Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 13
 Með sínum dauða hann eyddi Öau'ðann og sigur vann, . makt hans og afli eyddi, .ekkert mig skaða kann; þó leggist lík í jör'ðu lifir mín sála frí, hún mætir aldrei hörðu himneskri sælu L" (1.1. vers). í stað þess að dauðinn hefir verið af- taka, og persónugerður sem máttarvald tortímingarinnar, er hann nú orðinn þjónn Guðs, einskonar engill Guðs. „Dauðinn má segjast sendur að sækja hvað skaparans er." (8.v.) Nú er meira að segja unnt a'ð ganga „gegnum dauðann með gieði og lyst" (1,22). Dauðinn orkar því raunar enn, að líf mannsins á jörðinni sloknar út, og „holdið leggs í sinn hvíldarstað, en hans ihakt nær ckki lengra en það". (45,12). Þetta er þá orðið úr dauðanum sem tiinni miklu makt, sem annars ógnar öllu mannkyni. Hann verður að sætta eig við að deyða líkamann einan, og rr -' --- ?* segja stuðla að þvú, in af öllu fári frí íiutt verður himha sælu í" (Loc. cit.) Sennilegt þykir mér, að gildi passíu- eálmanna fyrir trúnaðarlíf íslendinga á liðnum öldum hafi fyrst og fremst ver- ið í því fólgið, a'ð þeir voru lofsöngur um kærleika Krists, sem fórnar sér fyrir mennina (hvernig sem guðfræðing ar kunna að útskýra þá fórn á hverjum tima) og þeir voru, að sínu leiti eins og sálmurinn um dauðans óvissa tíma 6igursöngur í baráttu við tortíminguna, eem svo oft hefir ógnað þjóð vorri ' — og mannkyninu í heild. En sú vis'sa, að deyjandi maður ætti aðgang a'ð náð guðs og kærleika, hefir hjálpað mörgum til að mæta dauðanum. Einn þeirra var höfiinduf passíusálmanna sjálfur. Því iýsir hann bezt í andlátssálmunum, er áðan voru nefndir. . V. í 25. passíusálmi, um útleiðslu Krists úr þinglhúsinu, bregður Hallgrímur upp m.ynd af því, hvernig hann sjálfur muni eiga eftir að verða borinn út liðið lík, sem hvilist í fri'ði, en sálin fari til Bæiuranns. Á upprisudeginum hugsar hann sér, að englamir gefi honum dýrð er kórónu og réttlætisskrúðann skíra. ,.Af heilögum englum leiddur í sælu þeim sjálfum hja." Og enflarnir kynna hinn nýkomna mann fyrir þeim, sem fyrir eru. „Sjáið nú þennan mann". Þeir segja, að oft hafi hann verið hrelldur „í heimsins rann", en nú sé hann bú- inn að stríða og hafi unnið sælan sigur „fyrir blóð lambsins blíða" (12.v.). Og síra Hallgrímur svarar kveðjunni, synigj andi fögrum tón, og vér finnum, hwernig lofsöngur hans bergmálar „um blessað- ar himna hallir" Hér er eitt dæmi þess, sem finna má sumstaðar í kirkjulegri list, þegar saman fara listatök hins há- fieyga anda og svo barnsleg og elsku- leg einfeldni, að dálitið bros leynist í hátiðjeikanum, Þarna söng presturinn, sem jafnan var stirðraddaður fyrir alt- arinu í Saurbæ, — söng nú með fögrum tón fyrir sjálfan lausnarann og ailan hímnanna her, og einhvern veginn íinnst manni, að það hafi ekki oft verið betur sungið á himnum. Ein- hvern veginn sækir sú hugsun á mig, að þarna hilli undir arfinn frá tímum helgi leikjanna á mi'ðöldum, að sínu ieiti eins og kirkjuleg myndlist hedir sótt þangað íorm og linur. Myndin í 25. sálmi er þrátt fyrir allt ekki persónulegri en annað í passíu sálmunum, því að þeir eru allir ortir í fyrstu persónu eintölu að mestu leyti. Því verður að leita til andlátssálmanna og erfiljóðanna eftir