Morgunblaðið - 08.08.2001, Blaðsíða 40

40 MIÐVIKUDAGUR 8. ÁGÚST 2001 MORGUNBLAÐIÐ
VEGNA mistaka sem urðu við vinnslu Lesbók-
arinnar sl. laugardag birtist hér að nýju kross-
gáta blaðsins. Eru lesendur beðnir velvirðingar
á mistökunum.
Krossgáta birt að nýju
STUTT er síðan grein
með þessu nafni birtist í
Blómi vikunnar. Þá
fjallaði ég fyrst og fremst
um vafningsjurtir, en
nefndi þó þrjár íslenskar
klifurplöntur, giljaflækj-
ur, baunagras og um-
feðming. Umfeðming
þekkja sjálfsagt flestir
sem á annað borð hafa
gaman af íslenskum
blómum, en náfrænku
hans, giljaflækjuna,
þekkti ég bara af afspurn
þar til þetta sumar. Það
er e.t.v. ekki undarlegt,
þegar vaxtarstaðir henn-
ar eru skoðaðir. Í bók
Harðar Kristinssonar, Plöntuhand-
bókinni, eru merktir helstu vaxtar-
staðir plantna og þar sést að gilja-
flækjan vex einkum í Mýrdalnum,
vestan Langjökuls og reyndar líka á
Reykjavíkursvæðinu. Því rak mig í
rogastans þegar ég sá stóra breiðu af
henni yst úti á Reykjanesi, fyrir neð-
an vitann. Ég þykist þó vita, að þang-
að hafi hún ekki borist af sjálfsdáð-
um, einhver hafi viljað komast að
hvað giljaflækjan þyldi.
Íslensku klifurjurtirnar hafa það
allar sameiginlegt að geta klifrað
upp eftir öðrum plöntum þar sem
ystu laufblöðin eru umbreytt í klif-
urþræði og það er einmitt klifur-
tækni plantna, sem verður aðalum-
ræðuefnið hér.
Klifurplöntur nota einkum klifur-
þræði, heftirætur eða þyrna til að
komast leiðar sinnar upp í loftið.
Klifurþræðirnir eru margskonar,
langir og mjóir eða stuttir og digrir,
marggreindir eða ógreindir. En
sameiginlegt er þeim að bregðast við
snertingu. Þá byrjar broddur klifur-
þráðarins að vaxa í spíral utan um
„hlutinn“ og dregur sig jafnvel sam-
an þannig að fleiri gripþræðir ná
festu. Víða í Evrópu er algeng klif-
urplanta, sem ég kann ekki íslenskt
nafn á en er kölluð á Norðurlöndum
„villvin“; klifur-villvin og ráðhús-vill-
vin. Klifur-villvin hefur furðulega
klifurþræði. Þegar þeir ná stuðningi,
fletjast þeir út og gefa frá sér klístur,
sem límir plöntuna
rígfasta við stuðning
sinn.
Bergflétta (He-
dera helix) er mjög
þekkt klifurjurt.
Hún klifrar með
heftirótum. Þær eru
stuttar og greinast
ekki. Heftiræturnar
myndast á skugga-
hlið plöntunnar og
annan stuðning þarf
bergfléttan ekki.
Bergfléttan hefur
þykk og leðurkennd
laufblöð, fallega
dökkgræn en æðarn-
ar eru oft hvítleitar.
Blöðin á aðalstofninum eru 3–5 sep-
ótt en egglaga eða tígullaga á
blómstrandi greinum. Blómin eru lít-
il og gulgræn og aldinið svart ber, en
ekki veit ég hvort bergflétta
blómstrar hér á landi. Bergflétta
getur orðið mörg hundruð ára göm-
ul. Hérlendis er hún mest ræktuð
sem inniblóm en getur líka þrifist úti.
Þekktasta bergflétta landsins, sú
sem vex á Hringbraut 10, hefur þak-
ið framhlið hússins í marga áratugi. Í
Garðagróðri þeirra Ingólfs Davíðs-
sonar og Ingimars Óskarssonar, sem
kom út 1966, er sagt að hún hafi vax-
ið þar lengi vel og enn er ekkert lát
að sjá á þessari stórkostlegu berg-
fléttu. Þarna mun vera á ferðinni
skoskt afbrigði en ég veit ekki hvaða
afbrigði eru helst seld í garðyrkju-
stöðvum.
Bergflétta þolir dável skugga og
getur þess vegna vaxið við norður-
hlið. Vetrarsólin leikur hana stund-
um heldur hart, þar sem laufið er sí-
grænt, og getur brunnið illa eins og
nálar barrtrjáa.
Það er ekkert sem segir að berg-
flétta verði að vaxa upp með húshlið,
hún getur líka farið upp trjástofna og
séð hef ég hana þar sem hún var látin
klæða leiðinda brekku og gjörbreyta
henni þannig. Bergflétta hefur heim-
kynni sín í Evrópu, Norður-Afríku
og Asíu og vex villt á Írlandi og Suð-
ur-Noregi svo nokkuð sé nefnt.
S.Hj.
Klifurplöntur –
vafningsjurtir
VIKUNNAR
BLÓM
Um s j ó n S i g r í ð u r
H j a r t a r
460. þáttur
Bergflétta í klettasprungu á Írlandi.