Morgunblaðið - 06.09.2004, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 06.09.2004, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 6. SEPTEMBER 2004 21 E itt af þrálátustu úr- lausnarefnunum í þró- unarmálum í heim- inum hefur verið kallað „gnægða- þversögnin“. Ætla mætti að fátæk ríki, sem eiga miklar náttúruauðlindir, eink- um auðlindir sem tengjast jarðefna- vinnslu, hefðu forskot í baráttunni gegn fátækt. Raunin er samt sú að mörgum þeirra hefur almennt vegn- að verr en öðrum ríkjum sem eiga færri auðlindir. Hvers vegna? Í olíu, kolum, gasi eða jarðefnum á borð við kopar, sink eða jafnvel gull er ekkert sem er beinlínis til þess fallið að valda eig- endum þeirra böli. Málið snýst í raun um það hvernig verkefni í jarðefnavinnslu – og stundum miklar tekjur sem þau gefa af sér – geta gerbreytt valkostum, hvöt og hegðun samfélaga, þjóða og stjórnvalda. Mikil efnahagsleg áhrif og framfarir í umhverfis- og samfélagsmálum Í stuttu máli má segja að peningar breyti öllu – en þeir virðast breyta stjórnsýslunni meira en flestu öðru. Þegar gegnsæið í stjórnsýslunni er of lítið skapast hætta á spillingu. Of lítil þátttaka samfélaga kemur niður á hagsmunamálum þeirra, svo sem hagsmunum frumbyggja eða líffræðilegum fjölbreytileika. Þegar heimsbyggðin reiðir sig um of á jarðefnaeldsneyti slær hún því á frest að sinna þeirri sameiginlegu skyldu okkar að bregðast við lofts- lagsbreytingum. Fyrir þremur árum hóf Al- þjóðabankinn umfangsmikla könnun á þessum þáttum og fleiri málum sem varða fjárfestingar okkar í jarð- efnavinnslu. Markmiðið var að rann- saka áhrif verkefna bankans og leita eftir viðhorfum þeirra sem eiga hagsmuna að gæta – ríkisstjórna, borgaralegra samtaka og fyrirtækja – til mála sem varða jarðefnavinnsl- una almennt. Við vildum finna bestu leiðina til að hjálpa fátækum þjóðum að nýta náttúruauðlindir sínar, ekki með því að sneiða hjá vandamál- unum, heldur með því að rannsaka þau ofan í kjölinn. Rannsóknir óháðra hagfræðinga leiddu í ljós að verkefni okkar höfðu mikil efnahagsleg áhrif – á skatt- tekjur, atvinnuþróun, tækniþróun, auk þess sem þau stuðluðu að fram- förum í umhverfis- og samfélags- málum. Þær sýndu þó einnig að við getum staðið okkur betur með því að sjá til þess að þróunarferli verkefn- anna verði gegnsærra og gera fleiri hagsmunahópum kleift að taka þátt í því, og gera ráðstafnir til að tryggja að tekjurnar séu nýttar með ábyrg- um og gegnsæjum hætti. Verkefni í nánu samstarfi við íbúana Fjölmörg sjónarmið komu fram hjá hagsmunahópunum. Nokkrir þeirra sem gagnrýndu Alþjóðabank- ann beittu sér þegar í upphafi fyrir róttækum og ósveigjanlegum til- lögum sem hefðu orðið til þess að Al- þjóðabankinn og aðrar stofnanir á sviði þróunaraðstoðar hefðu einfald- lega hætt að fjárfesta í jarðefna- vinnslu. Það hefði gerst á sama tíma og við stöndum frammi fyrir þeirri bláköldu staðreynd að 1,6 milljarðar manna í fátæku löndunum eru enn án rafmagns og 2,3 milljarðar manna reiða sig á hefðbundið lífrænt eldsneyti. Of margir þjást af sjúk- dómum í öndunarfærum af völdum reyks og mengunar frá hefðbundnu brenni – og margir þeirra deyja. Í stað þess að loka augunum fyrir þessum þörfum og ávinningnum af fjárfestingum í jarðefnavinnslu hef- ur Alþjóðabankinn kosið að setja markið hærra og bæta frammistöð- una. Til að tryggja sameiginlegan skilning á markmiðunum ætlum við að þróa betri aðferðir til að mæla áhrif verkefnanna á fátæka fólkið, semja við hagsmunahópa um mæli- tækin áður en verkefnin eru sam- þykkt og nota þau til að fylgjast með árangrinum. Til að tryggja gegnsæi hvað hagn- aðinn af verkefnum áhrærir ætlum