Morgunblaðið - 06.02.2005, Blaðsíða 18

18 SUNNUDAGUR 6. FEBRÚAR 2005 MORGUNBLAÐIÐ
E
ftir nokkurra ára hlé
vegna byggingarfram-
kvæmda og flutnings í
uppgert hús er Þjóð-
minjasafnið á nýjan
leik orðið einn af þeim
stöðum í Reykjavíkur-
borg þar sem skemmtilegt er að
koma og auðvelt að gleyma sér yf-
ir gersemum liðinna alda.
Enda þótt alltaf væri ánægju-
legt að koma á Þjóðminjasafnið
hefur sú gleðilega breyting orðið
að safnið hefur fengið aukið að-
dráttarafl eftir breytinguna, sem
mörgum þótti taka óhóflega lang-
an tíma. Þegar frá líður verður
ekki spurt um það, heldur árang-
urinn. Að rölta þar um í stund-
arkorn er sannarlega þess virði.
Ég mæli með einni yfirlitsferð sem
gæti tekið tvo tíma og síðan mætti
fara aftur og taka fyrir afmörkuð
tímabil og njóta þá margmiðlunar-
tækninnar sem verulega hefur
auðgað safnið.
Sú skoðun heyrðist að bezt hefði
verið að brjóta húsið niður og
byggja nýtt. Þá er slegið striki yf-
ir, eins og það skipti ekki máli, að
húsið var morgungjöf þjóðarinnar
til sjálfrar sín við lýðveldistökuna
1944. Útlínur þessa prýðilega húss
Sigurðar Guðmundssonar arki-
tekts hafa alltaf hrifið mig og þá
ekki sízt sú tilbreyting í forminu
sem felst í Bogasalnum á norður-
enda hússins. Þar var vinsæll sýn-
ingarsalur myndlistar fyrir 30–40
árum en nú nýtist hann safninu
sjálfu. Ekki er hægt að vera annað
en sáttur við breytinguna á suður-
enda hússins, sem Ögmundur
Skarphéðinsson arkitekt á heiður-
inn af. Þar er bogastefið endurtek-
ið, það látið kallast á við Bogasal-
inn, og allt fellur í ljúfa löð.
Forsalurinn hefur heppnast afar
vel; einnig verzlunin og kaffiterían.
Svo gengur maður inn í rökkur
sögunnar í bókstaflegri merkingu.
Út frá varðveizlugildi verður að
takmarka lýsingu, en rökkrið á
líka sinn þátt í að skapa stemmn-
ingu. Hönnun sýningarinnar er nú-
tímaleg og mikinn samþjappaðan
fróðleik er hægt að fá í textum.
Það var vel til fundið að sýna
líkan af burðargrind íslenzku mið-
aldakirknanna, sem voru stærstu
timburkirkjur í hinum kristna
heimi. Stærðarviðmið vantar
þó; til dæmis það að miðalda-
kirkjurnar í Skálholti voru
hátt í helmingi stærri og
breiðari en núverandi Skál-
holtskirkja. Það var kjarkur og
kraftur í Jóni Ögmundssyni
biskupi að reisa fyrstur
slíka kirkju á Hólum
og Skálholts-
kirkja
Klængs bisk-
ups varð jafnvel enn
stærri eftir að byggður var við
hana „stöpull“ sem var eins kon-
ar aukakirkja. Þetta
gátu menn um
miðja 12. öld, en
mér hefur sýnst í
kennslubókum að
þessi byggingarafrek
séu ekki metin eins og
vert væri.
Miðaldakirkjunni er
helgað sérstakt rými á
safninu, mjög áhrifa-
mikið. Þar getur að líta
altarisbrík, margs kon-
ar kirkjulistaverk aftan
úr pápísku og þar ómar
lágt, og eins og í fjarska, forn
kirkjusöngur þessa tíma sem eyk-
ur á stemmninguna.