Steinunni litlu, ef leita skal vitnisburðar um tilfinningar og hugsanir skáldsins, er dauðinn hefir komist honum næst eða f jölskyldu hans. Er þá skemmst af að segja, að hug- myndir hans um það, hvernig ö'ðru- lífi sé háttað, eru bygigðar á hinu venju- lega táknmáli kirkjunnar og biblíunn- ar. Annars vegar er himininn með engl- um og sælum sálum, hins vegar „hin yztu myrkur", þar sem fordæmdir haf- ast við. DauSastundin er slík úrslitastund, að enginn skyldi treysta því, að náða>r- tíminn haldi áfram. Hér á jörðinni er „kostur að heyra herrann talandi í náð" (15,15), en „annars heims er hann stríð- ur öllum forhertum lýð". (loc. cit.). Hér er trúfræði Hallgríms í-samræmi við öld hans, en þrátt fyrir allt og allt er ekki laust við, að hann hálf-skopist að því, að í hinum yztu myrkrum megi ekki lengur sjá aðgreining höfðingjanna, sem hér á jörðinni skena sig úr. „Á móti djöfli og dauðans makt, dugir engin höfðimgjaprakt „(19,12). Héx sem oftar kemur þaS fram, að trú Hallgríms á fordæmingu og helvíti eftir dau'ðann er boðuð á þann hátt, að mildin stjórnar l| ^.í^* 4ái*M* :.,: • .,? £ « f § *•« f *¦ / '. -»¦•.¦ , ... <:- ti-i\ > -^ ,>W.|i^fe,;ía I í^^á-"^* ¦¦¦.<*•*•*«* (^»«'*. ^^ív^^^f^**^^*;^^^*4^ "f*** ?m£$ú '^ I ¦Jí>di*#'' **<"«**# Ji>** *'*****? ^0.**«*/^.*^.**^. #*%&¦»**. ^Vv ^*>«*%»«* ,, I *,* '**&*» 'm:&'mrZ%'*.*^¥'*£:¥&*?* "M */^' «*/**^> %W<* tifc»-^„lZ >. ll,4<,*J'®*»*' >»» $> .*í*t,u í *?&* f f': ' j ? • » ¦ '¦% /**^'':-»<éS».f**'*iw 1" ;[3*&<*#$Æf"^ t\iC ..iM- «íA» &**?&>n »f m* #**»'**«*.«»»».«.*¦ 4*h \;-*\túA%%^i. t 4* %**#*$***'* *'^»v'**,**.''«*^**'-«*.* ¦?i««*¦¦*.<¦(>* *,f'»*»r»*«.»« , --., m«fainr-1, ffiS, f w<>>, *>.:<^':*>~«/«*«ailí* **¦ «*?«^,*»»/,r«v *»» •<" »•'»/»*j»<.v>¦¦'• *>»s <**., /'¦*/,<'ij ..<rWi%^<,- *¦** * ,*~ .'> - £ & **>•.•'.*. ' '¦*'.::.«""':.v:^<V. /I^***?**/*^!//'* ****. «.-• ,_¦,.-***¦«,,,.,'.,,, *."-r Fpphaf sálmsins „MU elns og MómstriS eina" i eiginbandarriti Hallgrims. Legsteinn Steinunnar Hallgrímsdóttur í HvalsnesL hugsunum hans, og hann hefir enga löngun til að útmála kvalirnar annars heims. Tilgangur hans er fyrst og fremst að vara við því, sem fram kann að komia, þegar maðurinn sjálfur forherð- ir hjarta sitt gagnvart náð Guðs. Enginn skyidi halda, að Guð láti sér syndirnar í léttu rúmi Hggja eftir dau'ðnn, fremur en í þessum hemi. Það er með öðrum oxðum eklki til- gangur síra Hallgríms að gefa lýsingu á dauðanum eða öðrum hekni, heldur hitt, að veita sitt andsvar við tilkomu dauð- ans, — hér og nú — hvenær sem er. Yrkisefni hans er maðurinn gagnvart dauðanum á því augnabliki, sem hann kemur. Vandamálið er ekki, hvað kann að gerast e'ða hvernig muni að fara löngu eft ir andlátið heldur hitt, að ekkert á hann víst, nema dauðann. Að þessu leyti minn ir hinn rétttrúaði Saurbæjarprestur á existensáalistana á vorri tíð. En eitt ger- ir gæfumuninn. Hann trúir á það mátt- arvald, sem elskar syndugan mann svo heitt, að undir slíkri vernd er ekkert að óttast. ,jfcg veit minn l'úfur lifir, lausnarinn himnum á." Það á hann vist. Jafnvíst og dau'ðann. VI. Mér þykir iíklegt, að sálmurinn, sem nefndur er „bæn um kristilega burt- för", sé ortur fyrst hinna f jögurra sálma, er ég taldi í upphafi, og