við þegar í stað að krefjast þess að skýrt verði frá tekjunum af öllum nýjum stórverkefnum í jarðefna- vinnslu, auk þess sem við höfum þegar hafið samstarf í þessum efn- um við nokkur ríki, þeirra á meðal Nígeríu, Aserbaídsjan og Kirgistan, með EITI-áætluninni svokölluðu. Til að tryggja að fátækum ríkjum gefist kostur á hreinni orkugjöfum ætlum við að auka lánveitingar okk- ar til jarðgassvinnslu og við höfum sett okkur það markmið að auka orkunýtnina og fjárfestingar í end- urnýjanlegum orkulindum um 20% á ári að meðaltali næstu fimm árin. Við höfum ennfremur tekið að okkur að gegna auknu forystuhlutverki í því að móta víðtækari áætlun um endurnýjanlegar orkulindir, en hún felur meðal annars í sér stefnubreytingar, rann- sóknir og fjármögnun. Til að vernda hags- muni íbúa, sem fjárfest- ingar í jarðefnavinnslu hafa áhrif á, til að mynda frumbyggja, ætlum við aðeins að styðja verkefni sem byggjast á nánu samstarfi við íbúana og njóta mikils stuðnings á meðal þeirra. Þarfir fátæka fólks- ins í fyrirrúmi Sumir hafa barist fyrir því að ein- stakar tillögur af mörgum um hugs- anlegar umbætur verði að allsherj- aratkvæðagreiðslu um gildi allra tillagnanna eða jafnvel um Alþjóða- bankann. Við höfum tekið þá afstöðu að líta beri á verkefnin í víðara samhengi. Við teljum að jafnvel þótt þessi verk- efni séu innan við 5% af heild- arlánveitingum okkar séu þau enn mikilvæg fyrir efnahag margra örfá- tækra ríkja og hyggilegra sé að við leggjum okkur enn meira fram í þeirri viðleitni að tryggja að fjárfest- ingarnar verði fyrst og fremst til þess að draga úr fátæktinni. Það eru ekki til neinar skyndi- lausnir eða einföld svör við því hvernig útrýma eigi þeirri sáru fá- tækt sem milljónir manna búa nú við. Þetta er flókið, alþjóðlegt vand- mál sem engin ein áætlun eða stofn- un getur leyst. Við höfum þó hafist handa við breytingar í þessum efnum ásamt samstarfsmönnum okkar í rík- isstjórnum, borgaralegum sam- tökum og fyrirtækjum. Við fylgj- umst með árangrinum og höldum áfram að bæta hann í ljósi þess sem við lærum. Með því að hafa þarfir fá- tæka fólksins í fyrirrúmi og stuðla að sjálfbærri þróun stefnum við að því að orðið „gnægðaþversögn“ heyri sögunni til. Jarðefnavinnsla og fátæka fólkið í heiminum Eftir Peter Woicke ’Með því að hafa þarfir fá-tæka fólksins í fyrirrúmi og stuðla að sjálfbærri þróun stefnum við að því að orðið „gnægðaþversögn“ heyri sögunni til.‘ Höfundur er framkvæmdastjóri þeirr- ar deildar Alþjóðabankans sem fer með málefni einkageirans og vara- forseti International Finance Cor- poration, stofnunar bankans sem fjár- festir í einkafyrirtækjum í þróunar- löndum og veitir þeim lán. eigu eins sveitarfélags eða fleiri. Um leið og þetta hefur gerst, hef- ur ekki verið gengið nógu tryggi- lega frá því, hvernig kjörnir sveit- arstjórnarmenn og sveitarstjórnir koma að eftirliti með fjármálum og rekstri þessara fyrirtækja. Við blasir, að það er tíma- skekkja, að Vélamiðstöðin skuli rekin sem opinbert fyrirtæki. Í stað þess, að hún sé í samkeppni við einkafyrirtæki að bjóða í verk fyrir önnur opinber fyrirtæki, ætti að bjóða Vélamiðstöðina til sölu. R-listinn hefur ekki pólitíska burði til að standa þannig að mál- um. Hann hefur meira að segja ekki burði til að breyta Orkuveitu Reykjavíkur í hlutafélag, þótt sér- stök nefnd á hans vegum undir merkjum Reykjavíkurborgar hafi lagt til slíka breytingu á Orkuveit- unni. Ástæða er til að fagna því, hve skipulega stjórnendur Gámaþjón- ustunnar hf. hafa gengið til þess verks að vekja athygli á óeðlilegri samkeppni af hálfu Vélamiðstöðv- arinnar. Þeir búa við óeðlilega samkeppnisstöðu og