Íslenzk myndlist fyrri alda
Höggmynd frá því fyrir siða-
skipti, líklega frá 14. öld, vekur at-
hygli vegna þess hve nútímaleg
hún er og þá í anda naumhyggj-
unnar. Þetta mun upphaflega hafa
verið legsteinn og myndin sýnir
Maríu mey – mater dolorosa – en
með eins fáum línum og litlu stein-
höggi sem framast er unnt. Safn-
inu áskotnaðist steinninn 1921 úr
kirkjugarðinum í Síðumúla í Borg-
arfirði. Efnið er grófgert basalt og
hæðin 168 cm. Bæði á 14. öld og
síðar var steinhögg lítið sem ekki
neitt stundað á Íslandi og list
steinhöggvarans var ekki til.
Þarna hefur listamaður reynt hvað
hann gat, en líklega ekki haft ann-
að en mjög óburðug verkfæri.
Maríumyndin frá Síðumúla, frá-
bær útskurðarverk Brynjólfs lög-
réttumanns í Skarði á Landi, skor-
in í hvalbein um 1600, svo og
málaðar myndir Björns Grímsson-
ar á predikunarstóli úr Bræðra-
tungukirkju frá sama tíma, og út-
skorin altaristafla Guðmundar í
Bjarnastaðahlíð frá 1687 úr kirkj-
unni á Reykjum í Tungusveit eru
fullgild myndlistarverk og sama á
við um Álfkonudúkinn frá Burst-
arfelli, sem mér hefur alltaf þótt
aðdáunarverður gripur, og sama
er að segja um Maríuklæðið, sem
einnig er frá Reykjum í Tungu-
sveit og portrett séra Hjalta í
Gersemi á Þjóðminjasafni
Sú skoðun heyrðist að bezt
hefði verið að brjóta Þjóð-
minjasafnið niður og byggja
nýtt, segir Gísli Sigurðsson.
Þá er slegið striki yfir, eins
og það skipti ekki máli, að
húsið var morgungjöf þjóð-
arinnar til sjálfrar sín við
lýðveldistökuna 1944.

Annar Grundarstólanna, sem safn-
ið fékk í tilefni opnunar síðastliðið
haust, er ívið stærri en sá sem verið
hefur í safninu síðan 1920. Líklega er
það húsbóndastóllinn, en stólarnir
voru upphaflega í Grundarkirkju í
Eyjafirði.
Morgunblaðið/Gísli Sigurðsson
Viðbyggingin á suðurenda Þjóðminjasafnsins, kringlustefið frá Bogasalnum endurtekið, nýr fallegur forsalur, svo þetta ágæta hús Sigurðar Guðmundssonar hef-
ur nokkurn ávinning af breytingunni.
Baðstofan á Þjóðminjasafninu. Myndin er tekin með blossa svo baðstofan verður uppljómuð, en
venjulega hefur rökkurbirta ríkt þar.
Útskorið beinspjald á Þjóðminja-
safni eftir Brynjólf Jónsson, lög-
réttumann í Skarði á Landi. Hann
skar þetta og fleiri verk, sem varð-
veizt hafa, út um 1600.
Mynd höggvin í stein: María mey frá
Síðumúla í Borgarfirði. Hún var áður í
kirkjunni í Síðumúla en seinna í
kirkjugarðinum. Nú fer hins vegar
betur um hana á Þjóðminjasafninu.
Engin smásmíði. Líkan af grind dómkirknanna í Skálholti og á Hólum, þar
sem í raun var fyrst byggð slík kirkja. Ennþá stærri varð Skálholtskirkja eftir
að aukið hafði verið við hana og voru þá þrjár Skálholtskirkjur stærstu
timburkirkjur í hinum kristna heimi.
Máluð tréskurðarmynd af hjónum á
Munkaþverá í Eyjafirði. Klæðnaðurinn
bendir til tímans um 1800.