Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 15

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 15
ALDAUÐA? Finnst geiríuglínn affur, eins og risasækýrin? eskimóaspóinn og guílhamsturinA? Meðan enn eru ókönnuð land- svæði á jörðunni, mega vís indamenn alltaf búast við því að rek ast á nýjar, þ. e. áður óþekktar, teg- undir dýra og jurta. Og jafnvel á svæðum, sem heita mega sæmilega rannsökuð, er enn verið að uppgötva nýjar tegundir, einkum ef örðugt er að rannsaká svæðið, svo sem mýra- fen, þéttvaxna skóga og djúpan sjávarbotn. Að vísu er öld hinna miklu land- könnunarferða liðin, og það þættu mikil tíðindi á vorum dögum, ef stór dýr væru uppgötvuð. Maðurinn þarfnast æ meira rúms fyrir sig, og þetta hefur óhjákvæmilega í för með sér, að þegnum dýraríkisins fækkar, og sumar tegundir eru með öllu út- dauðar, eða eru í þann veg'inn að deyja út. Maðurinn hefur verið sak- aður um að raska lögmálum nátt- úrunnar, en öll saga lífs á jörðinni sýnir, að alltaf — á öllum tímum — hafa dýrategundir verið að deyja út. Því skyldi útbreiðsla mannsins og aukið lífsrými hans ekki geta verið Bamkvæmt lögmálum náttúrunnar? A hverju ári skrásetja vísindamenn Tiýjar jurta- og dýrategundir. Dýrateg- undirnar eru að langmestu leyti smá- vaxin dýr, svo sem skordýr, köngulær eg sniglar, eða undirtegundir og undir- tegundir þeirra, svo að einungis sérfræð ingar hafa áhuga á þessum nýju upp- götvunum. Varla líður svo ár, að Rússar sendi ekki út fréttir um skrímslafundi, helzt austur í Síberíu, en allt virðist það held ur með þjóðsagnablæ, eins og nýleg írétt þeirra um vatnaskrímsl eitt ber með sér. Þá er (af túristaástæðum) Jifseig gamla sögnin um skrimslið í ekozka fjallavatninu Loeh Ness, en íildrei hefur tekizt að sanna tilvist þess, írekar en „snjóma-nnsins andstyggilega" austur í Asíu. Enn í dag er sagt, að margir sjómenn óttist „Kraken", hið bryllilegasta sætröll, sem á að búa í hafinu undan Noregsströndum. M,- iilikla athygli vekur alltaf, þegar eitthvert dýr finnst sprelllifandi, sem étti sannanlega að vera löngu útdautt, og sýnir það, að tegundir eru lífseigari, en búizt hefur verið við. Ástæðan er e. t. v. sú, að þegar dýrategund fætókar, verða dýrin hlédrægari og hafa sig minna frammi en áður, ekki sízt ef þau eru ofsótt. En meira um það síðar. Merkilegastir eru þó þeir fundir, þegar lifandi dýr finnast, sem aðeins hafa verið þekkt sem steingervingar frá Jöngu liðnum jarðöldum. Frægasta dæmi sh'krar uppgötvunar er það, þegar l'jskurinn „latimeria", bláfiskurinn, ¦veiddist fyrst undan strönd Suðaustur- Afríku árið 1938. Áður var hann að- eins þekktur sem forsögulegur fiskur, er iundizt hafði steingerður í jarðlögum. — • — Hér á eftir fara nokkrar frásagnir af því, þegar dýrategund endurfinnst, sem álitin hafði verið aldauða. Vér íslendingar þekkjum vel, hver urðu endalok geirfuglsins, enda skömm- umst vér oss dálítið fyrir það. Þessi stóri og feiti fugl, sem ekki gat flogið, leið nefnilega undir lok hér við land á fimmta tugi siðustu aldar. Hér var úr Suður-Ishafi og sleppt þeim lausum við Noregsstrendur. Er vitað til þess, að menn hafa álitið þær vera geirfugl. En því miður er lítil sem engin von til þess, að nokkur af kyni hans sé enn til á lífi. — • — F ram til ársins 1741 var aðeins vitað um tvær aðaltegundir af sækúm, — en sagt er, að þær séu tilefni allra sagna um hafmeyjar og hafgúur, sbr. tegundarheiti þeirra: Sirenia. Tegund- irnar, sem kunnar voru, nefnast manati (manatee) og dugong. En árið 1741 íannst þriðja tegundin og sú lang- stærsta. Þá strandaði danski sæfarinn Bering við ey eina við strendur Kamtsjakaskaga, austast i Síberíu, og hefur sú ey siðan verið kölluð Berings- Geirfuglinn er einn þeirra fugla, se annað veifið berist fréttir af því, að slíkar fregnir til þess, að norskir sj sér frá Suðurheimskautslöndum, sle hafa síðan orðið varir við þær og tal aðir" geirfuglar eru til, egg, bein og ingar og teikningar af fuglinum vor inn i Eldey. Eins og sjá má af myn þetta ólánlegur og álkulegur fugl, e stóra álka (,great auk" eða „great a eyjum) var hann nins vegar kallaðu Suðureyingar veiddu geirfugl í St. K seinasti fuglinn drepinn. Hann er nú einungis til „uppstoppaður" í fáeinum söfnum. Seinasti fuglinn var drepinn í Eldey, en áður hafði honum verið út- rýmt á fyrri varpstöðvum, þ. e. Geir- fuglaskeri undan Reykjanesi, Geirfugla- skeri við Vestmannaeyjar, í Færeyjum, á St. Kilda og á Funk Island undan Nýfundnalandi. Þótt langt sé um liðið, síðan seinasta fuglinum var slátrað, koma