hún verður best leiðrétt með því að breyta Vélamiðstöðinni í einkafyrirtæki. við stjórnarformennsku þessara aðila hlýtur að koma til sérstakrar skoðunar hjá Ásgerði Thorodd- sen, lögfræðingi, sem hefur verið falið að vinna lögfræðiálit fyrir stjórn Sorpu bs. vegna þessa sér- kennilega máls. Tímaskekkja Það hefur færst í vöxt, að rekst- ur á vegum sveitarfélaga færist í hendur byggðasamlaga, það er fyrirtækja í eigu fleiri en eins sveitarfélags, eða hlutafélaga í borgarsjóði“ komið. Jafnframt hefur komið fram, að Vélamið- stöðin hafi árið 2003 átt 300 til 350 milljón króna viðskipti við Reykjavíkurborg án útboðs. Þegar hugað er að þessum við- skiptum Vélamiðstöðvarinnar og Sorpu bs. er óhjákvæmilegt að líta til þess, að Alfreð Þor- steinsson er stjórnarformaður Sorpu bs. og jafnframt formaður borgarráðs og stjórnar Orkuveitu Reykjavíkur, eigenda Vélamið- stöðvarinnar. Þessi samþjöppun r að rök- ingu ækja í því skyni trarfyr- eirra að fsum- að sjálf- fna að tæki í op- fái að stjórn- kerfis tafélaga- ð mál, að slíkar mkeppni fyrirtæki eitti Véla- ka heim- ns og ulltrúa ð sku iðstöðina na rétt- þjónust- sson, miðstöðv- kið hafi um aldrei ga frá jálsan markað Höfundur er borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins. Morgunblaðið/Kristinn Við blasir, segir greinarhöfundur, að það er tímaskekkja að Vélamið- stöðin skuli rekin sem opinbert fyrirtæki. „Við höfum til dæmis látið til okk- ar taka í Kongó, þar var Evrópu- sambandið með forystuna. Þýska- land sendi meira að segja hermenn til Austur-Tímors, ekki marga en við sendum líka flutningavélar þangað. Þetta var mikið rætt í Þýskalandi, menn spurðu hvern fjárann við værum að gera á Aust- ur-Timor! Við erum tilbúin að leggja fram okkar skerf. Nú vil ég ekki gerast kaldlyndur en ég held að fólk verði að gera sér ljóst til eru deilur sem ekki er hægt að leysa. Hvað getum við gert til að stöðva átökin milli Rússa og Tétsena? Er hægt að senda þangað menn, jafnvel herlið? Það er ekki hægt. Er hægt að senda menn til Kasmír til að leysa deiluna milli Indverja og Pakistana, tveggja kjarnorkuvelda? Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að til eru deilur sem við höfum ekki bolmagn til að gera nokkurn skap- aðan hlut til að stöðva. Við verðum að lifa við þær. Bandaríkjamenn hafa mikinn metnað og vilja koma á nýju, lýð- ræðislegu heimsskipulagi. Þeim mun mistakast. Þessi metnaðarfullu áform byggjast að sumu leyti á bjartsýni, þessari áætlun um að tryggja lýðræðið og að sumu leyti hef ég samúð með þeim sem boða þessar hugmyndir. En markmiðið næst ekki, að minnsta kosti mun hvorugur okkar lifa nógu lengi til að sjá árangur af þessari stefnu. Ég hef miklar efasemdir um að tilraun- in í Írak muni enda vel.“ „Þið viljið drepa hver annan“ – Þú nefndir friðargæsluliðið sem sent var til Kongó sem er geysilega stórt land og ástandið þar vægast sagt flókið. Hvers vegna ætti að vera hægt að leysa deilurnar þar með inngripi ESB-herliðs? „Ég held að við getum einvörð- ungu tekist á við vandamál sem eru nálægt okkur eða skipta miklu fyrir hagsmuni okkar. Enn á ný, ég er ekki kaldlyndur en það eru til átakasvæði þar sem við verðum að segja við menn: Allt í lagi, þið viljið drepa hver annan og við getum ekki stöðvað ykkur. Þetta er ákaflegur beiskur sannleikur en eftir sem áð- ur sannleikur. Bandaríkjamenn vildu ekki grípa inn í Súdan, þeir vildu ekki gera neitt í Kongó, ekki heldur í Rúanda og Búrundi á sín- um tíma. Við ættum ekki að vera svo metn- aðarfull að halda að við getum leyst allan vanda um allan heim. Við verð- um að velja og hafna,“ segir Hans- Ulrich Klose, einn af leiðtogum