fjalla um dauða Hallgríms sjálfs. Bragarháttuxinn er flóknastur, þó. að þess verði raunar lítið vart, sökusm þess léttleika og kraftar, sem einkennir hann. í hinum andláts- sálmunum kemur það fyrir, að skáldið sé ao þreifa fyrir sér, án þess að hafa náð að slípa gimsteininn til fullrar hlitar. Hallgrímur viðhefur nokkuð sterk orð um vanlíðan sína, og þrekraun þá, sem dauð- inn sé, — en heildarblærinn er svo mikil rósemi, stilling og hiklaust trúnaðartraust að það er engu líkara en þar sé maður að ræða við trúnaðarvin sinn, sem hafi öll ráð í hendi sér, en annars sé leyfi- legt að umgangast sem jafningja. Það þarf hvergi a'ð hrópa, hvergi að segja neitt, sem vinurinn veit ekki áður, — aðeins að minna á hina riku þörf, sjálf- um sér til hugstyrkmgaj-. Samlíkingam- ar í þessum sálmum hafa fiestair þann tiigang að lýsa trúnaðartrausti höfund- arins. Trúin er skjöldurinn, <sm hann ber fyrir sig, þegar skeyti (dauðans) er að honum stefnt. Guð er hirðir, sem þekkir markið á hverri kind og getur helgað sér hana án nokkurs vafa. Am- báttin biður og sárbænir. Hver veit nema Ha]lgrimur sé hér beinlínis að skírskota til þeirrar reynslu, sem eiginkona hans 38. tbl. 1964 hafði lýst fyrir honum, frá þeim tíma er hún var í Barbaríu. Hér er ekki ótti, heldur þörf hins umkomulausa fyrir hjálp annars meiri. Hann er sjúklingur í höndum bartskerans (læknisins). Önd hans er brúður, sem hefir fengið tryggða- pant frá brúðgumanum. Tvær myndir virðast mér bera af að innileik. Önnur sú, er fram. kemur í þessu erindi: Höfuð mitt seka sé,. sem kjöltu móður, lagt í þitt líknar knje, lausnarinnar góður. Það minnir mig á samtal, er ég eitt sinn átti við gamlan únítaraprest, sem var að bíða dauða síns, og lét svo um mælt, að sér væri í rauninni tamara að hugsa um gu'ð sem móður sina en föður. Hvorki hann né Hallgrimur hafa þó litið svo á, að þar væri um andstæður að ræða, heldur tvenns konar túlkun sömu tilfinningar. Hin samlikingin er sú, er jafnar sam»- an fæðmgu og dauða. Guð leiddi hann „án dauðans kífs" af þrengislum móðua> lífsins, og nú biður hann þess, að lifandi sál hans veríSi leidd úr þrengslum Ute> amans, Og svo heldur bann áfra-m: Strax sem míns augna upp köm ró»s^ ég fékk að líta heimsins ljós. Fyrr en ég allur fæddur var fékkstu m<ár þá hið nægsta srvar. Svo lattu mána sálu nú sjá þig í einni réttri trú. Vertu sjálfur ljósmóðir mín. Min sál fæðist í hendur þán.** Séu þessi erindi skilin bókstaflega, lítur út fyrir, að Hallgrími hafi ein- hverntíma verið sag-t , að þegar hann fæddist, hafi hann opnað augun undir eins og höfuð barnsins var fram komið, íyrr en hann allur fæddur vax. Hann var með öðrum orðum ekki til fulls konunn í heiminn, er hann fékk að sjá ljósið. Og hvers skyldi þá hiðja fremur en þess, að lausnarinn sé sjálfur ljósmóð- ir hans og bíði með útréttar hendur eftir fæðingu sálarinnar í öðrum heimi. Auð- vitað getur enginn fullyrt, að Hallgrimur hafi þannig haft í huga frásögn um eigin fæðingu í heiminn, en líkingin verður eðlilegri, ef svo hefir verið. Tvæx samiíkingar hans bera blæ af þeirri mystik, sem sumstaðar verður einnig vart í passíusálmunum. önnur Eramihald á blaosíðu 21 -LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.