódauðleikans o.s.frv. Mannsandinn er samur við sig, og þessar spurningar og aðrar slíkar leita á hugsandi fólk enn þann dag í dag. Samband anda og efnis, samband sálar og Zíkama, lífið eftir dauðann, eru rann- sóknarefni merkra vísindamanna og hugs uða. Á tímabili hafði efnishyggjan náð svo föstum tökum á mönnum, a'ð það þótti varla sæmandi að leita svars við spurningum eins og þeirri, hvort fram- haldsiífið væri veruleiki, og jafnvel sam vizkusömustu rannsóknarmenn hafa átt það víst að verða fyrir háði og spotti fyrir það eitt að spyrja um aðra eins \ 38. tbl. 1664 íjarstæðu og það, hvort mögulegt væri að hafa samoand vi'ó sálir, sem hefðu yfirgefið líkamann. Þrátt fyrir þett« hafa bæði sálarrannsóknarmenn og dul- arsálfræðingar haldið athugunum sínuia áfram af mikilli samvizkusemi. Dul- spekingar og heimspekingar hafa einnig reynt að gera sér grein fyrir framhalds- lífinu, og má segja, að flest hin forn- grísku sjónarmið komi til greina. Spurningin er hin sama og áður: Lifir mannssálin líkamsdauðann? Og ef s>vo er. hvað verður um hana? Fer húa til baka til þessa heims? Fer hún inn í andaheim? Fer hún til annarra hnatta? Sameinast hún heimssálinni? Sagt hefir verið, a'ð Gyðingar hafi ldt- ið hugsað um dauðann og annað líf frá þessum sjónarmiðum, og þvi séu slikar spurningar auka-atriði í kristinni trú, sem eigi upphaf sitt í Gyðingadómum. AS nokkru leyti er það rétt og þá verð- ur ekki framhjá því gengið, a'ð höfund- ar Nýja testamentisins, og þá auðvitað Jesús einnig, hafi gengið út frá því sem vísu, að. mannssálin lifði eftir dauðann. M.ö.o., að dauðinn væri inn- gangur til annars lífs en hins jarðneska. Þessi trú er raunar ekkert séreinkenni kristindómsins, og aðgreinir hann ekki að neinu leiti frá æðri trúarbrögðum, •hvorki í fornöld né á vorri eigin tí'ð. En það er einnig til aðrar spurningar í sam- bandi við dauðann; Hvers eðlis er dauð- inn? Hverra erinda kemur hann? Og kristin trú hefir sérstaklega leitað svars við þeirri spurningu, hvaða áhrif dauði Jesú hafi haft á eðli og gildi dauðans yfirleitt. Þa'ð eru þessi vandamál, sem blasa við oss, svo að segja í hverri opnu Passíusálmanna. Það snerta hvorki meira né minna en eitt höfuðefni kristinnar trúfræði, friðþægingarkenninguna. Svo sem vitað er, hafa bæði trúfræð- igar og biblíuskýrendur haft ýmsar skoð anir á dauða Krists, svo að fri'ðþægingar kenningin hefir tekið á sig harla marg- breytilegar myndir í aldanna rás. Á rétt trúnaðartímabilinu hafði kenningin tek- ið mikiuim stakkaskiftum frá hinni svo- nefndu klassisku friðþægingarkenningu, sem fram kemur í bréfum Páls postula. í sem allra styztu máli má segja, að rétttrúnaðarguðfræðin hafi túlkað dauða Krists þanriig: Á mannkyninu hvílir sekt syndarinnar. Réttlæti Guðs krefst hegningar. Jesús Kristur tekur á sig hegninguna og bíður dauð- ann á krossinum til að sefa reiði Guðs. Þannig fær mannkynið fyrirgefn- ingu og sýknudóm. — Jesús hefir greitt lausnargjaldið. í Passíusálmunum eru þessar hugsanir víða settar fram, og höfundurinn hikar ekki við að lýsa guð- legri reiði sem geðshræringu guðs. í 3. sálminum kemst hann þannig að orði: „Til og frá gekk hann þrisvar þó þar fékkst ei minzta hvíld né ró, undanfæri því ekkert fann, alstaðar drottins reiði brann, gegnum hold, æðar, blóð og bein blossi guðlegrar heiftar skein (2.v.) „f þessum spegli það sé ég, þeim sem drottinn er reiður mjeg, W hvorki verður til huggunar himinn, jörð, ljós né skepnurnar, án guðs náðar er allt um kring eymd, mæða, kvöl og fordæming." (4.v.) Jesús reynir allt, sem útskúfaðri mannssál má verða til þrautar. Samlíkingin um lausnargjald úr þræl- dómi hefir verið séra Hallgrimi ljós og skýr. Hann hafði sjálfur haft persónu- leg kynni af heilum hóp „endurleystra" landa sinna, er verið höfðu bæði í út- legð og þrældómi, og fyrstu kynni hans af konu sinni hafði hann hlotið skömmu eftir þa'ð, að hún hafði í bókstaflegum skilningi verið keypt undan þrældóms- oki. En í píslarsögunni er munurinn sá, 1) Á nútímaináll væri sajrt og ritað mjög. • LESBÓK MORGUNBLAÐSINS H

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.