jafnaðarmanna í Þýskalandi. leggja neitt fram til varnarsam- starfsins, tíma ekki að leggja fram nægilegt fé, vilja ekki senda herlið til hættusvæða utan Evrópu og við urðum meira að segja að hjálpa þeim í þeirra eigin bakgarði á Balk- anskaga... „Síðastnefnda atriðið heyrir nú sögunni til, þar eru Evrópumenn nú að taka við gæslustarfinu að mestu. Og jafnframt hafa Evrópuríkin sent herlið til Afganistan, einkum Þýskaland. Ég veit að gagnrýnt er að við verjum ekki nægilega mikl- um peningum til varnarmála. En satt að segja hef ég sagt við banda- ríska vini mína: Af hverju ættum við að gera það? Það er ástæðulaust að verja ótöldum milljörðum evra í hergögn vegna þess að það er ekki nauðsynlegt og við höfum ekki metnað til að fara í vígbúnaðar- kapphlaup við Bandaríkjamenn. Hins vegar hafa Bandaríkjamenn samþykkt að samvinna þurfi ekki endilega að merkja að allir hafi jafn mikla hernaðarlega getu. Samstarf- ið getur byggst á því að hver fyrir sig uppfylli ólíkar þarfir í öryggis- málum. Hver hefur reynsla Banda- ríkjamanna verið að undanförnu? Þeir hafa komist að því að öflugasta herveldi heims, ríki sem getur eytt hvaða landi sem er, getur hins veg- ar ekki haft fulla stjórn á löndum eins og Írak eða Afganistan. Banda- ríkin eru veik vegna þess að þau skortir mannafla til að sinna því sem þarf að gera. Jafnframt eru Bandaríkjamenn sums staðar í heiminum hataðir meira en aðrar þjóðir. Mesta herveldið er því veikt í pólitískum skilningi. Evrópumenn, sem ekki eru jafn sterkir á hern- aðarsviðinu og Bandaríkjamenn, eru nú pólitískt séð mun öflugri sums staðar en hinir síðarnefndu. Við ættum þess vegna að leggja áherslu á að starfa saman til að vega upp veikleika hvort annars. Þessi sannindi eru núna loksins að síast inn í vitund sumra þingmanna vestra og í ríkisstjórninni í Wash- ington og það er gott. Þess vegna hlusta ég vissulega á umkvartanir þessara manna sem þú nefndir en ég samþykki ekki rökin.“ – En eru Evrópumenn reiðubúnir að beita sér af afli til að leysa deilur og stöðva átök utan álfunnar? snúast bara um að skilgreina að- stæður og ræða um hagsmuni. Hvað myndi breytast ef Kerry yrði forseti? Hvað snertir Írak; ekki neitt. Það gæti jafnvel orðið að erf- iðara að fullnægja óskum ríkis- stjórnar Kerrys vegna þess að hann hefur í gagnrýni sinni á stefnu Bush sett á oddinn kröfur um bætt sam- skipti við helstu bandamenn í Evr- ópu. En ég sé ekki að menn séu reiðubúnir í Evrópu að láta her- menn þaðan taka við hlutverki bandaríska herliðsins [í Írak]. Nið- urstaðan gæti því orðið mikil von- brigði. Þetta veldur því að ég hika við að segja að raunveruleg breyting yrði á í þessum efnum ef Kerry sigraði. Það eina sem myndi breytast er stíllinn og orðfærið, ef til vill myndu Bandaríkjamenn leggja aftur meiri áherslu á að ráðfæra sig við aðrar þjóðir í NATO. Mesti vandinn í bandalaginu eftir að kalda stríðinu lauk var að ráðherrafundir banda- lagsins hættu að vera samráðsfund- ir og urðu þess í stað fundir til að miðla upplýsingum. Bandaríkja- menn komu nú og sögðu að þeir ætl- uðu að gera þetta eða hitt og þar við sat. Þetta gæti breyst sem yrði til bóta.“ – En sumir haukarnir vestra segja: Evrópumenn vilja ekki ýsna mikil einnig í Bandarík- n eftir að samt sem til þessa g fremst e W. Bush ð tala um andaríkja- kur dæmi n er ekki urt hvort r tæki við myndu 70 hn Kerry hans reyn- gðin þeirri Utanrík- ntýri, þau að vega upp hvort annars Morgunblaðið/Árni Torfason lk væri spurt hvort það vildi að annar maður u vestra myndu 70 eða 80% segja já!“ em kir á og eru un ar en .‘ kjon@mbl.is

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.