annað veifið á kreik sögur um, að hann hafi sézt. Aldrei hefur þó verið hægt að staðfesta slíkt. Stundum hafa norskir sjómenn tekið mörgæsir œeð sér heim sunnan sækúnna varð upphafið að endaloktim þeirra. Þegar fréttist um tilveru þeirra þarna, ílykktust veiðimenn að, og öll skip, sem áttu leið um nágrennið, komu við til að birgja sig upp. Þessi sérstaka tegund virðist hvergi hafa átt heima nema á Beringsey og hinum nálægu Kopareyjum. Svo var atgangurinn harð- ur, að þegar á árinu 1768 voru þær álitnar útdauðar með öllu. Þó hélt rúss- neskur áhugamaður um náttúrufræði því fram á síðustu öld, að ekki hefðu þær verið með öllu útdauðar fyrr en um 1830. Á þessari öld hafa annað veifið borizt fregnir um, að hinna stóru sækúa hafi orðið vart við Kyrrahafsströnd Síberíu, en aidrei hefur tekizt að staðfesta þær. Það hefur einnig þótt ótrúlegt, að svo stórar skepnur gætu leynzt, einkum þar sem þeim er lífsnauðsyn að vera á beit fast við flæðarmálið. Frænkur Stellers- sækýrinnar, manati og dugong, eru mjög útbreiddar um heimshöfin og ekki eins áberandi í útliti. Þótt stofnar þeirra hafi verið mjög stórir, hefur geng- ið ákaflega á þá, vegna þess hve auð- veiddar og bragðgóðar litlu sækýrnar eru. Menn hafa því fyrir löngu slegið því föstu, að þetta stóra og einkenni- lega sjávarspendýr við Beringsey (Ostrov Beringa á rússnesku) væri und- ir lok liðið. — • — m telja má víst, að sé aldauða, þótt hann hafi sézt. Stundum má rekja ómenn hafa haft mörgæsir heim með ppt þeim við Noregsstrendur, menn ið þær geirfugla. Nokkrir „uppstopp- hamir, auk þess sem greinargóðar lýs- u gerðar, áður en sá seinasti var drep- dinni, sem hér fylgir af geirfugli, var nda var hann af álkuætt og nefndist wk") á ensku. í Suðureyjum (Hebrides- r hinu norræna nafni „garefowl", en ililu. (Teiknari: Jane Burton). ey. Með honum á skipinu var þýzki náttúrufræðingurinn Steller. Við eyna fundu skipbrotsmennirnir risavaxna sækýrtegund, sem síðan hefur verið kennd við Steller. Sækýrnar voru 24ra feta langar, silspikaðar og varnarlausar. Þær svömluðu um víkur og voga og nærðust eingöngu, að því er séð varð, á gróðri á grunnsævi. Skipbrotsmenn- irnir voru svangir eftir langa og stranga sjóferð og þótti nú bera vel í veiði. Hófu þær sækúaveiði í stórum stil og birgðu sig rækilega upp af hinu gómsæta keti, þegar þeir héidu brottu. Fundur risa- E, I n lengi er von á einum. Nú á þessu ári hafa skipverjar á rússnesku hvalvéiðiskipi skýrt frá því, að þeir hafi séð sex, stórar og einkennilegar skepnur skammt undan strönd Navarin- höfða (Mis Navarin), sem er á austur- strönd Síberíu, allmiklu norðar en Kamtsjakaskagi, rétt hjá Guba Ark- hangela Gavriila, sem mun þýða Höfn Gabríels erkiengils. Hvalveiðimenn- irnir fullyrða, að þarna hafi hvorki verið um seli, hvali, sæljón né höfrunga að ræða. Um manati og dugong getur ekki verið að tefla, þar eð þær tegundir þrífast alls ekki svo norðarlega. Af lýs- ingunni verður helzt ráðið, að hér hafi Stellers-sækýr verið á ferðinni. Þetta hefur vakið mikla athygli nátt- úrufræðinga, en þeir krefjast vitanlega meiri sannana, áður en þeir geta full- yrt, að risa-sækýrnar séu enn til. — • — Dæmi eru til þess, að tegund, seom talin var örugglega aldauða, hefur fund izt aftur. Eitt nýlegt má nefna. — • — Fram til vorsins 1959 var það haft fyrir satt, að hinn svokallaði eskdmóa- spói í Norður-Ameríku væri með öllu útdauður. Honum hafði farið sífækk- andi, eftir því sem lengra leið fram á þessa öld, og um 1940 sást aðeins einn og einn á stangli. Allir fuglaskoðarar og náttúrufræðingar voru sífellt leitandi að honum, og í Bandaríkjunum er svo mikið um áhugasama fuglaskoðara, að það er lítið, sem getur farið fram hjá þeim. Seinasti fuglinn sást stakur árið 1945. Næstu ár var hans leitað árangurs- laust, og var því talið, að þessi spóateg- und væri útdauð. En á hverju vori síðan 1959 hafa einn eða fleiri eskimóaspó- anna sézt á Galveston-ey í Texas, þar sem þeir virðast hvíla sig á leiðinni norður til varpstöðvanna á heimsskauta svæðunum. Síðast sást allstór spóahóp- ur þár 29. marz í ár. í E, I skimóaspóinn er að vísu ekki á stærð við sækú, en samt fer töiuvert fyrir honum. Hann er um fet á lengd og nokkuð áberandi. Spóinn verpti í Kanada og flutti sig austur á bbginn til L,abradors og Nýfundnalands, að varp- tímanum loknum. Þaðan fór þessi far- fugl suður eftir Atlantshafsströnd Norð- ur- og Mið-Ameríku, allt til Suður- Ameríku, þar sem hann dvaldist um 38. tbl. 1S64 -,LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.